महाभारत · अध्याय 12.278
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.278.1
बहूनां यज्ञतपसामेकार्थानां पितामह ।
धर्मार्थं न सुखार्थार्थं कथं यज्ञः समाहितः ॥ १२.२७८.१ ॥
हे पितामह, अनेक यज्ञ आणि तप एकाच उद्देशाचे असताना, सुखासाठी नव्हे तर धर्मासाठी यज्ञ कसा निश्चित केला जातो?
12.278.2
अत्र ते वर्तयिष्यामि नारदेनानुकीर्तितम् ।
उञ्छवृत्तेः पुरावृत्तं यज्ञार्थे ब्राह्मणस्य च ॥ १२.२७८.२ ॥
येथे नारदाने सांगितलेला, यज्ञासाठी उञ्छवृत्ती पाळणाऱ्या एका ब्राह्मणाचा प्राचीन वृत्तांत मी तुला सांगतो.
12.278.3
राष्ट्रे धर्मोत्तरे श्रेष्ठे विदर्भेष्वभवद्द्विजः ।
उञ्छवृत्तिर्ऋषिः कश्चिद्यज्ञं यष्टुं समादधे ॥ १२.२७८.३ ॥
धर्मप्रधान अशा श्रेष्ठ विदर्भ राज्यात उञ्छवृत्तीने जगणारा एक द्विज होता; त्या ऋषींनी यज्ञ करण्याचा निश्चय केला.
12.278.4
श्यामाकमशनं तत्र सूर्यपर्णी सुवर्चला ।
तिक्तं च विरसं शाकं तपसा स्वादुतां गतम् ॥ १२.२७८.४ ॥
तेथे त्याचे अन्न श्यामाक (सावा) धान्य होते, आणि सूर्यपर्णी व सुवर्चला नावाच्या कडू, चवहीन भाज्या होत्या; त्या तपाने गोड झाल्या.
12.278.5
उपगम्य वने पृथ्वीं सर्वभूताविहिंसया ।
अपि मूलफलैरिष्टो यज्ञः स्वर्ग्यः परंतप ॥ १२.२७८.५ ॥
वनात जाऊन, सर्व प्राण्यांची हिंसा न करता, मुळे व फळांनीही केलेला यज्ञ स्वर्गप्रद ठरतो, हे शत्रुतापना.
12.278.6
तस्य भार्या व्रतकृशा शुचिः पुष्करमालिनी ।
यज्ञपत्नी समानीता सत्येनानुविधीयते ॥ १२.२७८.६ ॥
त्याची भार्या व्रतांनी कृश झालेली, शुचि पुष्करमालिनी होती; यज्ञपत्नी म्हणून आणलेली ती सत्याने त्याचे अनुसरण करते.
12.278.7
सा तु शापपरित्रस्ता तत्स्वभावानुर्तिनी ।
मायूरजीर्णपर्णानां वस्त्रं तस्याश्च वर्णितम् ॥ १२.२७८.७ ॥
ती शापाने भयभीत होऊन आपल्या स्वभावाचे अनुसरण करत होती. मोराच्या जीर्ण पानांचे वस्त्र तिचे असल्याचे वर्णिले आहे.
12.278.8
अकामया कृतस्तत्र यज्ञो होत्रनुमार्गतः ।
शुकस्य पुनराजातिरवध्यानादधर्मवत् ॥ १२.२७८.८ ॥
तेथे होत्याच्या मार्गाचे अनुसरण करून अनिच्छेने यज्ञ झाला. अवमानामुळे शुकाचा पुनर्जन्म झाला, अधर्मासारखा.
12.278.9
तस्मिन्वने समीपस्थो मृगोऽभूत्सहचारिकः ।
वचोभिरब्रवीत्सत्यं त्वयेदं दुष्कृतं कृतम् ॥ १२.२७८.९ ॥
त्या अरण्यात जवळ असलेला एक हरीण सहचर झाला. त्याने शब्दांनी सत्य सांगितले: "तू हे दुष्कर्म केले आहेस."
12.278.10
यदि मन्त्राङ्गहीनोऽयं यज्ञो भवति वैकृतः ।
मा भोःप्रक्षिप होत्रे त्वं गच्छ स्वर्गमतन्द्रितः ॥ १२.२७८.१० ॥
मंत्राङ्गे हीन असल्यामुळे हा यज्ञ विकृत झाला असेल, तर हे मित्रा, होत्याच्या अग्नीत त्याला टाकू नकोस. तू अनलस होऊन स्वर्गाला जा.
12.278.11
ततस्तु यज्ञे सावित्री साक्षात्तं संन्यमन्त्रयत् ।
निमन्त्रयन्ती प्रत्युक्ता न हन्यां सहवासिनम् ॥ १२.२७८.११ ॥
मग यज्ञात सावित्रीने प्रत्यक्ष त्याला रोखून संबोधिले. आमंत्रण देताना उत्तर मिळाले: "मी सहवासीला मारणार नाही."
12.278.12
एवमुक्त्वा निवृत्ता सा प्रवृत्ता यज्ञपावकात् ।
किंनु दुश्चरितं यज्ञे दिदृक्षुः सा रसातलम् ॥ १२.२७८.१२ ॥
असे बोलून ती परतली, यज्ञाग्नीतून वर येऊन. यज्ञात कोणते दुष्कर्म आहे ते पाहण्याच्या इच्छेने ती रसातलात गेली.
12.278.13
स तु बद्धाञ्जलिं सत्यमयाचद्धरिणः पुनः ।
सत्येन स परिष्वज्य संदिष्टो गम्यतामिति ॥ १२.२७८.१३ ॥
परंतु हात जोडून सत्याने पुन्हा त्या हरणाची याचना केली. सत्याने त्याला आलिंगन देऊन "जा" असे सांगितले.
12.278.14
ततः स हरिणो गत्वा पदान्यष्टौ न्यवर्तत ।
साधु हिंसय मां सत्य हतो यास्यामि सद्गदितम् ॥ १२.२७८.१४ ॥
मग ते हरीण आठ पावले जाऊन परत फिरले. "हे सत्या, मला चांगले मार; मारले जाऊन मी सद्गती पावेन."
12.278.15
पश्य ह्यप्सरसो दिव्या मया दत्तेन चक्षुषा ।
विमानानि विचित्राणि गन्धर्वाणां महात्मनाम् ॥ १२.२७८.१५ ॥
मी दिलेल्या दिव्य दृष्टीने दिव्य अप्सरा आणि महात्मा गंधर्वांची अद्भुत विमाने पाहा.
12.278.16
ततः स सुचिरं दृष्ट्वा स्पृहालग्नेन चक्षुषा ।
मृगमालोक्य हिंसायां स्वर्गवासं समर्थयत् ॥ १२.२७८.१६ ॥
मग तो बराच वेळ लालसेने चिकटलेल्या डोळ्यांनी पाहत राहिला, त्या हरणाकडे पाहून हिंसेत स्वर्गवास असल्याचे समर्थन केले.
12.278.17
स तु धर्मो मृगो भूत्वा बहुवर्षोषितो वने ।
तस्य निष्कृतिमाधत्त न त्वसौ यज्ञसंविधिः ॥ १२.२७८.१७ ॥
तोच धर्म हरीण होऊन वनात अनेक वर्षे राहिला. त्याने त्याचे प्रायश्चित्त केले, पण ती यज्ञविधी नव्हती.
12.278.18
तस्य तेनानुभावेन मृगहिंसात्मनस्तदा ।
तपो महत्समुच्छिन्नं तस्माद्धिंसा न यज्ञिया ॥ १२.२७८.१८ ॥
त्याच्या त्या प्रभावाने, हरणाची हिंसा करण्याच्या मनःस्थितीत असताना, त्याची महान तपश्चर्या नष्ट झाली. म्हणून हिंसा यज्ञासाठी योग्य नाही.
12.278.19
ततस्तं भगवान्धर्मो यज्ञं याजयत स्वयम् ।
समाधानं च भार्याया लेभे स तपसा परम् ॥ १२.२७८.१९ ॥
मग भगवान धर्मांनी स्वतः त्याला यज्ञ करवला; त्याने तपाने पत्नीचे परम समाधान मिळवले.
12.278.20
अहिंसा परो धर्मो हिंसाधर्मस्तथा हितः ।
सत्यं तेऽहं प्रवक्ष्यामि नो धर्मः सत्यवादिनाम् ॥ १२.२७८.२० ॥
अहिंसा हा परम धर्म आहे; तसाच हिंसाधर्मही हितकारक मानला जातो. मी तुला सत्य सांगतो — हा सत्यवाद्यांचा धर्म नाही.