Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 12.278

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

12.278.1

बहूनां यज्ञतपसामेकार्थानां पितामह ।
धर्मार्थं न सुखार्थार्थं कथं यज्ञः समाहितः ॥ १२.२७८.१ ॥

हे पितामह, जब बहुत से यज्ञ और तप एक ही उद्देश्य वाले होते हैं, तो धर्म के लिए, सुख के लिए नहीं, यज्ञ कैसे निश्चित किया जाता है?

12.278.2

अत्र ते वर्तयिष्यामि नारदेनानुकीर्तितम् ।
उञ्छवृत्तेः पुरावृत्तं यज्ञार्थे ब्राह्मणस्य च ॥ १२.२७८.२ ॥

यहाँ मैं तुम्हें नारद द्वारा कहा गया वह प्राचीन वृत्तांत सुनाऊँगा, जो उञ्छवृत्ति वाले एक ब्राह्मण के यज्ञ के लिए है।

12.278.3

राष्ट्रे धर्मोत्तरे श्रेष्ठे विदर्भेष्वभवद्द्विजः ।
उञ्छवृत्तिर्ऋषिः कश्चिद्यज्ञं यष्टुं समादधे ॥ १२.२७८.३ ॥

विदर्भ के श्रेष्ठ, धर्म-प्रधान राज्य में एक द्विज था, जो उञ्छवृत्ति से जीता था। किसी ऋषि ने यज्ञ करने का संकल्प किया।

12.278.4

श्यामाकमशनं तत्र सूर्यपर्णी सुवर्चला ।
तिक्तं च विरसं शाकं तपसा स्वादुतां गतम् ॥ १२.२७८.४ ॥

वहाँ उसका भोजन श्यामाक (सावाँ) अन्न था, और सूर्यपर्णी तथा सुवर्चला नामक कड़वे और स्वादहीन साग थे, जो तप के बल से मीठे हो गए।

12.278.5

उपगम्य वने पृथ्वीं सर्वभूताविहिंसया ।
अपि मूलफलैरिष्टो यज्ञः स्वर्ग्यः परंतप ॥ १२.२७८.५ ॥

वन में जाकर, सब प्राणियों की हिंसा न करते हुए, केवल मूल और फलों से भी किया गया यज्ञ स्वर्ग देने वाला होता है, हे शत्रुतापन।

12.278.6

तस्य भार्या व्रतकृशा शुचिः पुष्करमालिनी ।
यज्ञपत्नी समानीता सत्येनानुविधीयते ॥ १२.२७८.६ ॥

उसकी पत्नी व्रतों से दुर्बल, शुद्ध पुष्करमालिनी थी; यज्ञपत्नी के रूप में लाई गई वह सत्य के कारण उसका अनुसरण करती है।

12.278.7

सा तु शापपरित्रस्ता तत्स्वभावानुर्तिनी ।
मायूरजीर्णपर्णानां वस्त्रं तस्याश्च वर्णितम् ॥ १२.२७८.७ ॥

वह शाप से भयभीत होकर अपने स्वभाव का अनुसरण करती थी। मोर के जीर्ण पत्तों का वस्त्र उसका बताया गया है।

12.278.8

अकामया कृतस्तत्र यज्ञो होत्रनुमार्गतः ।
शुकस्य पुनराजातिरवध्यानादधर्मवत् ॥ १२.२७८.८ ॥

वहाँ होता के मार्ग का अनुसरण करते हुए अनिच्छा से यज्ञ किया गया। अवमानना के कारण शुक का पुनर्जन्म हुआ, मानो अधर्म से।

12.278.9

तस्मिन्वने समीपस्थो मृगोऽभूत्सहचारिकः ।
वचोभिरब्रवीत्सत्यं त्वयेदं दुष्कृतं कृतम् ॥ १२.२७८.९ ॥

उस वन में पास खड़ा एक मृग साथी बना। उसने वचनों से सच कहा, "तुमने यह दुष्कर्म किया है।"

12.278.10

यदि मन्त्राङ्गहीनोऽयं यज्ञो भवति वैकृतः ।
मा भोःप्रक्षिप होत्रे त्वं गच्छ स्वर्गमतन्द्रितः ॥ १२.२७८.१० ॥

यदि मंत्र के अंगों से हीन होने से यह यज्ञ विकृत हो गया है, तो हे भद्र, होता के हवन में मत डालो। तुम अनालस होकर स्वर्ग को जाओ।

12.278.11

ततस्तु यज्ञे सावित्री साक्षात्तं संन्यमन्त्रयत् ।
निमन्त्रयन्ती प्रत्युक्ता न हन्यां सहवासिनम् ॥ १२.२७८.११ ॥

तब यज्ञ में सावित्री ने स्वयं उसे रोककर संबोधित किया। निमंत्रण देती हुई उत्तर मिली, "मैं सहवासी को नहीं मारूँगी।"

12.278.12

एवमुक्त्वा निवृत्ता सा प्रवृत्ता यज्ञपावकात् ।
किंनु दुश्चरितं यज्ञे दिदृक्षुः सा रसातलम् ॥ १२.२७८.१२ ॥

ऐसा कहकर वह लौट गई, यज्ञाग्नि से ऊपर उठकर। यज्ञ में कौन-सा दुश्चरित्र है, यह देखने की इच्छा से वह रसातल को गई।

12.278.13

स तु बद्धाञ्जलिं सत्यमयाचद्धरिणः पुनः ।
सत्येन स परिष्वज्य संदिष्टो गम्यतामिति ॥ १२.२७८.१३ ॥

परन्तु हाथ जोड़कर सत्य ने फिर हिरण से याचना की। सत्य ने उसे गले लगाकर आदेश दिया, "जाओ।"

12.278.14

ततः स हरिणो गत्वा पदान्यष्टौ न्यवर्तत ।
साधु हिंसय मां सत्य हतो यास्यामि सद्गदितम् ॥ १२.२७८.१४ ॥

फिर वह हिरण आठ कदम जाकर लौट आया। "हे सत्य, भली प्रकार मुझे मार डालो; मारा जाकर मैं सद्गति को जाऊँगा।"

12.278.15

पश्य ह्यप्सरसो दिव्या मया दत्तेन चक्षुषा ।
विमानानि विचित्राणि गन्धर्वाणां महात्मनाम् ॥ १२.२७८.१५ ॥

देखो, मेरी दी हुई दिव्य दृष्टि से दिव्य अप्सराओं को, और महात्मा गन्धर्वों के अद्भुत विमानों को।

12.278.16

ततः स सुचिरं दृष्ट्वा स्पृहालग्नेन चक्षुषा ।
मृगमालोक्य हिंसायां स्वर्गवासं समर्थयत् ॥ १२.२७८.१६ ॥

फिर वह बहुत देर तक लालसा भरी दृष्टि से देखता रहा, और उस हिरण को देखकर हिंसा में स्वर्गवास का औचित्य ठहराने लगा।

12.278.17

स तु धर्मो मृगो भूत्वा बहुवर्षोषितो वने ।
तस्य निष्कृतिमाधत्त न त्वसौ यज्ञसंविधिः ॥ १२.२७८.१७ ॥

वह धर्म ही हिरण बनकर वन में बहुत वर्षों तक रहा। उसने उसका प्रायश्चित्त किया, किंतु वह यज्ञ-विधि नहीं थी।

12.278.18

तस्य तेनानुभावेन मृगहिंसात्मनस्तदा ।
तपो महत्समुच्छिन्नं तस्माद्धिंसा न यज्ञिया ॥ १२.२७८.१८ ॥

उसके उस प्रभाव से, जब वह मृग-हिंसा में लगा था, तब उसका महान तप नष्ट हो गया। इसलिए हिंसा यज्ञ के योग्य नहीं है।

12.278.19

ततस्तं भगवान्धर्मो यज्ञं याजयत स्वयम् ।
समाधानं च भार्याया लेभे स तपसा परम् ॥ १२.२७८.१९ ॥

तब भगवान धर्म ने स्वयं उसे यज्ञ कराया, और उसने तपस्या के बल से अपनी पत्नी की परम शांति और संतोष प्राप्त किया।

12.278.20

अहिंसा परो धर्मो हिंसाधर्मस्तथा हितः ।
सत्यं तेऽहं प्रवक्ष्यामि नो धर्मः सत्यवादिनाम् ॥ १२.२७८.२० ॥

अहिंसा परम धर्म है, और हिंसा का धर्म भी इसी प्रकार हितकारी माना गया है। मैं तुम्हें सत्य कहता हूँ — यह सत्यवादियों का धर्म नहीं है।