મહાભારત · અધ્યાય 12.28
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.28.1
अव्याहरति राजेन्द्रे धर्मपुत्रे युधिष्ठिरे ।
गुडाकेशो हृषीकेशमभ्यभाषत पाण्डवः ॥ १२.२८.१ ॥
રાજાઓના ઇન્દ્ર ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિર બોલ્યા નહીં ત્યારે, પાંડુપુત્ર ગુડાકેશ (અર્જુન) હૃષીકેશને બોલ્યો.
12.28.2
ज्ञातिशोकाभिसंतप्तो धर्मपुत्रः परंतपः ।
एष शोकार्णवे मग्नस्तमाश्वासय माधव ॥ १२.२८.२ ॥
સ્વજનોના શોકથી પીડિત, શત્રુઓને તપાવનાર ધર્મપુત્ર આ શોકસાગરમાં ડૂબેલા છે. હે માધવ, તેમને આશ્વાસન આપો.
12.28.3
सर्वे स्म ते संशयिताः पुनरेव जनार्दन ।
अस्य शोकं महाप्राज्ञ प्रणाशयितुमर्हसि ॥ १२.२८.३ ॥
હે જનાર્દન, અમે સૌ ફરી સંશયમાં પડ્યા છીએ. હે મહાપ્રાજ્ઞ, તેમનો શોક દૂર કરવો તમારે યોગ્ય છે.
12.28.4
एवमुक्तस्तु गोविन्दो विजयेन महात्मना ।
पर्यवर्तत राजानं पुण्डरीकेक्षणोऽच्युतः ॥ १२.२८.४ ॥
મહાત્મા વિજય (અર્જુન)ના આમ કહેવા પર, કમળનયન અચ્યુત ગોવિંદ રાજા તરફ વળ્યા.
12.28.5
अनतिक्रमणीयो हि धर्मराजस्य केशवः ।
बाल्यात्प्रभृति गोविंदः प्रीत्या चाभ्यधिकोर्जुनात् ॥ १२.२८.५ ॥
ધર્મરાજ માટે કેશવ અવગણવા યોગ્ય નથી. બાળપણથી જ ગોવિંદ પ્રેમથી અર્જુન કરતાં પણ વધુ હતા.
12.28.6
संप्रगृह्य महाबाहुर्भुजं चन्दनभूषितम् ।
शैलस्तम्भोपमं शौरिरुवाचाभिविनोदयन् ॥ १२.२८.६ ॥
મહાબાહુ શૌરિ (કૃષ્ણ) ચંદનથી શોભિત, પર્વતસ્તંભ સમાન પોતાનો હાથ દૃઢતાથી પકડીને, તેમને બહેલાવતાં બોલ્યા.
12.28.7
शुशुभे वदनं तस्य सुदंष्ट्रं चारुलोचनम् ।
व्याकोचमिव विस्पष्टं पझं सूर्यविबोधितम् ॥ १२.२८.७ ॥
તેમનું મુખ સુંદર દાંત અને સુંદર નેત્રોથી શોભી ઊઠ્યું, સૂર્યથી ખીલેલા કમળની જેમ સ્પષ્ટપણે વિકસ્યું.
12.28.8
मा कृथाः पुरुषव्याघ्र शोकं त्वं गात्रशोषणम् ।
न हि ते सुलभा भूयो ये हताऽस्मिन्रणाजिरे ॥ १२.२८.८ ॥
હે પુરુષવ્યાઘ્ર, શરીરને સુકવી નાખતો શોક ન કર; આ રણભૂમિમાં જેઓ હણાયા તેઓ તને ફરી સહેલાઈથી નહીં મળે.
12.28.9
स्वप्नलब्धा यथा लाभा वितथाः प्रतिबोधने ।
तथा ते क्षत्रिया राजन्ये व्यतीता महारणे ॥ १२.२८.९ ॥
સ્વપ્નમાં મળેલા લાભ જાગ્યા પછી ખોટા સાબિત થાય, તેમ, હે રાજન, એ ક્ષત્રિયો અને રાજાઓ આ મહાયુદ્ધમાં ગયા.
12.28.10
सर्वे ह्यभिमुखाः शूरा निहता रणशोभिनः ।
नैषां कश्चित्पृष्ठतो वा पलायन्वा निपातितः ॥ १२.२८.१० ॥
યુદ્ધની શોભા એવા સર્વ શૂરવીરો સામે મુખ રાખીને હણાયા; તેમાંથી કોઈ પણ પીઠ દેખાડી ભાગતા અથવા પાછળથી પાડવામાં આવ્યો નહોતો.
12.28.11
सर्वे त्यक्त्वाऽऽत्मनः प्राणान्युद्ध्वा वीरा महामृधे ।
शस्त्रपूता दिवं प्राप्ता न ताञ्छोचितुमर्हसि ॥ १२.२८.११ ॥
સર્વ વીરોએ પોતાના પ્રાણ ત્યજીને એ મહાયુદ્ધમાં લડીને, શસ્ત્રોથી પવિત્ર થઈ સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કર્યું છે; તેમના માટે તારે શોક કરવો યોગ્ય નથી.
12.28.12
क्षत्रधर्मरताः शूरा वेदवेदाङ्गपारगाः ।
प्राप्ता वीरगतिं पुण्यां तान्न शोचितुमर्हसि।
मृतान्महानुभावांस्त्वं श्रुत्वैव पृथिवीपतीन् ॥ १२.२८.१२ ॥
ક્ષત્રધર્મમાં રત શૂરવીરો, વેદ-વેદાંગના પારંગતો, પુણ્ય વીરગતિ પામ્યા છે; તેમના માટે તારે શોક કરવો યોગ્ય નથી. આ મહાનુભાવ ભૂપતિઓના મૃત્યુની વાત સાંભળીને પણ તારે શોક ન કરવો.
12.28.13
अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
सृञ्जयं पुत्रशोकार्तं यथाऽयं नारदोऽब्रवीत् ॥ १२.२८.१३ ॥
પુત્રશોકથી પીડિત સૃંજયની આ પ્રાચીન કથા અહીં કહેવામાં આવે છે, જેમ નારદે કહી હતી.
12.28.14
सुखदुःखैरहं त्वं च प्रजाः सर्वाश्च सृञ्जय ।
अविमुक्ता मरिष्यामस्तत्र का परिदेवना ॥ १२.२८.१४ ॥
સુખ-દુઃખથી બંધાયેલા આપણે, તું અને સર્વ પ્રાણીઓ, હે સૃંજય, મરીશું; તેમાં વિલાપ શા માટે?
12.28.15
महाभाग्यं पुरा राज्ञां कीर्त्यमानं मया शृणु ।
गच्छावधानं नृपते ततो दुःखं प्रहास्यसि ॥ १२.२८.१५ ॥
પૂર્વે રાજાઓના મહાભાગ્યની વાત મારા મુખેથી સાંભળ; હે રાજન, ધ્યાનથી સાંભળ, ત્યારે દુઃખ છૂટી જશે.
12.28.16
मृतान्महानुभावांस्त्वं श्रुत्वैव पृथिवीपतीन् ।
शममानय संतापं शृणु विस्तरशश्च मे।
क्रूरग्रहाभिशमनमायुर्वर्धनमुत्तमम् ॥ १२.२८.१६ ॥
મૃત્યુ પામેલા એ મહાપ્રભાવી ભૂપતિઓ વિશે સાંભળીને જ તું શાંતિ મેળવ અને સંતાપ છોડ; મારી પાસેથી વિસ્તારપૂર્વક સાંભળ, આ ક્રૂર ગ્રહોને શાંત કરનાર અને આયુષ્ય વધારનાર ઉત્તમ ઉપાય છે.
12.28.17
अग्रिमाणां क्षितिभुजामुदारं च मनोहरम् ।
आविक्षितं मरुत्तं च मृतं सृञ्जय शुश्रुम ॥ १२.२८.१७ ॥
હે સૃંજય, પૃથ્વીપાલકોમાં અગ્રણી, ઉદાર અને મનોહર આવિક્ષિત તથા મરુત્ત મૃત્યુ પામ્યા એમ અમે સાંભળ્યું છે.
12.28.18
यस्य सेन्द्राः सवरुणा बृहस्पतिपुरोगमाः ।
देवा विश्वसृजो राज्ञो यज्ञमीयुर्महात्मनः ॥ १२.२८.१८ ॥
જે મહાત્મા રાજાના યજ્ઞમાં ઇન્દ્ર અને વરુણ સહિત બૃહસ્પતિને આગળ રાખીને વિશ્વસર્જક દેવો આવ્યા,
12.28.19
यः स्पर्धामानयच्छक्रं देवराजं पुरंदरम् ।
शक्रप्रियैषी यं विद्वान्प्रत्याचष्ट बृहस्पतिः ॥ १२.२८.१९ ॥
દેવરાજ પુરંદર શક્રને જેણે સ્પર્ધામાં ઉતાર્યો, અને ઇન્દ્રનું હિત ઇચ્છતા વિદ્વાન બૃહસ્પતિએ જેને ઠુકરાવ્યો —
12.28.20
संवर्तो याजयामास यं पीडार्थं बृहस्पतेः ॥ १२.२८.२० ॥
બૃહસ્પતિને પીડા આપવા સંવર્તે જેનો યજ્ઞ કરાવ્યો —
12.28.21
यस्मिन्प्रशासति महीं नृपतौ राजसत्तम ।
अकृष्टपच्या पृथिवी विबभौ सस्यमालिनी ॥ १२.२८.२१ ॥
હે રાજશ્રેષ્ઠ, જે રાજા પૃથ્વી પર શાસન કરતો ત્યારે ખેડ્યા વિના પાક આપતી ધરતી ધાન્યમાળાથી શોભી ઊઠી.
12.28.22
आविक्षितस्य वै सत्रे विश्वेदेवाः सभासदः ।
मरुतः परिवेष्टारः साध्याश्चासन्महात्मनः ॥ १२.२८.२२ ॥
આવિક્ષિતના સત્રમાં વિશ્વેદેવો સભાસદ હતા, મરુદ્ગણો પીરસનારા હતા, અને તે મહાત્માના યજ્ઞમાં સાધ્યો પણ હતા.
12.28.23
मरुद्गण मरुत्तस्य यत्सोममपिबंस्ततः ।
देवान्मनुष्यान्गन्धर्वानत्यरिच्यन्त दक्षिणाः ॥ १२.२८.२३ ॥
હે મરુદ્ગણો, મરુત્તના યજ્ઞમાં તમે સોમપાન કર્યું ત્યારે દક્ષિણાઓમાં દેવો, મનુષ્યો અને ગંધર્વો પાછળ રહી ગયા.
12.28.24
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२.२८.२४ ॥
હે સૃંજય, જો તે મરી ગયો હોય તો તે તારા માટે ચારગણું શુભ છે; તે પુત્રથી પણ વધુ પુણ્યવાન છે; તેથી પુત્ર માટે શોક ન કર.
12.28.25
सुहोत्रं च द्वतिथिनं मृतं सृञ्जय शुश्रुम ।
यस्मे हिरण्यं ववृषे मघवा परिवत्सरम् ॥ १२.२८.२५ ॥
હે સૃંજય, અમે સાંભળ્યું છે કે વૈતિતિ સુહોત્ર મૃત્યુ પામ્યો; જેના માટે મઘવા ઇન્દ્રે એક વર્ષ સુધી સોનાનો વરસાદ વરસાવ્યો.
12.28.26
सत्यनामा वसुमती यं प्राप्यासीञ्जनाधिपम् ।
हिरण्यमवहन्नद्यस्तस्मिञ्जनपदेश्वरे ॥ १२.२८.२६ ॥
સત્યનામા અને વસુમતી જે જનાધિપને પામ્યા, તે જનપદેશ્વરના સમયમાં નદીઓ સોનું વહન કરતી હતી.
12.28.27
मत्स्यान्कर्कटकान्नक्रान्मकराञ्छिंशुकानपि ।
नदीष्ववासृजद्राजन्मघवा लोकपूजितः ॥ १२.२८.२७ ॥
હે રાજન્, લોકપૂજિત મઘવા ઇન્દ્રે નદીઓમાં માછલીઓ, કરચલાં, મગર, મકર અને શિંશુક છોડ્યા.
12.28.28
हैरण्यान्पातितान्दृष्ट्वा मत्स्यान्मकरकच्छपान् ।
सहस्रशोऽथ शतशस्ततोऽस्मयत वैतिथिः ॥ १२.२८.२८ ॥
સોનાના બનેલા માછલાં, મકર અને કાચબા હજારોની સંખ્યામાં અને સેંકડોની સંખ્યામાં પડેલા જોઈને વૈતિતિ હસ્યો.
12.28.29
तद्धिरण्यमपर्यन्तमावृतं कुरुजाङ्गले ।
ईजानो वितते यज्ञे ब्राह्मणेभ्यः समार्पयत् ॥ १२.२८.२९ ॥
કુરુજાંગલ પ્રદેશમાં ફેલાયેલું તે અપાર સોનું, વિસ્તૃત યજ્ઞ કરતાં તેણે બ્રાહ્મણોને સમર્પિત કર્યું.
12.28.30
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः।
अदक्षिणमयज्वानं श्वैत्य संशाम्य माशुचः ॥ १२.२८.३० ॥
હે સૃંજય, જો તે મૃત્યુ પામ્યો હોય તો તે તારા કરતાં ચાર ગણો ભાગ્યશાળી છે અને પુત્રથી પણ વધુ પુણ્યશાળી છે. દક્ષિણા ન આપનાર, યજ્ઞ ન કરનાર પુત્ર માટે શોક ન કર; હે શૈત્ય, શાંત થઈને શોક ન કર.
12.28.31
अङ्गं बृहद्रथं चैव मृतं सृञ्जय शुश्रुम ।
यः सहस्रं सहस्राणां श्वेतानश्वानवासृजात् ॥ १२.२८.३१ ॥
હે સંજય, અંગ અને બૃહદ્રથ મૃત્યુ પામ્યા એમ અમે સાંભળ્યું છે. જેણે હજારો હજાર શ્વેત અશ્વોનું દાન કર્યું હતું.
12.28.32
सहस्रं च सहस्राणां कन्या हमपरिष्कृताः ।
ईजानो वितते यज्ञे दक्षिणामत्यकालयत् ॥ १२.२८.३२ ॥
સોનાથી શણગારેલી હજારો હજાર કન્યાઓ પણ. વિસ્તૃત યજ્ઞમાં યજન કરતાં તેણે દક્ષિણા રૂપે તેમનું અતિશય દાન કર્યું.
12.28.33
यः सहस्रं सहस्राणां गजानां पझमालिनाम् ।
ईजानो वितते यज्ञे दक्षिणामत्यकालयत् ॥ १२.२८.३३ ॥
કમળની માળા પહેરેલા હજારો હજાર હાથીઓ — વિસ્તૃત યજ્ઞમાં યજન કરતાં જેણે દક્ષિણા રૂપે અતિશય દાન કર્યા.
12.28.34
शतं शतसहस्राणि वृषाणां हेममालिनाम् ।
गवां सहस्रानुचरं दक्षिणामत्यकालयत् ॥ १२.२८.३४ ॥
સોનાની માળા પહેરેલા સો હજાર બળદ, અને હજાર અનુચરો સાથે ગાયો — આ બધાં તેણે દક્ષિણા રૂપે અતિશય દાન કર્યાં.
12.28.35
अङ्गस्य यजमानस्य तदा विष्णुपदे गिरौ ।
अमाद्यदिन्द्रः सोमेन दक्षिणाभिर्द्विजातयः ॥ १२.२८.३५ ॥
ત્યારે યજમાન અંગના વિષ્ણુપદ પર્વત પર સોમથી ઇન્દ્ર પ્રસન્ન થયા; દક્ષિણાઓથી દ્વિજો પણ આનંદિત થયા.
12.28.36
यस्य यज्ञेषु राजेन्द्र शतसङ्ख्येषु वै पुरा ।
देवान्मनुष्यान्गन्धर्वानत्यरिच्यन्त दक्षिणाः ॥ १२.२८.३६ ॥
હે રાજેન્દ્ર, પૂર્વે સેંકડો સંખ્યાના યજ્ઞોમાં જેની દક્ષિણાઓ દેવો, મનુષ્યો અને ગંધર્વોને પણ વટાવી ગઈ.
12.28.37
न जातो जनिता नान्यः पुमान्यः संप्रदास्यति ।
यदङ्गः प्रददौ वित्तं सोमसंस्थासु सप्तसु ॥ १२.२८.३७ ॥
અંગે સાત સોમયજ્ઞોમાં જેમ ધન આપ્યું, તેમ આપનાર બીજો કોઈ પુરુષ જન્મ્યો નથી કે જન્મશે નહીં.
12.28.38
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२.२८.३८ ॥
હે સૃંજય, જો તે મૃત્યુ પામ્યો હોય તો તે તારા કરતાં ચાર ગણો ભાગ્યશાળી છે; પુત્રથી પણ વધુ પુણ્યવાન છે. તેથી પુત્ર માટે શોક ન કર.
12.28.39
शिबिमौशीनरं चैव मृतं सृञ्जय शुश्रुम ।
य इमां पृथिवीं सर्वां चर्मवत्समवेष्टयत् ॥ १२.२८.३९ ॥
હે સૃંજય, ઉશીનરના પુત્ર શિબિ મૃત્યુ પામ્યા એમ અમે સાંભળ્યું છે; જેમણે આ આખી પૃથ્વીને ચામડાની જેમ લપેટી લીધી હતી.
12.28.40
महता रथघोषेण पृथिवीमनुनादयन् ।
एकच्छत्रां महीं चक्रे जैत्रेणैकरथेन यः ॥ १२.२८.४० ॥
મહાન રથઘોષથી પૃથ્વીને ગજાવતા, એક જ વિજયરથથી આ પૃથ્વીને એકછત્ર બનાવી દીધી જેણે.
12.28.41
यावदस्य गवाश्वं स्यादारण्यैः पशुभिः सह ।
तावतीः प्रददौ गाः स शिबिरौशीनरोऽध्वरे ॥ १२.२८.४१ ॥
તેની પાસે ગાય, ઘોડા અને જંગલી પશુઓ સાથે જેટલા હતા, તેટલી ગાયો ઉશીનરપુત્ર શિબિએ યજ્ઞમાં દાન આપી.
12.28.42
न वोढारं धुरं तस्य कंचिन्मेने प्रजापतिः ।
न भूतं न भविष्यं च सर्वराजसु सृञ्जय।
अन्यत्रौशीनराच्छैब्याद्राजर्षेरिन्द्रविक्रमात् ॥ १२.२८.४२ ॥
પ્રજાપતિએ તેનો ધુરા વહન કરનાર કોઈને પણ માન્યો નહીં. હે સૃંજય, ઇન્દ્ર જેવા પરાક્રમી ઉશીનરપુત્ર શૈબ્ય રાજર્ષિ સિવાય, ભૂત અને ભવિષ્યના સર્વ રાજાઓમાં બીજા કોઈને નહીં.
12.28.43
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२.२८.४३ ॥
હે સૃંજય, જો તે મરી ગયો હોય, તો તું ચાર ગણો વધુ ભાગ્યશાળી છે; પુત્રથી પણ વધુ પુણ્યશાળી છે. પુત્ર માટે શોક ન કર.
12.28.44
अदक्षिणमयज्वानं पुत्रं संस्मृत्य मा शुचः ॥ १२.२८.४४ ॥
દક્ષિણા ન આપનાર, યજ્ઞ ન કરનાર પુત્રને યાદ કરીને શોક ન કર.
12.28.45
भरतं चैव दौष्यन्तिं मृतं सृञ्जय शुश्रुम ।
शाकुन्तलं महात्मानं भूरिद्रविणतेजसम् ॥ १२.२८.४५ ॥
હે સૃંજય, દુષ્યંતના પુત્ર ભરત, શકુંતલાના મહાત્મા પુત્ર, અપાર ધન અને તેજવાળા—તે પણ મૃત્યુ પામ્યા હતા એમ અમે સાંભળ્યું છે.
12.28.46
योऽबध्नात्रिशतं चाश्वान्देवेभ्यो यमुनामनु ।
सरस्वतीं विंशतिं च गङ्गामनु चतुर्दश ॥ १२.२८.४६ ॥
જેમણે દેવતાઓ માટે યમુનાના કિનારે ત્રણસો, સરસ્વતીના કિનારે વીસ અને ગંગાના કિનારે ચૌદ ઘોડા બાંધ્યા.
12.28.47
अश्वमेधसहस्रेण राजसूयशतेन च ।
इष्टवान्स महातेजा दौष्यन्तिर्भरतः पुरा ॥ १२.२८.४७ ॥
મહાતેજસ્વી દુષ્યંતપુત્ર ભરતે પૂર્વે હજાર અશ્વમેધ અને સો રાજસૂય યજ્ઞો કર્યા.
12.28.48
भरतस्य महत्कर्म सवराजसु पार्थिवाः ।
स्वं मर्त्या इव बाहुभ्यां नानुगन्तुमशक्नुवन् ॥ १२.२८.४८ ॥
ભરતનું મહાન કર્મ—હે રાજાઓ, સર્વ રાજાઓમાં કોઈ પણ પોતાના બે હાથથી મનુષ્યની જેમ તેનું અનુસરણ કરી શક્યો નહીં.
12.28.49
परं सहस्राद्योऽबध्नाद्धयान्वेदीर्वितत्य च ।
सहस्रं यत्र पद्मानां कण्वाय भरतो ददौ ॥ १२.२८.४९ ॥
હજારથી વધુ ઘોડા બાંધનાર અને વેદીઓ પાથરનાર ભરતે જ્યાં કણ્વને હજાર પદ્મ (સુવર્ણ મુદ્રાઓ) આપ્યા.
12.28.50
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२.२८.५० ॥
હે સૃંજય, તારા કરતાં ચાર ગણો શુભ અને પુત્રથી પણ વધુ પુણ્યવાન એવો જો તે મૃત્યુ પામ્યો, તો પુત્ર માટે શોક ન કર.
12.28.51
रामं दाशरथिं चैव मृतं सृञ्जय शुश्रुम ।
योऽन्वकम्पत वै नित्यं प्रजाः पुत्रानिवौरसान् ॥ १२.२८.५१ ॥
હે સૃંજય, દશરથના પુત્ર રામ પણ મૃત્યુ પામ્યા એવું અમે સાંભળ્યું છે. તે સદા પ્રજા પર પોતાના ઔરસ પુત્રો જેવી કૃપા રાખતા.
12.28.52
नाधनो यस्य विषये नानर्थः कस्यचिद्भवेत् ।
सर्वस्यासीत्पितृसमो रामो राज्यं यदन्वशात् ॥ १२.२८.५२ ॥
જેના રાજ્યમાં કોઈ નિર્ધન નહોતું અને કોઈનું અનર્થ થતું નહોતું, તે રામ સર્વને પિતા સમાન હતા, જ્યારે તેમણે રાજ્ય ચલાવ્યું.
12.28.53
कालवर्षी च पर्जन्यः सस्यानि समपादयत् ।
नित्यं सुभिक्षमेवासीद्रामे राज्यं प्रशासति ॥ १२.२८.५३ ॥
રામ રાજ્ય ચલાવતા ત્યારે મેઘ સમયસર વરસીને પાકને પૂર્ણ કરતો; હંમેશા સમૃદ્ધ અન્ન રહેતું.
12.28.54
प्राणिनो नाप्सु मञ्जन्ति नानर्थे पावकोऽदहत् ।
न व्यालतो भयं चासीद्रामे राज्यं प्रशासति ॥ १२.२८.५४ ॥
રામ રાજ્ય ચલાવતા ત્યારે પ્રાણીઓ પાણીમાં ડૂબતા નહોતા, અનર્થમાં અગ્નિ બાળતો નહોતો, અને હિંસક પ્રાણીઓથી ભય પણ નહોતો.
12.28.55
आसन्वर्षसहस्रिण्यस्तथा वर्षसहस्रकाः ।
अरोगाः सर्वसिद्धार्था रामे राज्यं प्रशासति ॥ १२.२८.५५ ॥
રામ રાજ્ય ચલાવતા હતા ત્યારે લોકો હજારો વર્ષ જીવતા હતા; તેઓ રોગરહિત અને સર્વ કાર્યો સિદ્ધ થયેલા હતા.
12.28.56
नान्योन्येन विवादोऽभूत्स्त्रीणामपि कुतो नृणाम् ।
धर्मनित्याः प्रजाश्चासन्रामे राज्यं प्रशासति ॥ १२.२८.५६ ॥
રામ રાજ્ય ચલાવતા ત્યારે એકબીજા વચ્ચે વિવાદ ન હતો; સ્ત્રીઓમાં પણ ન હતો, તો પુરુષોમાં ક્યાંથી હોય; પ્રજા સદા ધર્મમાં સ્થિર હતી.
12.28.57
संतुष्टाः सर्वसिद्धार्था निर्भयाः स्वैरचारिणः ।
नराः सत्यव्रताश्चासन्रामे राज्यं प्रशासति ॥ १२.२८.५७ ॥
રામ રાજ્ય ચલાવતા ત્યારે માણસો સંતુષ્ટ, સર્વ કાર્યો સિદ્ધ થયેલા, નિર્ભય, સ્વેચ્છાએ વિચરનારા અને સત્યવ્રતી હતા.
12.28.58
नित्यपुष्पफलाश्चैव पादपा निरुपद्रवाः ।
सर्वा द्रोणदुघा गावो रामे राज्यं प्रशासति ॥ १२.२८.५८ ॥
રામ રાજ્ય ચલાવતા ત્યારે વૃક્ષો સદા ફૂલ અને ફળ આપતા; તે ઉપદ્રવરહિત હતા; બધી ગાયો એક દ્રોણ દૂધ આપતી.
12.28.59
स चतुर्दश वर्षाणि वने प्रोष्य महातपाः ।
दशाश्वमेधाञ्जारूथ्यानाजहार निरर्गलान् ॥ १२.२८.५९ ॥
તે મહાતપસ્વી ચૌદ વર્ષ વનમાં રહીને અવરોધ વિના દસ અશ્વમેધ યજ્ઞો કરી ગયા.
12.28.60
युवा श्यामो लोहिताक्षो मातङ्ग इव यूथपः ।
आजानुबाहुः सुमुखः सिंहस्कन्धो महाभुजः ॥ १२.२८.६० ॥
તેઓ યુવાન, શ્યામ વર્ણના, લાલ નેત્રવાળા હતા; હાથીઓના ટોળાના નાયક જેવા; ઘૂંટણ સુધી લંબાતા બાહુ, સુંદર મુખ, સિંહ જેવા ખભા અને વિશાળ ભુજાવાળા.
12.28.61
दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च ।
अयोध्याधिपतिर्भूत्वा रामो राज्यमकारयत् ॥ १२.२८.६१ ॥
રામ અયોધ્યાના અધિપતિ થઈને દસ હજાર અને દસસો વર્ષ રાજ્ય કરતા રહ્યા.
12.28.62
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः।
अयज्वानमदक्षिण्यं मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२.२८.६२ ॥
હે સૃંજય, જો તે મૃત્યુ પામ્યો હોય તો તે તારા માટે ચારગણું કલ્યાણકારી છે; પુત્રથી પણ વધુ પુણ્યકારક. યજ્ઞ ન કરનાર, દક્ષિણા ન આપનાર પુત્ર માટે શોક ન કર.
12.28.63
भगीरथं च राजानं मृतं सृञ्जय शुश्रुम् ।
यस्येन्द्रो वितते यज्ञे सोमं पीत्वा मदोत्कटः ॥ १२.२८.६३ ॥
હે સૃંજય, રાજા ભગીરથ પણ મૃત્યુ પામ્યા હતા એવું અમે સાંભળ્યું છે; જેમના વિસ્તૃત યજ્ઞમાં ઇન્દ્રે સોમ પીને મદોન્મત્ત થઈને.
12.28.64
असुराणां सहस्राणि बहूनि सुरसत्तमः ।
अजयद्वाहुवीर्येण भगवान्पाकशासनः ॥ १२.२८.६४ ॥
દેવોમાં શ્રેષ્ઠ ભગવાન પાકશાસન ઇન્દ્રે પોતાના બાહુબળથી અસુરોના અનેક હજારોને જીત્યા.
12.28.65
यः सहस्रं सहस्राणां कन्या हेमविभूषिताः ।
ईजानो वितते यज्ञे दक्षिणामत्यकालयत् ॥ १२.२८.६५ ॥
વિસ્તૃત યજ્ઞ કરતાં, સોનાના અલંકારોથી શણગારેલી હજારો-હજાર કન્યાઓને જેમણે દક્ષિણા રૂપે અતિશય આપી.
12.28.66
सर्वा रथगताः कन्या रथाः सर्वे चतुर्युजः ।
शतंशतं रथे नागाः पझिनो हेममालिनः ॥ १२.२८.६६ ॥
બધી કન્યાઓ રથમાં બેઠી હતી; બધા રથ ચાર ઘોડાથી જોડાયેલા હતા. દરેક રથમાં સો-સો હાથી હતા; તે ધ્વજો અને સુવર્ણમાળાઓથી શણગારેલા હતા.
12.28.67
सहस्रमश्वा एकैकं हस्तिनं पृष्ठतोऽन्वयुः ।
गवां सहस्रमश्वेऽश्वे सहस्रं गव्यजाविकम् ॥ १२.२८.६७ ॥
દરેક હાથીની પાછળ હજાર ઘોડા અનુસરતા હતા; દરેક ઘોડા સાથે હજાર ગાયો અને ગાય, બકરા તથા ઘેટાંના ટોળાં હતાં.
12.28.68
उपह्वरे निवसतो यस्याङ्के निषसाद ह ।
गङ्गा भागीरथी तस्मादुर्वशी चाभवत्पुरा ॥ १२.२८.६८ ॥
એકાંતમાં વસતા જેના ખોળામાં તે બેઠી, તેમનાથી પૂર્વે ભાગીરથી ગંગા અને ઉર્વશી ઉત્પન્ન થયાં.
12.28.69
भूरिदक्षिणमिक्ष्वाकुं यजमानं भगीरथम् ।
त्रिलोकपथगा गङ्गा दुहितृत्वमुपेयुषी ॥ १२.२८.६९ ॥
ઘણી દક્ષિણા આપનારા યજમાન ઇક્ષ્વાકુ ભગીરથની પુત્રી બનવાની સ્થિતિ ત્રિલોકમાં વહેતી ગંગાએ પ્રાપ્ત કરી.
12.28.70
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२.२८.७० ॥
હે સૃંજય, જો તે મૃત્યુ પામ્યો હોય તો તારા માટે તે ચાર ગણું કલ્યાણકારી છે; પુત્રથી પણ વધુ પુણ્યકારક. તેથી પુત્ર માટે શોક ન કર.
12.28.71
दिलीपं च महात्मानं मृतं सृञ्जय शुश्रुम ।
प्रस्य कर्माणि भूरीणि कथयन्ति द्विजातयः ॥ १२.२८.७१ ॥
હે સૃંજય, મહાત્મા દિલીપ પણ મૃત્યુ પામ્યા હતા એમ અમે સાંભળ્યું છે; દ્વિજો તેમનાં અનેક કર્મો વર્ણવે છે.
12.28.72
य इमां वसुसंपूर्णां वसुधां वसुधाधिपः ।
ददौ तस्मिन्महायज्ञे ब्राह्मणेभ्यः समाहितः ॥ १२.२८.७२ ॥
ધનથી ભરેલી આ પૃથ્વી તે મહાયજ્ઞમાં એકાગ્ર ચિત્તે જે ભૂપતિએ બ્રાહ્મણોને દાન કરી.
12.28.73
यस्येह यजमानस्य यज्ञेयज्ञे पुरोहितः ।
सहस्रं वारणान्हैमान्दक्षिणामत्यकालयत् ॥ १२.२८.७३ ॥
અહીં જે યજમાનના દરેક યજ્ઞમાં પુરોહિતે સોનાથી શણગારેલા હજાર હાથી દક્ષિણા રૂપે આપ્યા.
12.28.74
यस्य यज्ञे महानासीद्यूपः श्रीमान्हिरण्मयः ।
ते देवां कर्म कुर्वाणाः शक्रज्येष्ठा उपासत ॥ १२.२८.७४ ॥
જે યજ્ઞમાં તેજસ્વી સોનાનો મહાન યૂપ હતો, ત્યાં ઇન્દ્રને જ્યેષ્ઠ ગણી દેવતાઓ કર્મ કરતા ઉપસ્થિત હતા.
12.28.75
चषाले यस्य सौवर्णे तस्मिन्यूपे हिरण्मये ।
ननृतुर्देवगन्धर्वाः षट्सहस्राणि सप्तधा ॥ १२.२८.७५ ॥
જે યજ્ઞના સોનાના ચષાલ અને તે સોનાના યૂપ પર દેવ અને ગંધર્વ છ હજાર સાત પ્રકારે નાચ્યા.
12.28.76
अवादयत्तत्र वीणां मध्ये विश्वावसुः स्वयम् ।
सर्वभूतान्यमन्यन्त मम वादयतीत्ययम् ॥ १२.२८.७६ ॥
ત્યાં મધ્યમાં વિશ્વાવસુએ પોતે વીણા વગાડી; સર્વ પ્રાણીઓ માનવા લાગ્યાં કે આ મારા માટે જ વગાડે છે.
12.28.77
एतद्राज्ञो दिलीपस्य राजानो नानुचक्रिरे ।
यस्येभा हेमसंछन्नाः पथि मत्ताः स्म शेरते ॥ १२.२८.७७ ॥
રાજા દિલીપના આ કર્મનું અન્ય રાજાઓએ અનુકરણ કર્યું નહીં; જેના સોનાથી ઢંકાયેલા મદોન્મત્ત હાથી માર્ગ પર સૂતા રહેતા.
12.28.78
राजानं शतधन्वानं दिलीपं सत्यवादिनम् ।
येऽपश्यन्सुमहात्मानं तेऽपि स्वर्गजितो नराः ॥ १२.२८.७८ ॥
રાજા શતધન્વા અને સત્યવાદી દિલીપને, તે મહાત્માને જેમણે જોયા, તે મનુષ્યો પણ સ્વર્ગવિજયી બન્યા.
12.28.79
त्रयः शब्दा न जीर्यन्ते दिलीपस्य निवेशने ।
स्वाध्यायशब्दः ज्याशब्दः शब्दो वै दीयतामिति ॥ १२.२८.७९ ॥
દિલીપના નિવાસમાં ત્રણ શબ્દો ક્યારેય ક્ષીણ થતા નથી: સ્વાધ્યાયનો શબ્દ, ધનુષ્યની પણછનો શબ્દ, અને 'આપવામાં આવે' એ શબ્દ.
12.28.80
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२.२८.८० ॥
હે સૃંજય, જો તે મૃત્યુ પામ્યો હોય, તો તે તારા માટે પુત્ર કરતાં ચાર ગણો શુભ અને પુણ્યતર હતો; તેથી પુત્ર માટે શોક ન કર.
12.28.81
मान्धातारं यौवनाश्वं मृतं सृञ्जय शुश्रुम ।
यं देवा मरुतो गर्भं पितुः पार्श्वादपाहरन् ॥ १२.२८.८१ ॥
હે સૃંજય, યૌવનાશ્વના પુત્ર માંધાતાની વાત અમે સાંભળી છે; દેવો અને મરુતોએ તેનો ગર્ભ પિતાની બાજુમાંથી લઈ લીધો.
12.28.82
समृद्धो युवनाश्वस्य जठरे यो महात्मनः ।
पृषदाज्योद्भवः श्रीमांस्त्रिलोकविजयी नृपः ॥ १२.२८.८२ ॥
યૌવનાશ્વ મહાત્માના ઉદરમાં વૃદ્ધિ પામેલો, દહીં અને ઘીમાંથી ઉત્પન્ન થયેલો, ત્રણે લોક જીતનારો શ્રીમાન રાજા.
12.28.83
यं दृष्ट्वा पितुरुत्सङ्गे शयानं देवरूपिणम् ।
अन्योन्यमब्रुवन्देवाः कमयं धास्यतीति वै ॥ १२.२८.८३ ॥
પિતાના ખોળામાં સૂતેલા દેવરૂપ બાળકને જોઈને દેવો એકબીજાને બોલ્યા, 'આ કોનું પોષણ કરશે?'
12.28.84
मामेव धास्यतीत्येवमिन्द्रोऽथाभ्युपपद्यत ।
मांधातेति ततस्तस्य नाम चक्रे शतक्रतुः ॥ १२.२८.८४ ॥
'આ મને જ પોષશે' એમ કહીને ઇન્દ્રે સ્વીકાર્યું; પછી શતક્રતુ ઇન્દ્રે તેનું નામ 'માંધાતા' પાડ્યું.
12.28.85
ततस्तु पयसो धारां पुष्टिहेतोर्महात्मनः ।
तस्यास्ये यौवनाश्वस्य पाणिरिन्द्रस्य चास्रवत् ॥ १२.२८.८५ ॥
પછી મહાત્મા યૌવનાશ્વના મુખમાંથી પોષણ માટે દૂધની ધારા વહી, અને ઇન્દ્રના હાથમાંથી પણ તે વહી.
12.28.86
तं पिवन्पाणिमिन्द्रस्य शतमह्ना व्यवर्धत ।
स आसीद्द्वादशसमो द्वादशाहेन पार्थिवः ॥ १२.२८.८६ ॥
ઇન્દ્રના હાથમાંથી પીતાં તે એક દિવસમાં સો ગણો વધ્યો. બાર દિવસમાં તે રાજા બાર વર્ષના જેવો થયો.
12.28.87
तमिमं पृथिवी सर्वा एकाह्ना समपद्यत ।
धर्मात्मानं महात्मानं शूरमिन्द्रसमं युधि ॥ १२.२८.८७ ॥
એક જ દિવસમાં આખી પૃથ્વી તે ધર્માત્મા, મહાત્મા, યુદ્ધમાં ઇન્દ્ર સમાન શૂરવીરની થઈ ગઈ.
12.28.88
यश्चाङ्गारं तु नृपतिं मरुत्तमसितं गयम् ।
अङ्गं बृहद्रथं चैव मान्धाता समरेऽजयत् ॥ १२.२८.८८ ॥
અંગાર, રાજા મરુત્ત, અસિત, ગય, અંગ અને બૃહદ્રથને યુદ્ધમાં જીતનાર માંધાતા હતા.
12.28.89
यौवनाश्वो यदाङ्गारं समरे प्रत्ययुध्यत ।
विस्फारैर्धनुषो देवा द्यौरभेदीति मेनिरे ॥ १२.२८.८९ ॥
યૌવનાશ્વ યુદ્ધમાં અંગાર સામે લડ્યો ત્યારે ધનુષ્યના ટંકારથી આકાશ ફાટી જશે એમ દેવોએ માન્યું.
12.28.90
यत्र सूर्य उदेति स्म यत्र च प्रतितिष्ठति ।
सर्वं तद्यौवनाश्वस्य मान्धातुः क्षेत्रमुच्यते ॥ १२.२८.९० ॥
જ્યાં સૂર્ય ઊગે છે અને જ્યાં આથમે છે, તે સર્વ યૌવનાશ્વ માંધાતાનું ક્ષેત્ર કહેવાય છે.
12.28.91
अश्वमेधशतेनेष्ट्वा राजसूयशतेन च ।
अददद्रोहितान्मत्स्यान्ब्राह्मणेभ्यो विशांपते ॥ १२.२८.९१ ॥
સો અશ્વમેધ અને સો રાજસૂય યજ્ઞો કરીને, હે પ્રજાપતિ, તેણે બ્રાહ્મણોને લાલ માછલીઓ દાનમાં આપી.
12.28.92
हैरण्यान्यो जनोत्सेधानायतान्दशयोजनम् ।
अतिरिक्तान्द्विजातिभ्यो व्यभजंस्त्वितरे जनाः ॥ १२.२८.९२ ॥
માણસ જેટલા ઊંચા અને દસ યોજન લાંબા સોનાના પર્વતો, વધેલા બીજા લોકોએ દ્વિજાતિઓમાં વહેંચી દીધા.
12.28.93
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२.२८.९३ ॥
જો તે મૃત્યુ પામ્યો હોય, હે સૃંજય, તો તે તારા કરતાં ચાર ગણો ભાગ્યશાળી છે; પુત્રથી પણ વધુ પુણ્યશાળી છે. માટે પુત્ર માટે શોક ન કર.
12.28.94
ययातिं नाहुषं चैव मृतं सृञ्जय शुश्रुम ।
य इमां पृथिवीं कृत्स्नां विजित्य सहसागराम् ॥ १२.२८.९४ ॥
હે સૃંજય, સાગરો સહિત આ આખી પૃથ્વી જીતનાર નહુષપુત્ર યયાતિ પણ મરણ પામ્યો, એવું અમે સાંભળ્યું છે.
12.28.95
शम्यापातेनाभ्यतीयाद्वेदीभिश्चित्रयन्महीम् ।
ईजानः क्रतुभिर्मुख्यैः पर्यगच्छद्वसुन्धराम् ॥ १२.२८.९५ ॥
યજ્ઞસ્તંભ ફેંકવાના અંતર સુધી જઈને, વેદીઓથી પૃથ્વીને શણગારીને, મુખ્ય યજ્ઞો કરતાં તેણે વસુંધરાની પરિક્રમા કરી.
12.28.96
इष्ट्वा क्रतुसहस्रेण वाजपेयशतेन च ।
तर्पयामास विप्रेन्द्रांस्त्रिभिः काञ्चनपर्वतैः ॥ १२.२८.९६ ॥
હજાર યજ્ઞો અને સો વાજપેય યજ્ઞો કરીને, તેણે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને ત્રણ સોનાના પર્વતોથી તૃપ્ત કર્યા.
12.28.97
व्यूढेनासुरयुद्धेन हत्वा दैतेयदानवान् ।
व्यभजत्पृथिवीं कृत्स्नां ययातिर्नहुषात्मजः ॥ १२.२८.९७ ॥
અસુરયુદ્ધમાં વ્યૂહ રચીને દૈત્યો અને દાનવોનો વધ કરી, નહુષપુત્ર યયાતિએ સમગ્ર પૃથ્વીની વહેંચણી કરી.
12.28.98
अन्त्येषु पुत्रान्निक्षिप्य यदुद्रुह्युपुरोगमान् ।
पुरुं राज्येऽभिषिच्याथ सदारः प्राविशद्वनम् ॥ १२.२८.९८ ॥
છેવટે યદુ, દ્રુહ્યુ વગેરે પુત્રોને સ્થાને સ્થાપી, પુરુનો રાજ્યાભિષેક કરી, પત્નીઓ સહિત તેઓ વનમાં પ્રવેશ્યા.
12.28.99
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२.२८.९९ ॥
સૃંજય, જો તે મૃત્યુ પામ્યો હોય તો તે તારા માટે ચાર ગણું કલ્યાણકારક છે; પુત્રથી પણ વધુ પુણ્યકારક. તેથી પુત્ર માટે શોક ન કર.
12.28.100
अम्बरीषं च नाभागं मृतं सृञ्जय शुश्रुम ।
यं प्रजा वव्रिरे पुण्यं गोप्तारं नृपसत्तमम् ॥ १२.२८.१०० ॥
સૃંજય, અંબરીષ અને નાભાગ મૃત્યુ પામ્યા હોવાનું અમે સાંભળ્યું છે; પ્રજાએ જેમને પુણ્યવાન, રક્ષક અને શ્રેષ્ઠ રાજા તરીકે પસંદ કર્યા હતા.
12.28.101
यः सहस्रं सहस्राणां राज्ञामयुतयाजिनाम् ।
ईजानो वितते यज्ञे ब्राह्मणेभ्यस्त्वमन्यत ॥ १२.२८.१०१ ॥
હજારો રાજાઓમાં, દસ હજાર યજ્ઞ કરનારાઓમાં, વિસ્તૃત યજ્ઞમાં યજન કરતાં બ્રાહ્મણોને જે દાન આપતો હતો, તે જ તું છે એમ માન.
12.28.102
नैतत्पूर्वे जनाश्चक्रुर्न करिष्यन्ति चापरे ।
इत्यम्बरीषं नाभागिमन्वमोदन्त दक्षिणाः ॥ १२.२८.१०२ ॥
'આ પૂર્વજોએ કર્યું નથી, અને પછીના પણ નહીં કરે' એમ કહીને દક્ષિણા લેનારા બ્રાહ્મણોએ નાભાગીના પુત્ર અંબરીષને અનુમોદન આપ્યું.
12.28.103
शतं राजसहस्राणि शतं राजशतानि च ।
सर्वेऽश्वमेधैरीजानास्तेऽन्वयुर्दक्षिणायनम् ॥ १२.२८.१०३ ॥
હજાર રાજાઓ અને સો રાજાઓ; અશ્વમેધ યજ્ઞ કરનારા તે સૌ દક્ષિણાયનના માર્ગે ગયા.
12.28.104
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२.२८.१०४ ॥
જો તે મૃત્યુ પામ્યો હોય, હે સૃંજય, તો તું તેનાથી ચાર ગણો ધન્ય છે; પુત્ર કરતાં પણ વધુ પુણ્યવાન છે. તેથી પુત્ર માટે શોક ન કર.
12.28.105
शशबिन्दुं चैत्ररथं मृतं शुश्रुम सृञ्जय ।
यस्य भार्यासहस्राणां शतमासीन्महात्मनः ॥ १२.२८.१०५ ॥
ચૈત્રરથ શશબિંદુ મૃત્યુ પામ્યા એમ અમે સાંભળ્યું છે, હે સૃંજય. તે મહાત્માને સો હજાર પત્નીઓ હતી.
12.28.106
सहस्रं तु सहस्राणां यस्यासञ्शाशबिन्दवाः ।
हिरण्यकवचाः सर्वे सर्वे चोत्तमधन्विनः ॥ १२.२८.१०६ ॥
તેને હજારો શશબિંદુઓ હતા — બધા સુવર્ણ કવચ ધારણ કરેલા, બધા શ્રેષ્ઠ ધનુર્ધર.
12.28.107
शतं कन्या राजपुत्रमेकैकं पृथगन्वयुः ।
कन्यांकन्यां शतं नागा नागंनागं शतं रथाः ॥ १२.२८.१०७ ॥
સો કન્યાઓ દરેક રાજપુત્ર પાછળ અલગ અલગ ગઈ; દરેક કન્યા પાછળ સો હાથી, દરેક હાથી પાછળ સો રથ.
12.28.108
रथेरथे शतं चाश्वा देशजा हेममालिनः ।
अश्वेअश्वे शतं गावो गांगां तद्वदजाविकम् ॥ १२.२८.१०८ ॥
દરેક રથ પાછળ સો ઘોડા — દેશી જાતિના, સુવર્ણમાળાથી શોભતા; દરેક ઘોડા પાછળ સો ગાયો; દરેક ગાય પાછળ તેમ જ બકરા અને ઘેટાં.
12.28.109
एतद्धनमपर्यन्तमश्वमेधे महामखे ।
शशबिन्दुर्महाराज ब्राह्मणेभ्यो ह्यमन्यत ॥ १२.२८.१०९ ॥
મહાયજ્ઞ અશ્વમેધમાં આ ધન અપાર હતું; મહારાજ શશબિંદુએ તે બ્રાહ્મણોને આપ્યું.
12.28.110
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२.२८.११० ॥
હે સૃંજય, જો તે મૃત્યુ પામ્યો, તો તારા માટે તે પુત્ર કરતાં ચાર ગણો કલ્યાણકારી અને પુણ્યવાન છે; તેથી પુત્ર માટે શોક ન કર.
12.28.111
गयं चाधूर्तरजसं मृतं शुश्रुम सृञ्जय ।
यः स वर्षशतं राजा हुतशिष्टाशनोऽभवत् ॥ १२.२८.१११ ॥
હે સૃંજય, નિર્મળ રજવાળા રાજા ગય મૃત્યુ પામ્યા એમ અમે સાંભળ્યું; તેઓ સો વર્ષ યજ્ઞશેષનું ભોજન કરતા રાજા રહ્યા.
12.28.112
यस्मै वह्निर्वरान्प्रादात्ततो वव्रे वरान्गयः ।
ददतो मे क्षयो मा भूद्धर्मे श्रद्धा च वर्धताम् ॥ १२.२८.११२ ॥
અગ્નિએ જેને વર આપ્યા, ત્યારે ગયે વર માંગ્યા: 'મારા દાનમાં ક્ષય ન થાય, અને ધર્મમાં મારી શ્રદ્ધા વધે.'
12.28.113
मनो मे रभतां सत्ये त्वत्प्रसादाद्धुताशन ।
लेभे च कामांस्तान्सर्वान्पावकादिति नः श्रुतम् ॥ १२.२८.११३ ॥
હે હુતાશન, તારા પ્રસાદથી મારું મન સત્યમાં સ્થિર થાય; પાવકથી તેણે બધી કામનાઓ મેળવી એમ અમે સાંભળ્યું છે.
12.28.114
दर्शेन पूर्णमासेन चातुर्मास्यैः पुनः पुनः ।
अयजद्धयमेधेन सहस्रं परिवत्सरान् ॥ १२.२८.११४ ॥
દર્શ, પૂર્ણમાસ યજ્ઞો અને ચાતુર્માસ્યો વડે વારંવાર, તેણે અશ્વમેધ વડે હજાર વર્ષ યજ્ઞ કર્યો.
12.28.115
शतं गवां सहस्राणि शतमश्वशतानि च ।
उत्थायोत्थाय वै प्रादात्सहस्रं परिवत्सरान् ॥ १२.२८.११५ ॥
સો હજાર ગાયો અને સેંકડો ઘોડા; વારંવાર ઊઠી તેણે હજાર વર્ષ દાન આપ્યું.
12.28.116
तर्पयामास सोमेन देवान्वित्तैर्द्विजानपि ।
पितॄन्स्वधाभिः कामैश्च स्त्रियः स्वाः पुरुषर्षभ ॥ १२.२८.११६ ॥
સોમથી દેવોને, ધનથી દ્વિજોને, સ્વધાથી પિતૃઓને અને ઇચ્છિત વસ્તુઓથી પોતાની સ્ત્રીઓને તૃપ્ત કર્યા, હે પુરુષશ્રેષ્ઠ.
12.28.117
सौवर्णां पृथिवीं कृत्वा दशव्यामां द्विरायताम् ।
दक्षिणामददद्राजा वाजिमेधे महाक्रतौ ॥ १२.२८.११७ ॥
સોનાની પૃથ્વી બનાવીને, દસ વ્યામ પહોળી અને તેનાથી બમણી લાંબી, રાજાએ મહાન અશ્વમેધ યજ્ઞમાં દક્ષિણા તરીકે આપી.
12.28.118
यावत्यः सिकता राजन्गङ्गायां पुरुषर्षभ ।
तावतीरेव गाः प्रादादाधूर्तरजसो गयः ॥ १२.२८.११८ ॥
હે રાજન, હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, ગંગામાં જેટલા રેતીના કણ છે તેટલી ગાયો ગયે આપી.
12.28.119
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२.२८.११९ ॥
જો તે મરી ગયો હોય, હે સૃંજય, તો તે તારા કરતાં ચાર ગણો ભાગ્યશાળી છે; પુત્ર કરતાં પણ વધુ પુણ્યશાળી છે. પુત્ર માટે શોક ન કર.
12.28.120
रन्तिदेवं च सांकृत्यं मृतं सृञ्जय शुश्रुम ।
सम्यगाराध्य यः शक्राद्वरं लेभे महातपाः ॥ १२.२८.१२० ॥
હે સૃંજય, સાંકૃતિનો પુત્ર રંતિદેવ મૃત્યુ પામ્યો હતો એમ અમે સાંભળ્યું છે; એ મહાતપસ્વીએ સમ્યક્ આરાધના કરીને ઇન્દ્ર પાસેથી વર મેળવ્યો હતો.
12.28.121
अन्नं च नो बहु भवेदतिथींश्च लभेमहि ।
श्रद्धा च नो मा व्यगमन्मा च याचिष्म कंचन ॥ १२.२८.१२१ ॥
અમારી પાસે પુષ્કળ અન્ન હો, અમને અતિથિઓ મળે, અમારી શ્રદ્ધા ક્યારેય ન જાય, અને અમે કોઈની પાસે કંઈ ન માંગીએ.
12.28.122
उपातिष्ठन्त पशवः स्वयं तं संशितव्रतम् ।
ग्राम्यारण्या महात्मानं रन्तिदेवं यशस्विनम् ॥ १२.२८.१२२ ॥
કઠોર વ્રતધારી, મહાત્મા, યશસ્વી રંતિદેવ પાસે ગ્રામ્ય અને આરણ્ય પશુઓ પોતાની મેળે આવ્યાં.
12.28.123
महानदी चर्मराशेरुत्क्लेदात्ससृजे यतः ।
ततश्चर्मण्वतीत्येवं विख्याता सा महानदी ॥ १२.२८.१२३ ॥
ચર્મરાશિના ટપકવાથી એક મહાનદી ઉત્પન્ન થઈ; તેથી એ મહાનદી ચર્મણ્વતી નામે આ રીતે પ્રખ્યાત થઈ.
12.28.124
ब्राह्मणेभ्यो ददौ निष्कान्सदसि प्रतते नृपः ।
तुभ्यंतुभ्यं निष्कमिति यदा क्रोशन्ति वै द्विजाः ॥ १२.२८.१२४ ॥
સભામાં યજ્ઞ વિસ્તરી રહ્યો હતો ત્યારે રાજાએ બ્રાહ્મણોને નિષ્ક આપ્યા; 'તમને, તમને એક નિષ્ક' એમ દ્વિજો બૂમ પાડતા ત્યારે.
12.28.125
सहस्रं तुभ्यमित्युक्त्वा ब्राह्मणान्संप्रपद्य ते ॥ १२.२८.१२५ ॥
'તમને હજાર' એમ કહીને તેઓ બ્રાહ્મણો પાસે પહોંચ્યા.
12.28.126
अन्वाहार्योपकरणं द्रव्योपकरणं च यत् ।
घटाः पात्र्यः कटाहानि स्थाल्यश्च पिठराणि च।
नासीत्किंचिदसौवर्णं रन्तिदेवस्य धीमतः ॥ १२.२८.१२६ ॥
યજ્ઞના ઉપકરણો અને દ્રવ્ય-ઉપકરણો, ઘડા, પાત્રો, કઢાઈઓ, થાળીઓ અને પિઠર હતાં; પરંતુ બુદ્ધિમાન રંતિદેવ પાસે સોનાનું કંઈ બાકી રહ્યું નહોતું.
12.28.127
सांकृते रन्तिदेवस्य यां रात्रिमवसन्गृहे ।
आलभ्यन्त शतं गावः सहस्राणि च विंशतिः ॥ १२.२८.१२७ ॥
સાંકૃતિ રંતિદેવ જે રાત્રે ઘરમાં રહ્યા, તે રાત્રે સો ગાયો અને વીસ હજાર ગાયો વધ કરાઈ.
12.28.128
तत्र स्म सूदाः क्रोशन्ति सुमृष्टमणिकुण्डलाः ।
सूपं भूयिष्ठमश्नीध्वं नाद्य मांसं यथा पुरा ॥ १२.२८.१२८ ॥
ત્યાં ચમકતાં મણિકુંડળ પહેરેલા રસોઈયા બૂમ પાડતા હતા: 'હવે પુષ્કળ સૂપ ખાઓ, આજે પહેલાંની જેમ માંસ નથી.'
12.28.129
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२.२८.१२९ ॥
હે સૃંજય, તે મરે તો તે તારા માટે ચારગણું કલ્યાણકારી છે; પુત્રથી પણ વધુ પુણ્યકારક છે. પુત્ર માટે શોક ન કર.
12.28.130
सगरं च महात्मानं मृतं शुश्रुम सृञ्जय ।
ऐक्ष्वाकं पुरुषव्याघ्रमतिमानुषविक्रमम् ॥ १२.२८.१३० ॥
હે સૃંજય, ઇક્ષ્વાકુ વંશના, મહાત્મા, પુરુષવ્યાઘ્ર, અતિમાનુષ પરાક્રમી સગર મૃત્યુ પામ્યા એમ અમે સાંભળ્યું છે.
12.28.131
षष्टिः पुत्रसहस्राणि यं यान्तमनुजग्मिरे ।
नक्षत्रराजं वर्षान्ते व्यभ्रे ज्योतिर्गणा इव ॥ १२.२८.१३१ ॥
તે જતા હતા ત્યારે તેની પાછળ સાઠ હજાર પુત્રો ગયા; વર્ષાઋતુના અંતે વાદળરહિત આકાશમાં નક્ષત્રરાજની પાછળ તારામંડળ જાય તેમ.
12.28.132
एकच्छत्रा मही यस्य प्रतापादभवत्पुरा ।
योऽश्वमेधसहस्रेण तर्पयामास देवताः ॥ १२.२८.१३२ ॥
પૂર્વે જેના પ્રતાપથી પૃથ્વી એકછત્ર હેઠળ હતી; જેણે હજાર અશ્વમેધ યજ્ઞોથી દેવતાઓને તૃપ્ત કર્યા.
12.28.133
यः प्रादात्कनकस्तम्भं प्रासादं सर्वकाञ्चनम् ।
पूर्णं पझदलाक्षीणां स्त्रीणां शयनसंकुलम् ॥ १२.२८.१३३ ॥
જેમણે સોનાના સ્તંભોવાળો, સંપૂર્ણપણે સુવર્ણમય, કમળદલાક્ષી સ્ત્રીઓની શય્યાઓથી ભરેલો મહેલ દાન કર્યો.
12.28.134
द्विजातिभ्योऽनुरूपेभ्यः कामांश्च विविधान्बहून् ।
यस्यादेशेन तद्वित्तं व्यभजन्त द्विजातयः ॥ १२.२८.१३४ ॥
યોગ્ય દ્વિજોને તેમણે અનેક પ્રકારની ઘણી મનોવાંછિત વસ્તુઓ આપી; જેમના આદેશથી તે ધન દ્વિજાતિઓમાં વહેંચાયું.
12.28.135
खानयामास यः कोपात्पृथिवीं सागराङ्किताम् ।
यस्य नाम्ना समुद्रश्च सागरत्वमुपागतः ॥ १२.२८.१३५ ॥
જેમણે ક્રોધથી સમુદ્રથી ચિહ્નિત પૃથ્વી ખોદાવી; જેમના નામથી સમુદ્ર 'સાગર' અવસ્થાને પામ્યો.
12.28.136
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२.२८.१३६ ॥
તે મૃત્યુ પામ્યો, હે સૃંજય; તારા માટે તે ચાર ગણું શુભ છે. પુત્રથી પણ તે વધુ પુણ્યવાન હતો; તેથી પુત્ર માટે શોક ન કર.
12.28.137
राजानं च पृथुं वैन्यं मृतं शुश्रुम सृञ्जय ।
यमभ्यषिञ्चन्संभूयः महारण्ये महर्षयः ॥ १२.२८.१३७ ॥
હે સૃંજય, વેનના પુત્ર રાજા પૃથુ મૃત્યુ પામ્યા એવું અમે સાંભળ્યું છે; જેમનો મહર્ષિઓએ મહાઅરણ્યમાં એકત્ર થઈને અભિષેક કર્યો હતો.
12.28.138
प्रथयिष्यति वै लोकान्पृथुरित्येव शब्दितः ।
क्षताद्यो वै त्रायतीति स तस्मात्क्षत्रियः स्मृतः ॥ १२.२८.१३८ ॥
તે લોકોને વિસ્તારશે, તેથી તેને 'પૃથુ' કહેવાયો. જે ક્ષતથી ત્રાણ આપે છે તે ક્ષત્રિય કહેવાય છે; તેથી તે ક્ષત્રિય સ્મરાયો છે.
12.28.139
पृथुं वैन्यं प्रजा दृष्ट्वा रक्तास्मेति यदब्रुवन् ।
ततो राजेति नामास्य अनुरागादजायत ॥ १२.२८.१३९ ॥
પ્રજાએ વૈન્ય પૃથુને જોઈને કહ્યું કે અમે સંતુષ્ટ છીએ. ત્યારે તેમના પ્રેમથી તેમનું નામ 'રાજા' પડ્યું.
12.28.140
अकृष्टपच्या पृथिवी पुटकेपुटके मधु ।
सर्वा द्रोणदुघा गावो वैन्यस्यासन्प्रशासतः ॥ १२.२८.१४० ॥
વૈન્યના શાસનમાં ખેડ્યા વિના પૃથ્વી પાકતી હતી; દરેક પુટકમાં મધ હતું; બધી ગાયો દ્રોણ જેટલું દૂધ આપતી હતી.
12.28.141
अरोगाः सर्वसिद्धार्था मनुष्या अकुतोभयाः ।
यथाऽभिकाममवसन्क्षेत्रेषु च गृहेषु च ॥ १२.२८.१४१ ॥
લોકો રોગરહિત, બધા મનોરથ સિદ્ધ, કોઈ દિશાથી ભય વિનાના હતા; તેઓ ઇચ્છા મુજબ ખેતરોમાં અને ઘરોમાં રહેતા.
12.28.142
आपस्तस्तम्भिरे चास्य समुद्रमभियास्यतः ।
शैलाश्चापाद्व्यदीर्यन्त ध्वजभङ्गश्च नाभवत् ॥ १२.२८.१४२ ॥
તેઓ સમુદ્ર તરફ જતા ત્યારે પાણી થંભી જતું; પર્વતો માર્ગ આપીને ફાટી જતા; ધ્વજા ક્યારેય ભાંગતી નહોતી.
12.28.143
हैरण्यांस्त्रिनरोत्सेधान्पर्वतानेकविंशतिम् ।
ब्राह्मणेभ्यो ददौ राजा योश्वमेधे महामखे ॥ १२.२८.१४३ ॥
મહાન અશ્વમેધ યજ્ઞમાં રાજાએ બ્રાહ્મણોને ત્રણ માણસ જેટલી ઊંચાઈના એકવીસ સોનાના પર્વતો આપ્યા.
12.28.144
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२.२८.१४४ ॥
હે સૃંજય, તે મૃત્યુ પામ્યો હોય તોપણ તારા દ્વારા ચાર શુભ ગુણોમાં તે શ્રેષ્ઠ હતો અને પુત્રથી પણ વધુ પુણ્યવાન હતો; તેથી તારા પુત્ર માટે શોક ન કર.
12.28.145
किं वा तूष्णीं ध्यायसे सृञ्जय त्वं ।
न मे राजन्वाचिममां शृणोपि।
न चेन्मोघं विप्रलप्तं ममेदं ।
पथ्यं मुमूर्षोरिव सुप्रयुक्तम् ॥ १२.२८.१४५ ॥
હે સૃંજય, તું મૌનપણે શું ધ્યાન ધરે છે? હે રાજન, તું મારી આ વાણી સાંભળતો નથી? જો મારું આ કથન વ્યર્થ ન હોય, તો તે મૃત્યુ પામવાની તૈયારીમાં રહેલા માટે આપેલા હિતકર ઔષધ જેવું યોગ્ય છે.
12.28.146
शृणोमि ते नारद वाचमेनां ।
विचित्रार्थां स्रजमिव पुण्यगन्धाम्।
राजर्षीणां पुण्यकृतां महात्मनां ।
कीर्त्या युक्तानां शोकनिर्नाशनार्थाम् ॥ १२.२८.१४६ ॥
હે નારદ, હું તારી આ વાણી સાંભળું છું, જે વિચિત્ર અર્થોથી ભરેલી છે, પુણ્યગંધવાળી માળા જેવી છે, પુણ્યકર્મી મહાત્મા રાજર્ષિઓની કીર્તિથી યુક્ત છે અને શોક દૂર કરવા માટે છે.
12.28.147
न ते मोघं विप्रलप्तं महर्षे ।
दृष्ट्वैवाहं नारद त्वां विशोकः।
शुश्रूषे ते वचनं ब्रह्मवादि ।
न्न ते तृप्याम्यमृतस्येव पानात् ॥ १२.२८.१४७ ॥
હે મહર્ષિ, તારું વચન વ્યર્થ નથી. હે નારદ, તને જોઈને જ હું શોકરહિત થયો છું. હે બ્રહ્મવાદી, હું તારા વચનો સાંભળવા ઇચ્છું છું; અમૃત પીવાથી જેમ તૃપ્તિ થાય, તેમ હું હજી તૃપ્ત થયો નથી.
12.28.148
अमोघदर्शिन्मम चेत्प्रसादं ।
संतापदग्धस्य विभो प्रकुर्याः।
सुतस्य संजीवनमद्य मे स्या ।
त्तव प्रसादात्सुतसङ्गमाप्नुयाम् ॥ १२.२८.१४८ ॥
હે અમોઘદર્શી, સંતાપથી બળેલા મારા પર જો તું કૃપા કરે, તો આજે જ મારા પુત્રનું પુનર્જીવન થઈ શકે. હે વિભુ, તારી કૃપાથી હું પુત્ર સાથે મિલન પામું.
12.28.149
यस्ते पुत्रः शयितोयं विजातः ।
स्वर्णष्ठीवी यमदात्पर्वतस्ते।
पुनस्तं ते पुत्रमहं ददामि ।
हिरण्यनाभं वर्षसबस्रिणं च ॥ १२.२८.१४९ ॥
તારો આ પુત્ર અહીં મૃત થઈને પડ્યો છે; સોનું થૂંકનાર અને પર્વતે તને આપેલો તે પુત્ર, સોનેરી નાભિવાળો અને હજાર વર્ષ જીવનાર, હું તને ફરી આપું છું.