महाभारत · अध्याय 12.28
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.28.1
अव्याहरति राजेन्द्रे धर्मपुत्रे युधिष्ठिरे ।
गुडाकेशो हृषीकेशमभ्यभाषत पाण्डवः ॥ १२.२८.१ ॥
राजांचा इंद्र असलेला धर्मपुत्र युधिष्ठिर बोलत नसताना, पांडुपुत्र गुडाकेश (अर्जुन) हृषीकेशाशी बोलला.
12.28.2
ज्ञातिशोकाभिसंतप्तो धर्मपुत्रः परंतपः ।
एष शोकार्णवे मग्नस्तमाश्वासय माधव ॥ १२.२८.२ ॥
नातेवाईकांच्या शोकाने संतप्त झालेला, शत्रूंना तापवणारा धर्मपुत्र हा शोकसागरात बुडाला आहे. हे माधवा, त्याचे सांत्वन करा.
12.28.3
सर्वे स्म ते संशयिताः पुनरेव जनार्दन ।
अस्य शोकं महाप्राज्ञ प्रणाशयितुमर्हसि ॥ १२.२८.३ ॥
हे जनार्दना, आम्ही सर्व पुन्हा संशयात पडलो आहोत. हे महाप्राज्ञा, त्याचा शोक दूर करणे तुला योग्य आहे.
12.28.4
एवमुक्तस्तु गोविन्दो विजयेन महात्मना ।
पर्यवर्तत राजानं पुण्डरीकेक्षणोऽच्युतः ॥ १२.२८.४ ॥
महात्मा विजयाने (अर्जुनाने) असे म्हटल्यावर, कमलनयन अच्युत गोविंद राजाकडे वळले.
12.28.5
अनतिक्रमणीयो हि धर्मराजस्य केशवः ।
बाल्यात्प्रभृति गोविंदः प्रीत्या चाभ्यधिकोर्जुनात् ॥ १२.२८.५ ॥
धर्मराजाला केशव अवमानणीय नाही. बालपणापासून गोविंद प्रेमाने अर्जुनापेक्षाही अधिक होता.
12.28.6
संप्रगृह्य महाबाहुर्भुजं चन्दनभूषितम् ।
शैलस्तम्भोपमं शौरिरुवाचाभिविनोदयन् ॥ १२.२८.६ ॥
महाबाहू शौरी (कृष्ण) चंदनाने सुशोभित, पर्वतस्तंभासारखा आपला बाहू घट्ट धरून, त्याला सांत्वन देत बोलले.
12.28.7
शुशुभे वदनं तस्य सुदंष्ट्रं चारुलोचनम् ।
व्याकोचमिव विस्पष्टं पझं सूर्यविबोधितम् ॥ १२.२८.७ ॥
त्यांचे मुख सुंदर दात आणि सुंदर डोळ्यांनी शोभून दिसले, सूर्याने उमललेल्या कमळासारखे स्पष्टपणे फुलले.
12.28.8
मा कृथाः पुरुषव्याघ्र शोकं त्वं गात्रशोषणम् ।
न हि ते सुलभा भूयो ये हताऽस्मिन्रणाजिरे ॥ १२.२८.८ ॥
हे पुरुषव्याघ्रा, शरीर सुकवणारा शोक करू नकोस; या रणांगणावर जे मारले गेले ते तुला पुन्हा सहज मिळणार नाहीत.
12.28.9
स्वप्नलब्धा यथा लाभा वितथाः प्रतिबोधने ।
तथा ते क्षत्रिया राजन्ये व्यतीता महारणे ॥ १२.२८.९ ॥
स्वप्नात मिळालेले लाभ जागे झाल्यावर खोटे ठरतात, तसेच हे राजा, ते क्षत्रिय आणि राजे या महायुद्धात गेले.
12.28.10
सर्वे ह्यभिमुखाः शूरा निहता रणशोभिनः ।
नैषां कश्चित्पृष्ठतो वा पलायन्वा निपातितः ॥ १२.२८.१० ॥
युद्धाची शोभा असलेले सर्व शूर समोर तोंड करून मारले गेले; त्यांपैकी कोणीही पाठ दाखवून पळत असताना किंवा मागून पाडला गेला नाही.
12.28.11
सर्वे त्यक्त्वाऽऽत्मनः प्राणान्युद्ध्वा वीरा महामृधे ।
शस्त्रपूता दिवं प्राप्ता न ताञ्छोचितुमर्हसि ॥ १२.२८.११ ॥
सर्व वीरांनी स्वतःचे प्राण त्यागून त्या महायुद्धात लढून, शस्त्रांनी पावन होऊन स्वर्ग मिळवला आहे; त्यांच्यासाठी तू शोक करणे योग्य नाही.
12.28.12
क्षत्रधर्मरताः शूरा वेदवेदाङ्गपारगाः ।
प्राप्ता वीरगतिं पुण्यां तान्न शोचितुमर्हसि।
मृतान्महानुभावांस्त्वं श्रुत्वैव पृथिवीपतीन् ॥ १२.२८.१२ ॥
क्षत्रधर्मात रत असलेले शूर, वेद आणि वेदांगांत पारंगत, यांनी पुण्यमय वीरगती प्राप्त केली आहे; त्यांच्यासाठी तू शोक करणे योग्य नाही. हे राजा, या महानुभाव पृथ्वीपतींच्या मृत्यूचे ऐकूनही तू शोक करू नकोस.
12.28.13
अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
सृञ्जयं पुत्रशोकार्तं यथाऽयं नारदोऽब्रवीत् ॥ १२.२८.१३ ॥
पुत्रशोकाने पीडित झालेल्या सृंजयाची ही प्राचीन कथा येथे सांगितली जाते, जशी नारदांनी सांगितली होती.
12.28.14
सुखदुःखैरहं त्वं च प्रजाः सर्वाश्च सृञ्जय ।
अविमुक्ता मरिष्यामस्तत्र का परिदेवना ॥ १२.२८.१४ ॥
सुखदुःखांनी बद्ध असलेले आपण, तू आणि सर्व प्राणी, हे सृंजया, मरणार; त्यात विलाप कशासाठी?
12.28.15
महाभाग्यं पुरा राज्ञां कीर्त्यमानं मया शृणु ।
गच्छावधानं नृपते ततो दुःखं प्रहास्यसि ॥ १२.२८.१५ ॥
पूर्वीच्या राजांचे महाभाग्य माझ्याकडून सांगितले जात आहे ते ऐक; हे राजा, लक्षपूर्वक ऐक, मग दुःख सोडून देशील.
12.28.16
मृतान्महानुभावांस्त्वं श्रुत्वैव पृथिवीपतीन् ।
शममानय संतापं शृणु विस्तरशश्च मे।
क्रूरग्रहाभिशमनमायुर्वर्धनमुत्तमम् ॥ १२.२८.१६ ॥
मृत्यू पावलेल्या त्या महाप्रभावी भूपतींबद्दल ऐकूनच तू शांती मिळव आणि संताप दूर कर; माझ्याकडून विस्ताराने ऐक, हे क्रूर ग्रहांचे शमन करणारे आणि आयुष्य वाढवणारे उत्तम साधन आहे.
12.28.17
अग्रिमाणां क्षितिभुजामुदारं च मनोहरम् ।
आविक्षितं मरुत्तं च मृतं सृञ्जय शुश्रुम ॥ १२.२८.१७ ॥
हे सृंजया, पृथ्वीपालकांमध्ये अग्रगण्य, उदार आणि मनोहर अविक्षित व मरुत्त मृत्यू पावले असे आम्ही ऐकले आहे.
12.28.18
यस्य सेन्द्राः सवरुणा बृहस्पतिपुरोगमाः ।
देवा विश्वसृजो राज्ञो यज्ञमीयुर्महात्मनः ॥ १२.२८.१८ ॥
ज्या महात्मा राजाच्या यज्ञाला इंद्र व वरुण यांच्यासह बृहस्पतीला पुढे करून विश्वनिर्माते देव आले,
12.28.19
यः स्पर्धामानयच्छक्रं देवराजं पुरंदरम् ।
शक्रप्रियैषी यं विद्वान्प्रत्याचष्ट बृहस्पतिः ॥ १२.२८.१९ ॥
देवराज पुरंदर शक्राला ज्याने स्पर्धेत उतरवले, आणि इंद्राचे हित इच्छिणाऱ्या विद्वान बृहस्पतीने ज्याला नाकारले —
12.28.20
संवर्तो याजयामास यं पीडार्थं बृहस्पतेः ॥ १२.२८.२० ॥
बृहस्पतीला पीडा देण्यासाठी संवर्ताने ज्याचा यज्ञ करवला —
12.28.21
यस्मिन्प्रशासति महीं नृपतौ राजसत्तम ।
अकृष्टपच्या पृथिवी विबभौ सस्यमालिनी ॥ १२.२८.२१ ॥
हे राजश्रेष्ठा, ज्या राजाच्या राज्यकारभारात नांगरणीशिवाय पिकणारी पृथ्वी धान्याच्या माळांनी शोभली.
12.28.22
आविक्षितस्य वै सत्रे विश्वेदेवाः सभासदः ।
मरुतः परिवेष्टारः साध्याश्चासन्महात्मनः ॥ १२.२८.२२ ॥
आविक्षिताच्या सत्रात विश्वेदेव सभासद होते, मरुद्गण वाढणारे होते, आणि त्या महात्म्याच्या यज्ञात साध्येही होते.
12.28.23
मरुद्गण मरुत्तस्य यत्सोममपिबंस्ततः ।
देवान्मनुष्यान्गन्धर्वानत्यरिच्यन्त दक्षिणाः ॥ १२.२८.२३ ॥
हे मरुद्गणांनो, मरुत्ताच्या यज्ञात तुम्ही सोमपान केले तेव्हा दक्षिणांमध्ये देव, मनुष्य आणि गंधर्व मागे पडले.
12.28.24
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२.२८.२४ ॥
हे सृंजया, तो जरी मेला असता तरी तुझ्यासाठी ते चौपट शुभ आहे; तो पुत्रापेक्षाही अधिक पुण्यवान आहे; म्हणून पुत्रासाठी शोक करू नकोस.
12.28.25
सुहोत्रं च द्वतिथिनं मृतं सृञ्जय शुश्रुम ।
यस्मे हिरण्यं ववृषे मघवा परिवत्सरम् ॥ १२.२८.२५ ॥
हे सृञ्जया, वैतिती सुहोत्र मरण पावला असे आम्ही ऐकले आहे; ज्याच्यासाठी मघवा इंद्राने एक वर्षभर सोन्याचा वर्षाव केला.
12.28.26
सत्यनामा वसुमती यं प्राप्यासीञ्जनाधिपम् ।
हिरण्यमवहन्नद्यस्तस्मिञ्जनपदेश्वरे ॥ १२.२८.२६ ॥
सत्यनामा व वसुमती ज्या जनाधिपाला प्राप्त झाल्या, त्या जनपदेश्वराच्या काळात नद्या सोने वाहवत होत्या.
12.28.27
मत्स्यान्कर्कटकान्नक्रान्मकराञ्छिंशुकानपि ।
नदीष्ववासृजद्राजन्मघवा लोकपूजितः ॥ १२.२८.२७ ॥
हे राजन्, लोकपूजित मघवा इंद्राने नद्यांमध्ये मासे, खेकडे, मगरी, मकर आणि शिंशुक सोडले.
12.28.28
हैरण्यान्पातितान्दृष्ट्वा मत्स्यान्मकरकच्छपान् ।
सहस्रशोऽथ शतशस्ततोऽस्मयत वैतिथिः ॥ १२.२८.२८ ॥
सोन्याचे मासे, मकर आणि कासवे हजारोंनी व शेकडोंनी पडलेली पाहून वैतिती हसला.
12.28.29
तद्धिरण्यमपर्यन्तमावृतं कुरुजाङ्गले ।
ईजानो वितते यज्ञे ब्राह्मणेभ्यः समार्पयत् ॥ १२.२८.२९ ॥
कुरुजांगल प्रदेशात पसरलेले ते अपार सोने, विस्तृत यज्ञ करीत असताना त्याने ब्राह्मणांना अर्पण केले.
12.28.30
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः।
अदक्षिणमयज्वानं श्वैत्य संशाम्य माशुचः ॥ १२.२८.३० ॥
हे सृञ्जया, तो मरण पावला असेल तर तो तुझ्यापेक्षा चौपट भाग्यवान आहे आणि पुत्रापेक्षाही पुण्यवान आहे. दक्षिणा न देणाऱ्या, यज्ञ न करणाऱ्या पुत्रासाठी शोक करू नकोस; हे शैत्य, शांत होऊन शोक करू नकोस.
12.28.31
अङ्गं बृहद्रथं चैव मृतं सृञ्जय शुश्रुम ।
यः सहस्रं सहस्राणां श्वेतानश्वानवासृजात् ॥ १२.२८.३१ ॥
हे संजया, अंग आणि बृहद्रथ मृत झाले असे आम्ही ऐकले आहे. ज्याने हजारो हजार पांढरे घोडे दान केले होते.
12.28.32
सहस्रं च सहस्राणां कन्या हमपरिष्कृताः ।
ईजानो वितते यज्ञे दक्षिणामत्यकालयत् ॥ १२.२८.३२ ॥
आणि सोन्याने अलंकृत हजारो हजार कन्याही. विस्तृत यज्ञात यजन करताना त्याने दक्षिणा म्हणून त्यांचे अतिशय दान केले.
12.28.33
यः सहस्रं सहस्राणां गजानां पझमालिनाम् ।
ईजानो वितते यज्ञे दक्षिणामत्यकालयत् ॥ १२.२८.३३ ॥
कमळाच्या माळा घातलेले हजारो हजार हत्ती — विस्तृत यज्ञात यजन करताना ज्याने दक्षिणा म्हणून अतिशय दान केले.
12.28.34
शतं शतसहस्राणि वृषाणां हेममालिनाम् ।
गवां सहस्रानुचरं दक्षिणामत्यकालयत् ॥ १२.२८.३४ ॥
सोन्याच्या माळा घातलेले शेकडो हजार वृषभ, आणि हजार सेवकांसह गायी — या सर्वांचे त्याने दक्षिणा म्हणून अतिशय दान केले.
12.28.35
अङ्गस्य यजमानस्य तदा विष्णुपदे गिरौ ।
अमाद्यदिन्द्रः सोमेन दक्षिणाभिर्द्विजातयः ॥ १२.२८.३५ ॥
तेव्हा यजमान अंगाच्या विष्णुपद पर्वतावर सोमाने इंद्र प्रसन्न झाला; दक्षिणांनी द्विजही आनंदले.
12.28.36
यस्य यज्ञेषु राजेन्द्र शतसङ्ख्येषु वै पुरा ।
देवान्मनुष्यान्गन्धर्वानत्यरिच्यन्त दक्षिणाः ॥ १२.२८.३६ ॥
हे राजेंद्रा, पूर्वी शेकडो संख्येच्या यज्ञांत ज्याच्या दक्षिणा देव, मनुष्य आणि गंधर्वांनाही मागे टाकून गेल्या.
12.28.37
न जातो जनिता नान्यः पुमान्यः संप्रदास्यति ।
यदङ्गः प्रददौ वित्तं सोमसंस्थासु सप्तसु ॥ १२.२८.३७ ॥
अङ्गाने सात सोमयागांत जसे धन दिले, तसे दान देणारा दुसरा कोणी पुरुष जन्मला नाही व जन्मणारही नाही.
12.28.38
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२.२८.३८ ॥
हे सृञ्जया, तो मेला असेल तर तो तुझ्यापेक्षा चौपट भाग्यवान आहे; पुत्रापेक्षाही अधिक पुण्यवान आहे. म्हणून पुत्रासाठी शोक करू नकोस.
12.28.39
शिबिमौशीनरं चैव मृतं सृञ्जय शुश्रुम ।
य इमां पृथिवीं सर्वां चर्मवत्समवेष्टयत् ॥ १२.२८.३९ ॥
हे सृञ्जया, उशीनराचा पुत्र शिबी मेला असे आम्ही ऐकले आहे; ज्याने ही संपूर्ण पृथ्वी चामड्यासारखी गुंडाळली होती.
12.28.40
महता रथघोषेण पृथिवीमनुनादयन् ।
एकच्छत्रां महीं चक्रे जैत्रेणैकरथेन यः ॥ १२.२८.४० ॥
महान रथघोषाने पृथ्वी दुमदुमून सोडत, एकाच जयरथाने ही पृथ्वी एकछत्री केली तो.
12.28.41
यावदस्य गवाश्वं स्यादारण्यैः पशुभिः सह ।
तावतीः प्रददौ गाः स शिबिरौशीनरोऽध्वरे ॥ १२.२८.४१ ॥
त्याच्याकडील गायी, घोडे व अरण्यातील पशू मिळून जितके होते, तितक्या गायी उशीनरपुत्र शिबीने यज्ञात दान दिल्या.
12.28.42
न वोढारं धुरं तस्य कंचिन्मेने प्रजापतिः ।
न भूतं न भविष्यं च सर्वराजसु सृञ्जय।
अन्यत्रौशीनराच्छैब्याद्राजर्षेरिन्द्रविक्रमात् ॥ १२.२८.४२ ॥
प्रजापतीने त्याचे धुरा वाहू शकेल असा कोणालाही मानले नाही. हे सृञ्जया, इंद्रासारख्या पराक्रमी उशीनरपुत्र शैब्य राजर्षींखेरीज, भूतकाळ व भविष्यकाळातील सर्व राजांत दुसऱ्या कोणालाही नाही.
12.28.43
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२.२८.४३ ॥
हे सृंजया, तो मेला असेल तर तू चौपट भाग्यवान आहेस; पुत्रापेक्षाही अधिक पुण्यवान आहेस. पुत्राबद्दल पश्चात्ताप करू नकोस.
12.28.44
अदक्षिणमयज्वानं पुत्रं संस्मृत्य मा शुचः ॥ १२.२८.४४ ॥
दक्षिणा न देणाऱ्या, यज्ञ न करणाऱ्या पुत्राचे स्मरण करून शोक करू नकोस.
12.28.45
भरतं चैव दौष्यन्तिं मृतं सृञ्जय शुश्रुम ।
शाकुन्तलं महात्मानं भूरिद्रविणतेजसम् ॥ १२.२८.४५ ॥
हे सृंजया, दुष्यंताचा पुत्र भरत, शकुंतलेचा महात्मा पुत्र, अपार धन आणि तेज असलेला—तोही मृत्यू पावला असे आम्ही ऐकले आहे.
12.28.46
योऽबध्नात्रिशतं चाश्वान्देवेभ्यो यमुनामनु ।
सरस्वतीं विंशतिं च गङ्गामनु चतुर्दश ॥ १२.२८.४६ ॥
ज्याने देवांसाठी यमुनेच्या काठी तीनशे, सरस्वतीच्या काठी वीस आणि गंगेच्या काठी चौदा घोडे बांधले.
12.28.47
अश्वमेधसहस्रेण राजसूयशतेन च ।
इष्टवान्स महातेजा दौष्यन्तिर्भरतः पुरा ॥ १२.२८.४७ ॥
महातेजस्वी दुष्यंतपुत्र भरताने पूर्वी हजार अश्वमेध आणि शंभर राजसूय यज्ञ केले.
12.28.48
भरतस्य महत्कर्म सवराजसु पार्थिवाः ।
स्वं मर्त्या इव बाहुभ्यां नानुगन्तुमशक्नुवन् ॥ १२.२८.४८ ॥
भरताचे महान कर्म—हे राजांनो, सर्व राजांमध्ये कोणीही आपल्या दोन बाहूंनी मर्त्य माणसांप्रमाणे त्याचे अनुसरण करू शकले नाहीत.
12.28.49
परं सहस्राद्योऽबध्नाद्धयान्वेदीर्वितत्य च ।
सहस्रं यत्र पद्मानां कण्वाय भरतो ददौ ॥ १२.२८.४९ ॥
हजारांहून अधिक घोडे बांधणारा आणि वेदी पसरवणारा भरत, जेथे त्याने कण्वाला हजार पद्मे (सुवर्णमुद्रा) दिली.
12.28.50
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२.२८.५० ॥
हे सृञ्जया, तुझ्यापेक्षा चौपट कल्याणकारी आणि पुत्रापेक्षाही अधिक पुण्यवान असा जरी तो मरण पावला, तरी पुत्रासाठी शोक करू नकोस.
12.28.51
रामं दाशरथिं चैव मृतं सृञ्जय शुश्रुम ।
योऽन्वकम्पत वै नित्यं प्रजाः पुत्रानिवौरसान् ॥ १२.२८.५१ ॥
हे सृञ्जया, दशरथपुत्र राम हेही मरण पावला असे आम्ही ऐकले आहे. तो नेहमी प्रजेवर आपल्या औरस पुत्रांप्रमाणे कृपा करत असे.
12.28.52
नाधनो यस्य विषये नानर्थः कस्यचिद्भवेत् ।
सर्वस्यासीत्पितृसमो रामो राज्यं यदन्वशात् ॥ १२.२८.५२ ॥
ज्याच्या राज्यात कोणी दरिद्री नव्हता आणि कोणाचाही अनर्थ होत नसे, तो राम सर्वांना पित्यासमान होता, कारण त्याने राज्य चालवले.
12.28.53
कालवर्षी च पर्जन्यः सस्यानि समपादयत् ।
नित्यं सुभिक्षमेवासीद्रामे राज्यं प्रशासति ॥ १२.२८.५३ ॥
राम राज्य चालवत असताना मेघ वेळेवर पाऊस देत असे आणि पिकांना पूर्ण वाढ देत असे; नेहमी भरपूर अन्न असे.
12.28.54
प्राणिनो नाप्सु मञ्जन्ति नानर्थे पावकोऽदहत् ।
न व्यालतो भयं चासीद्रामे राज्यं प्रशासति ॥ १२.२८.५४ ॥
राम राज्य चालवत असताना प्राणी पाण्यात बुडत नसत, संकटात अग्नी जाळत नसे, आणि हिंस्र प्राण्यांचे भयही नव्हते.
12.28.55
आसन्वर्षसहस्रिण्यस्तथा वर्षसहस्रकाः ।
अरोगाः सर्वसिद्धार्था रामे राज्यं प्रशासति ॥ १२.२८.५५ ॥
राम राज्य करीत असताना लोक हजारो वर्षे जगत होते; ते रोगरहित आणि सर्व इच्छा पूर्ण झालेले होते.
12.28.56
नान्योन्येन विवादोऽभूत्स्त्रीणामपि कुतो नृणाम् ।
धर्मनित्याः प्रजाश्चासन्रामे राज्यं प्रशासति ॥ १२.२८.५६ ॥
राम राज्य करीत असताना एकमेकांत विवाद नव्हता; स्त्रियांमध्येही नव्हता, मग पुरुषांमध्ये कसा असेल; प्रजा नित्य धर्मात स्थिर होती.
12.28.57
संतुष्टाः सर्वसिद्धार्था निर्भयाः स्वैरचारिणः ।
नराः सत्यव्रताश्चासन्रामे राज्यं प्रशासति ॥ १२.२८.५७ ॥
राम राज्य करीत असताना माणसे संतुष्ट, सर्व इच्छा पूर्ण झालेली, निर्भय, मनाप्रमाणे संचार करणारी आणि सत्यव्रती होती.
12.28.58
नित्यपुष्पफलाश्चैव पादपा निरुपद्रवाः ।
सर्वा द्रोणदुघा गावो रामे राज्यं प्रशासति ॥ १२.२८.५८ ॥
राम राज्य करीत असताना झाडे नेहमी फुले-फळे देत; ती उपद्रवरहित होती; सर्व गायी एक द्रोण दूध देत.
12.28.59
स चतुर्दश वर्षाणि वने प्रोष्य महातपाः ।
दशाश्वमेधाञ्जारूथ्यानाजहार निरर्गलान् ॥ १२.२८.५९ ॥
ते महातपस्वी चौदा वर्षे वनात राहून अडथळ्याविना दहा अश्वमेध यज्ञ करते झाले.
12.28.60
युवा श्यामो लोहिताक्षो मातङ्ग इव यूथपः ।
आजानुबाहुः सुमुखः सिंहस्कन्धो महाभुजः ॥ १२.२८.६० ॥
ते तरुण, सावळ्या वर्णाचे, लाल डोळ्यांचे होते; हत्तींच्या कळपाच्या नायकासारखे; गुडघ्यापर्यंत पोहोचणारे बाहू, सुंदर मुख, सिंहासारखे खांदे आणि विशाल बाहू असलेले.
12.28.61
दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च ।
अयोध्याधिपतिर्भूत्वा रामो राज्यमकारयत् ॥ १२.२८.६१ ॥
राम अयोध्येचा अधिपती होऊन दहा हजार आणि दहा शे वर्षे राज्य करीत राहिला.
12.28.62
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः।
अयज्वानमदक्षिण्यं मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२.२८.६२ ॥
हे सृञ्जया, तो मेला असेल तर ते तुझ्यासाठी चौपट कल्याणकारक आहे; पुत्रापेक्षाही अधिक पुण्यकारक. यज्ञ न करणाऱ्या, दक्षिणा न देणाऱ्या पुत्राबद्दल शोक करू नकोस.
12.28.63
भगीरथं च राजानं मृतं सृञ्जय शुश्रुम् ।
यस्येन्द्रो वितते यज्ञे सोमं पीत्वा मदोत्कटः ॥ १२.२८.६३ ॥
हे सृञ्जया, राजा भगीरथही मेला होता असे आम्ही ऐकले आहे; ज्याच्या विस्तृत यज्ञात इंद्राने सोमपान करून मदोन्मत्त होऊन.
12.28.64
असुराणां सहस्राणि बहूनि सुरसत्तमः ।
अजयद्वाहुवीर्येण भगवान्पाकशासनः ॥ १२.२८.६४ ॥
देवांमध्ये श्रेष्ठ भगवान पाकशासन इंद्राने आपल्या बाहुबलाने असुरांचे हजारो हजार जिंकले.
12.28.65
यः सहस्रं सहस्राणां कन्या हेमविभूषिताः ।
ईजानो वितते यज्ञे दक्षिणामत्यकालयत् ॥ १२.२८.६५ ॥
विस्तृत यज्ञ करताना, सोन्याच्या अलंकारांनी सजलेल्या हजारो हजार कन्या ज्याने दक्षिणा म्हणून अतिशय दिल्या.
12.28.66
सर्वा रथगताः कन्या रथाः सर्वे चतुर्युजः ।
शतंशतं रथे नागाः पझिनो हेममालिनः ॥ १२.२८.६६ ॥
सर्व कन्या रथांवर बसलेल्या होत्या; सर्व रथांना चार घोडे जुंपलेले होते. प्रत्येक रथात शंभर शंभर हत्ती होते; ते ध्वजांनी आणि सोन्याच्या माळांनी सजवलेले होते.
12.28.67
सहस्रमश्वा एकैकं हस्तिनं पृष्ठतोऽन्वयुः ।
गवां सहस्रमश्वेऽश्वे सहस्रं गव्यजाविकम् ॥ १२.२८.६७ ॥
प्रत्येक हत्तीच्या मागे हजार घोडे चालत होते; प्रत्येक घोड्यासोबत हजार गायी आणि गाय, शेळ्या व मेंढ्यांचे कळप होते.
12.28.68
उपह्वरे निवसतो यस्याङ्के निषसाद ह ।
गङ्गा भागीरथी तस्मादुर्वशी चाभवत्पुरा ॥ १२.२८.६८ ॥
एकांतात राहणाऱ्या ज्याच्या मांडीवर ती बसली, त्याच्यापासून पूर्वी भागीरथी गंगा आणि उर्वशी उत्पन्न झाल्या.
12.28.69
भूरिदक्षिणमिक्ष्वाकुं यजमानं भगीरथम् ।
त्रिलोकपथगा गङ्गा दुहितृत्वमुपेयुषी ॥ १२.२८.६९ ॥
विपुल दक्षिणा देणाऱ्या यजमान इक्ष्वाकु भगीरथाची कन्या होण्याची स्थिती त्रिलोकगामी गंगेने प्राप्त केली.
12.28.70
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२.२८.७० ॥
हे सृंजया, तो मरण पावला असेल तर ते तुझ्यासाठी चौपट कल्याणकारक आहे; पुत्रापेक्षाही अधिक पुण्यदायक. म्हणून पुत्रासाठी शोक करू नकोस.
12.28.71
दिलीपं च महात्मानं मृतं सृञ्जय शुश्रुम ।
प्रस्य कर्माणि भूरीणि कथयन्ति द्विजातयः ॥ १२.२८.७१ ॥
हे सृंजया, महात्मा दिलीपही मरण पावला होता असे आम्ही ऐकले आहे; द्विज त्याची अनेक कर्मे सांगतात.
12.28.72
य इमां वसुसंपूर्णां वसुधां वसुधाधिपः ।
ददौ तस्मिन्महायज्ञे ब्राह्मणेभ्यः समाहितः ॥ १२.२८.७२ ॥
धनाने परिपूर्ण असलेली ही पृथ्वी त्या महायज्ञात एकाग्र चित्ताने ज्या भूपतीने ब्राह्मणांना दान दिली.
12.28.73
यस्येह यजमानस्य यज्ञेयज्ञे पुरोहितः ।
सहस्रं वारणान्हैमान्दक्षिणामत्यकालयत् ॥ १२.२८.७३ ॥
येथे ज्या यजमानाच्या प्रत्येक यज्ञात पुरोहिताने सोन्याने सजवलेले हजार हत्ती दक्षिणा म्हणून दिले.
12.28.74
यस्य यज्ञे महानासीद्यूपः श्रीमान्हिरण्मयः ।
ते देवां कर्म कुर्वाणाः शक्रज्येष्ठा उपासत ॥ १२.२८.७४ ॥
ज्या यज्ञात तेजस्वी सोन्याचा महान यूप होता, तेथे इंद्राला ज्येष्ठ मानून देव कर्म करीत उपस्थित होते.
12.28.75
चषाले यस्य सौवर्णे तस्मिन्यूपे हिरण्मये ।
ननृतुर्देवगन्धर्वाः षट्सहस्राणि सप्तधा ॥ १२.२८.७५ ॥
ज्या यज्ञाच्या सोन्याच्या चषालात आणि त्या सोन्याच्या यूपावर देव व गंधर्व सहा हजार सात प्रकारे नाचले.
12.28.76
अवादयत्तत्र वीणां मध्ये विश्वावसुः स्वयम् ।
सर्वभूतान्यमन्यन्त मम वादयतीत्ययम् ॥ १२.२८.७६ ॥
तेथे मध्यभागी विश्वावसूने स्वतः वीणा वाजवली; सर्व प्राणी मानू लागले की हा माझ्यासाठीच वाजवत आहे.
12.28.77
एतद्राज्ञो दिलीपस्य राजानो नानुचक्रिरे ।
यस्येभा हेमसंछन्नाः पथि मत्ताः स्म शेरते ॥ १२.२८.७७ ॥
राजा दिलीपाच्या या कर्माचे इतर राजांनी अनुकरण केले नाही; ज्याचे सोन्याने आच्छादलेले मदमत्त हत्ती वाटेत पडून असत.
12.28.78
राजानं शतधन्वानं दिलीपं सत्यवादिनम् ।
येऽपश्यन्सुमहात्मानं तेऽपि स्वर्गजितो नराः ॥ १२.२८.७८ ॥
राजा शतधन्वा आणि सत्यवादी दिलीप, त्या महात्म्याला ज्या माणसांनी पाहिले, तेही स्वर्गजयी झाले.
12.28.79
त्रयः शब्दा न जीर्यन्ते दिलीपस्य निवेशने ।
स्वाध्यायशब्दः ज्याशब्दः शब्दो वै दीयतामिति ॥ १२.२८.७९ ॥
दिलीपाच्या निवासात तीन शब्द कधी क्षीण होत नाहीत: स्वाध्यायाचा शब्द, धनुष्याच्या दोरीचा शब्द, आणि 'दिले जावो' हा शब्द.
12.28.80
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२.२८.८० ॥
हे सृञ्जया, तो मेला असेल तर तो तुझ्यासाठी पुत्रापेक्षा चौपट कल्याणकारी आणि अधिक पुण्यवान होता; म्हणून पुत्रासाठी शोक करू नकोस.
12.28.81
मान्धातारं यौवनाश्वं मृतं सृञ्जय शुश्रुम ।
यं देवा मरुतो गर्भं पितुः पार्श्वादपाहरन् ॥ १२.२८.८१ ॥
हे सृञ्जया, युवनाश्वाचा पुत्र मांधाता याची कथा आम्ही ऐकली आहे; देव आणि मरुतांनी त्याचा गर्भ पित्याच्या कुशीतून काढून नेला.
12.28.82
समृद्धो युवनाश्वस्य जठरे यो महात्मनः ।
पृषदाज्योद्भवः श्रीमांस्त्रिलोकविजयी नृपः ॥ १२.२८.८२ ॥
युवनाश्व महात्म्याच्या उदरात वाढलेला, दही व तुपापासून जन्मलेला, त्रिलोक जिंकणारा तेजस्वी राजा.
12.28.83
यं दृष्ट्वा पितुरुत्सङ्गे शयानं देवरूपिणम् ।
अन्योन्यमब्रुवन्देवाः कमयं धास्यतीति वै ॥ १२.२८.८३ ॥
पित्याच्या मांडीवर निजलेल्या देवरूप बालकाला पाहून देव एकमेकांना म्हणाले, 'हा कोणाचे पालन करील?'
12.28.84
मामेव धास्यतीत्येवमिन्द्रोऽथाभ्युपपद्यत ।
मांधातेति ततस्तस्य नाम चक्रे शतक्रतुः ॥ १२.२८.८४ ॥
'हा मलाच पोषील' असे म्हणत इंद्राने ते स्वीकारले; मग शतक्रतू इंद्राने त्याचे नाव 'मांधाता' ठेवले.
12.28.85
ततस्तु पयसो धारां पुष्टिहेतोर्महात्मनः ।
तस्यास्ये यौवनाश्वस्य पाणिरिन्द्रस्य चास्रवत् ॥ १२.२८.८५ ॥
नंतर महात्मा यौवनाश्वाच्या मुखातून पोषणासाठी दुधाची धार वाहू लागली, आणि इंद्राच्या हातातूनही ती वाहिली.
12.28.86
तं पिवन्पाणिमिन्द्रस्य शतमह्ना व्यवर्धत ।
स आसीद्द्वादशसमो द्वादशाहेन पार्थिवः ॥ १२.२८.८६ ॥
इंद्राच्या हातातून पीत तो एका दिवसात शंभरपट वाढला. बारा दिवसांत तो राजा बारा वर्षांच्या बरोबरीचा झाला.
12.28.87
तमिमं पृथिवी सर्वा एकाह्ना समपद्यत ।
धर्मात्मानं महात्मानं शूरमिन्द्रसमं युधि ॥ १२.२८.८७ ॥
एका दिवसातच सर्व पृथ्वी त्या धर्मात्मा, महात्मा, युद्धात इंद्रासमान शूर वीराची झाली.
12.28.88
यश्चाङ्गारं तु नृपतिं मरुत्तमसितं गयम् ।
अङ्गं बृहद्रथं चैव मान्धाता समरेऽजयत् ॥ १२.२८.८८ ॥
अंगार, राजा मरुत्त, असित, गय, अंग आणि बृहद्रथ यांना युद्धात जिंकणारा मांधाता होता.
12.28.89
यौवनाश्वो यदाङ्गारं समरे प्रत्ययुध्यत ।
विस्फारैर्धनुषो देवा द्यौरभेदीति मेनिरे ॥ १२.२८.८९ ॥
यौवनाश्व युद्धात अंगाराशी लढला तेव्हा धनुष्याच्या टंकाराने आकाश फुटेल असे देवांना वाटले.
12.28.90
यत्र सूर्य उदेति स्म यत्र च प्रतितिष्ठति ।
सर्वं तद्यौवनाश्वस्य मान्धातुः क्षेत्रमुच्यते ॥ १२.२८.९० ॥
जिथे सूर्य उगवतो आणि जिथे मावळतो, ते सर्व यौवनाश्व मांधात्याचे क्षेत्र म्हटले जाते.
12.28.91
अश्वमेधशतेनेष्ट्वा राजसूयशतेन च ।
अददद्रोहितान्मत्स्यान्ब्राह्मणेभ्यो विशांपते ॥ १२.२८.९१ ॥
शंभर अश्वमेध आणि शंभर राजसूय यज्ञ करून, हे प्रजापते, त्याने ब्राह्मणांना लाल मासे दान दिले.
12.28.92
हैरण्यान्यो जनोत्सेधानायतान्दशयोजनम् ।
अतिरिक्तान्द्विजातिभ्यो व्यभजंस्त्वितरे जनाः ॥ १२.२८.९२ ॥
माणसाइतक्या उंचीचे आणि दहा योजने लांब असलेले सोन्याचे पर्वत, उरलेले इतर लोकांनी द्विजांमध्ये वाटून दिले.
12.28.93
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२.२८.९३ ॥
तो मेला असेल तर, हे सृंजया, तो तुझ्यापेक्षा चौपट भाग्यवान आहे; पुत्रापेक्षाही अधिक पुण्यवान आहे. म्हणून पुत्रासाठी शोक करू नकोस.
12.28.94
ययातिं नाहुषं चैव मृतं सृञ्जय शुश्रुम ।
य इमां पृथिवीं कृत्स्नां विजित्य सहसागराम् ॥ १२.२८.९४ ॥
हे सृंजया, सागरांसह ही संपूर्ण पृथ्वी जिंकलेला नहुषपुत्र ययाती हाही मेला, असे आम्ही ऐकले आहे.
12.28.95
शम्यापातेनाभ्यतीयाद्वेदीभिश्चित्रयन्महीम् ।
ईजानः क्रतुभिर्मुख्यैः पर्यगच्छद्वसुन्धराम् ॥ १२.२८.९५ ॥
यज्ञस्तंभ फेकण्याइतक्या अंतराने जाऊन, वेदींनी पृथ्वी सजवून, प्रमुख यज्ञ करत त्याने वसुंधरेला प्रदक्षिणा घातली.
12.28.96
इष्ट्वा क्रतुसहस्रेण वाजपेयशतेन च ।
तर्पयामास विप्रेन्द्रांस्त्रिभिः काञ्चनपर्वतैः ॥ १२.२८.९६ ॥
हजार यज्ञ आणि शंभर वाजपेय यज्ञ करून, त्याने श्रेष्ठ ब्राह्मणांना तीन सोन्याच्या पर्वतांनी तृप्त केले.
12.28.97
व्यूढेनासुरयुद्धेन हत्वा दैतेयदानवान् ।
व्यभजत्पृथिवीं कृत्स्नां ययातिर्नहुषात्मजः ॥ १२.२८.९७ ॥
असुरांसोबतच्या व्यूहयुद्धात दैत्य आणि दानवांचा वध करून नहुषपुत्र ययातीने संपूर्ण पृथ्वीची वाटणी केली.
12.28.98
अन्त्येषु पुत्रान्निक्षिप्य यदुद्रुह्युपुरोगमान् ।
पुरुं राज्येऽभिषिच्याथ सदारः प्राविशद्वनम् ॥ १२.२८.९८ ॥
शेवटी यदू, द्रुह्यू इत्यादी पुत्रांना योग्य स्थानी ठेवून, पुरूचा राज्याभिषेक करून, पत्नींसह तो वनात प्रवेशला.
12.28.99
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२.२८.९९ ॥
सृंजया, तो मेला असता तर ते तुझ्यासाठी चौपट कल्याणकारक झाले असते; पुत्रापेक्षाही अधिक पुण्यकारक. म्हणून पुत्रासाठी शोक करू नकोस.
12.28.100
अम्बरीषं च नाभागं मृतं सृञ्जय शुश्रुम ।
यं प्रजा वव्रिरे पुण्यं गोप्तारं नृपसत्तमम् ॥ १२.२८.१०० ॥
सृंजया, अंबरीष आणि नाभाग मृत झाले असे आम्ही ऐकले आहे; प्रजेने ज्यांना पुण्यवान, रक्षक आणि श्रेष्ठ राजे म्हणून निवडले होते.
12.28.101
यः सहस्रं सहस्राणां राज्ञामयुतयाजिनाम् ।
ईजानो वितते यज्ञे ब्राह्मणेभ्यस्त्वमन्यत ॥ १२.२८.१०१ ॥
हजारो राजांमध्ये, दहा हजार यज्ञ करणाऱ्यांमध्ये, विस्तृत यज्ञात यजन करताना ब्राह्मणांना जो दान देत होता, तसाच तूही मानला जातोस.
12.28.102
नैतत्पूर्वे जनाश्चक्रुर्न करिष्यन्ति चापरे ।
इत्यम्बरीषं नाभागिमन्वमोदन्त दक्षिणाः ॥ १२.२८.१०२ ॥
'हे पूर्वजांनी केले नाही, पुढेही कोणी करणार नाही' असे म्हणून दक्षिणा घेणाऱ्या ब्राह्मणांनी नाभागीचा पुत्र अंबरीषाला अनुमोदन दिले.
12.28.103
शतं राजसहस्राणि शतं राजशतानि च ।
सर्वेऽश्वमेधैरीजानास्तेऽन्वयुर्दक्षिणायनम् ॥ १२.२८.१०३ ॥
हजार राजे आणि शंभर राजे; अश्वमेध यज्ञ करणारे ते सर्व दक्षिणायनाच्या मार्गाने गेले.
12.28.104
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२.२८.१०४ ॥
तो मेला असेल तर, हे सृञ्जया, तू त्याच्यापेक्षा चौपट धन्य आहेस; पुत्रापेक्षाही अधिक पुण्यवान आहेस. म्हणून पुत्रासाठी शोक करू नकोस.
12.28.105
शशबिन्दुं चैत्ररथं मृतं शुश्रुम सृञ्जय ।
यस्य भार्यासहस्राणां शतमासीन्महात्मनः ॥ १२.२८.१०५ ॥
चैत्ररथ शशबिंदू मरण पावला असे आम्ही ऐकले आहे, हे सृञ्जया. त्या महात्म्याला शंभर हजार पत्नी होत्या.
12.28.106
सहस्रं तु सहस्राणां यस्यासञ्शाशबिन्दवाः ।
हिरण्यकवचाः सर्वे सर्वे चोत्तमधन्विनः ॥ १२.२८.१०६ ॥
त्याला हजारो शशबिंदू होते — सर्व सुवर्णकवच धारण केलेले, सर्व उत्तम धनुर्धर.
12.28.107
शतं कन्या राजपुत्रमेकैकं पृथगन्वयुः ।
कन्यांकन्यां शतं नागा नागंनागं शतं रथाः ॥ १२.२८.१०७ ॥
शंभर कन्या प्रत्येक राजपुत्रामागे वेगवेगळ्या गेल्या; प्रत्येक कन्येमागे शंभर हत्ती, प्रत्येक हत्तीमागे शंभर रथ.
12.28.108
रथेरथे शतं चाश्वा देशजा हेममालिनः ।
अश्वेअश्वे शतं गावो गांगां तद्वदजाविकम् ॥ १२.२८.१०८ ॥
प्रत्येक रथामागे शंभर घोडे — देशी जातीचे, सुवर्णमाळा घातलेले; प्रत्येक घोड्यामागे शंभर गायी; प्रत्येक गायीमागे तसेच बकरे व मेंढ्या.
12.28.109
एतद्धनमपर्यन्तमश्वमेधे महामखे ।
शशबिन्दुर्महाराज ब्राह्मणेभ्यो ह्यमन्यत ॥ १२.२८.१०९ ॥
महायज्ञ अश्वमेधात हे धन अपार होते; महाराज शशबिंदूने ते ब्राह्मणांना दिले.
12.28.110
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२.२८.११० ॥
हे सृञ्जया, तो मेला तरी तुझ्यासाठी तो पुत्रापेक्षा चौपट कल्याणकारी आणि पुण्यवान आहे; म्हणून पुत्राबद्दल शोक करू नकोस.
12.28.111
गयं चाधूर्तरजसं मृतं शुश्रुम सृञ्जय ।
यः स वर्षशतं राजा हुतशिष्टाशनोऽभवत् ॥ १२.२८.१११ ॥
हे सृञ्जया, निर्मल रजोगुणी राजा गय मेल्याचे आम्ही ऐकले; तो शंभर वर्षे यज्ञशेष भक्षण करीत राजा होता.
12.28.112
यस्मै वह्निर्वरान्प्रादात्ततो वव्रे वरान्गयः ।
ददतो मे क्षयो मा भूद्धर्मे श्रद्धा च वर्धताम् ॥ १२.२८.११२ ॥
ज्याला अग्नीने वर दिले, तेव्हा गयाने वर मागितले: 'मी दान देताना माझा क्षय न होवो, आणि धर्मातील माझी श्रद्धा वाढो.'
12.28.113
मनो मे रभतां सत्ये त्वत्प्रसादाद्धुताशन ।
लेभे च कामांस्तान्सर्वान्पावकादिति नः श्रुतम् ॥ १२.२८.११३ ॥
हे हुताशना, तुझ्या प्रसादाने माझे मन सत्यात स्थिर होवो; पावकाकडून त्याने सर्व कामना मिळवल्या असे आम्ही ऐकले.
12.28.114
दर्शेन पूर्णमासेन चातुर्मास्यैः पुनः पुनः ।
अयजद्धयमेधेन सहस्रं परिवत्सरान् ॥ १२.२८.११४ ॥
दर्श, पौर्णमास यज्ञ आणि चातुर्मास्यांनी वारंवार, त्याने अश्वमेधाने हजार वर्षे यज्ञ केला.
12.28.115
शतं गवां सहस्राणि शतमश्वशतानि च ।
उत्थायोत्थाय वै प्रादात्सहस्रं परिवत्सरान् ॥ १२.२८.११५ ॥
शंभर हजार गायी आणि शेकडो घोडे; वारंवार उठून त्याने हजार वर्षे दान दिले.
12.28.116
तर्पयामास सोमेन देवान्वित्तैर्द्विजानपि ।
पितॄन्स्वधाभिः कामैश्च स्त्रियः स्वाः पुरुषर्षभ ॥ १२.२८.११६ ॥
सोमाने देवांना, धनाने द्विजांना, स्वधेने पितरांना आणि इच्छित वस्तूंनी आपल्या स्त्रियांना त्याने तृप्त केले, हे पुरुषश्रेष्ठा.
12.28.117
सौवर्णां पृथिवीं कृत्वा दशव्यामां द्विरायताम् ।
दक्षिणामददद्राजा वाजिमेधे महाक्रतौ ॥ १२.२८.११७ ॥
सोन्याची पृथ्वी करून, दहा व्याम रुंद आणि दुप्पट लांब, राजाने महान अश्वमेध यज्ञात दक्षिणा म्हणून दिली.
12.28.118
यावत्यः सिकता राजन्गङ्गायां पुरुषर्षभ ।
तावतीरेव गाः प्रादादाधूर्तरजसो गयः ॥ १२.२८.११८ ॥
हे राजा, हे पुरुषश्रेष्ठा, गंगेतील जितके वाळूचे कण आहेत तितक्या गायी गयाने दिल्या.
12.28.119
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२.२८.११९ ॥
तो मेला असेल तर, हे सृंजया, तो तुझ्यापेक्षा चौपट भाग्यवान आहे; पुत्रापेक्षाही अधिक पुण्यवान आहे. पुत्रासाठी शोक करू नकोस.
12.28.120
रन्तिदेवं च सांकृत्यं मृतं सृञ्जय शुश्रुम ।
सम्यगाराध्य यः शक्राद्वरं लेभे महातपाः ॥ १२.२८.१२० ॥
हे सृंजया, साङ्कृतीचा पुत्र रन्तिदेव मेला होता असे आम्ही ऐकले आहे; त्या महातपस्व्याने सम्यक् आराधना करून इंद्राकडून वर मिळवला होता.
12.28.121
अन्नं च नो बहु भवेदतिथींश्च लभेमहि ।
श्रद्धा च नो मा व्यगमन्मा च याचिष्म कंचन ॥ १२.२८.१२१ ॥
आमच्याकडे पुष्कळ अन्न असो, आम्हाला अतिथी मिळोत, आमची श्रद्धा कधीही न जावो, आणि आम्ही कोणाकडे काही मागू नये.
12.28.122
उपातिष्ठन्त पशवः स्वयं तं संशितव्रतम् ।
ग्राम्यारण्या महात्मानं रन्तिदेवं यशस्विनम् ॥ १२.२८.१२२ ॥
कठोर व्रताचे, महात्मा, यशस्वी रन्तिदेवाजवळ ग्राम्य आणि आरण्य पशू स्वतःहून आले.
12.28.123
महानदी चर्मराशेरुत्क्लेदात्ससृजे यतः ।
ततश्चर्मण्वतीत्येवं विख्याता सा महानदी ॥ १२.२८.१२३ ॥
चर्मराशीच्या ओलाव्यातून एक महानदी निर्माण झाली; म्हणून ती महानदी चर्मण्वती या नावाने प्रसिद्ध झाली.
12.28.124
ब्राह्मणेभ्यो ददौ निष्कान्सदसि प्रतते नृपः ।
तुभ्यंतुभ्यं निष्कमिति यदा क्रोशन्ति वै द्विजाः ॥ १२.२८.१२४ ॥
सभेत यज्ञ विस्तारत असताना राजाने ब्राह्मणांना निष्क दिले; 'तुम्हाला, तुम्हाला एक निष्क' असे द्विज ओरडत असताना.
12.28.125
सहस्रं तुभ्यमित्युक्त्वा ब्राह्मणान्संप्रपद्य ते ॥ १२.२८.१२५ ॥
'तुम्हाला हजार' असे म्हणून ते ब्राह्मणांकडे गेले.
12.28.126
अन्वाहार्योपकरणं द्रव्योपकरणं च यत् ।
घटाः पात्र्यः कटाहानि स्थाल्यश्च पिठराणि च।
नासीत्किंचिदसौवर्णं रन्तिदेवस्य धीमतः ॥ १२.२८.१२६ ॥
यज्ञोपकरणे आणि द्रव्योपकरणे, घडे, पात्रे, कढया, स्थाली आणि पिठरे होती; परंतु बुद्धिमान रन्तिदेवाजवळ सोन्याचे काहीही उरले नव्हते.
12.28.127
सांकृते रन्तिदेवस्य यां रात्रिमवसन्गृहे ।
आलभ्यन्त शतं गावः सहस्राणि च विंशतिः ॥ १२.२८.१२७ ॥
साङ्कृती रन्तिदेव ज्या रात्री घरात राहिला, त्या रात्री शंभर गायी आणि वीस हजार गायी वधल्या गेल्या.
12.28.128
तत्र स्म सूदाः क्रोशन्ति सुमृष्टमणिकुण्डलाः ।
सूपं भूयिष्ठमश्नीध्वं नाद्य मांसं यथा पुरा ॥ १२.२८.१२८ ॥
तेथे चकाकणारी मणिकुंडले घातलेले स्वयंपाकी ओरडत होते: 'आता भरपूर सूप प्या, आज पूर्वीप्रमाणे मांस नाही.'
12.28.129
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२.२८.१२९ ॥
हे सृंजया, तो मेला तर ते तुझ्यासाठी चौपट कल्याणकारी आहे; पुत्रापेक्षाही अधिक पुण्यकारक आहे. पुत्रासाठी शोक करू नकोस.
12.28.130
सगरं च महात्मानं मृतं शुश्रुम सृञ्जय ।
ऐक्ष्वाकं पुरुषव्याघ्रमतिमानुषविक्रमम् ॥ १२.२८.१३० ॥
हे सृंजया, इक्ष्वाकु वंशातील, महात्मा, नरव्याघ्र, अतिमानुष पराक्रमी सगर मेला असे आम्ही ऐकले आहे.
12.28.131
षष्टिः पुत्रसहस्राणि यं यान्तमनुजग्मिरे ।
नक्षत्रराजं वर्षान्ते व्यभ्रे ज्योतिर्गणा इव ॥ १२.२८.१३१ ॥
तो जात असता त्याच्या मागे साठ हजार पुत्र गेले; पावसाळ्याच्या शेवटी ढगविरहित आकाशात नक्षत्रराजाच्या मागे तारकासमूह जातो तसे.
12.28.132
एकच्छत्रा मही यस्य प्रतापादभवत्पुरा ।
योऽश्वमेधसहस्रेण तर्पयामास देवताः ॥ १२.२८.१३२ ॥
पूर्वी ज्याच्या प्रतापाने पृथ्वी एकछत्री होती; ज्याने हजार अश्वमेध यज्ञांनी देवांना तृप्त केले.
12.28.133
यः प्रादात्कनकस्तम्भं प्रासादं सर्वकाञ्चनम् ।
पूर्णं पझदलाक्षीणां स्त्रीणां शयनसंकुलम् ॥ १२.२८.१३३ ॥
ज्याने सोन्याच्या खांबांचा, पूर्णपणे सोन्याचा, कमळदलाक्ष स्त्रियांच्या शय्यांनी भरलेला प्रासाद दान केला.
12.28.134
द्विजातिभ्योऽनुरूपेभ्यः कामांश्च विविधान्बहून् ।
यस्यादेशेन तद्वित्तं व्यभजन्त द्विजातयः ॥ १२.२८.१३४ ॥
योग्य द्विजांना त्याने अनेक प्रकारच्या अनेक इष्ट वस्तू दिल्या; त्याच्या आज्ञेने ते धन द्विजातींमध्ये वाटले गेले.
12.28.135
खानयामास यः कोपात्पृथिवीं सागराङ्किताम् ।
यस्य नाम्ना समुद्रश्च सागरत्वमुपागतः ॥ १२.२८.१३५ ॥
ज्याने क्रोधाने समुद्राने चिन्हांकित पृथ्वी खणवली; ज्याच्या नावाने समुद्र 'सागर' झाला.
12.28.136
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२.२८.१३६ ॥
तो मेला, हे सृञ्जया; तुझ्यासाठी ते चौपट शुभ आहे. पुत्रापेक्षाही तो अधिक पुण्यवान होता; म्हणून पुत्राबद्दल शोक करू नकोस.
12.28.137
राजानं च पृथुं वैन्यं मृतं शुश्रुम सृञ्जय ।
यमभ्यषिञ्चन्संभूयः महारण्ये महर्षयः ॥ १२.२८.१३७ ॥
हे सृञ्जया, वेनाचा पुत्र राजा पृथू मृत झाला असे आम्ही ऐकले आहे; महर्षींनी महारण्यात एकत्र येऊन ज्याचा अभिषेक केला.
12.28.138
प्रथयिष्यति वै लोकान्पृथुरित्येव शब्दितः ।
क्षताद्यो वै त्रायतीति स तस्मात्क्षत्रियः स्मृतः ॥ १२.२८.१३८ ॥
तो लोकांचा विस्तार करेल म्हणून त्याला 'पृथु' म्हटले गेले. जो क्षतापासून त्राण करतो तो क्षत्रिय; म्हणून तो क्षत्रिय मानला गेला.
12.28.139
पृथुं वैन्यं प्रजा दृष्ट्वा रक्तास्मेति यदब्रुवन् ।
ततो राजेति नामास्य अनुरागादजायत ॥ १२.२८.१३९ ॥
प्रजा वैन्य पृथूला पाहून म्हणाली की आम्ही संतुष्ट आहोत. तेव्हा त्यांच्या प्रेमामुळे त्यांचे नाव 'राजा' असे पडले.
12.28.140
अकृष्टपच्या पृथिवी पुटकेपुटके मधु ।
सर्वा द्रोणदुघा गावो वैन्यस्यासन्प्रशासतः ॥ १२.२८.१४० ॥
वैन्याचा पुत्र राज्य करीत असताना नांगरणाशिवायही पृथ्वी पिकत होती; प्रत्येक द्रोणात मध होते; सर्व गायी द्रोणभर दूध देत होत्या.
12.28.141
अरोगाः सर्वसिद्धार्था मनुष्या अकुतोभयाः ।
यथाऽभिकाममवसन्क्षेत्रेषु च गृहेषु च ॥ १२.२८.१४१ ॥
लोक रोगरहित, सर्व इच्छा पूर्ण झालेले, कोठूनही भय नसलेले होते; ते इच्छेनुसार शेतात व घरात राहत.
12.28.142
आपस्तस्तम्भिरे चास्य समुद्रमभियास्यतः ।
शैलाश्चापाद्व्यदीर्यन्त ध्वजभङ्गश्च नाभवत् ॥ १२.२८.१४२ ॥
ते समुद्राकडे जात असता पाणी थांबून राही; पर्वत मार्ग देऊन फुटत; ध्वज कधी तुटला नाही.
12.28.143
हैरण्यांस्त्रिनरोत्सेधान्पर्वतानेकविंशतिम् ।
ब्राह्मणेभ्यो ददौ राजा योश्वमेधे महामखे ॥ १२.२८.१४३ ॥
महान अश्वमेध यज्ञात राजाने ब्राह्मणांना तीन माणसांएवढ्या उंचीचे एकवीस सोन्याचे पर्वत दिले.
12.28.144
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२.२८.१४४ ॥
हे सृंजया, तो मेला तरी तुझ्यामुळे चार शुभ गुणांत श्रेष्ठ होता आणि पुत्रापेक्षाही अधिक पुण्यवान होता; म्हणून पुत्रासाठी शोक करू नकोस.
12.28.145
किं वा तूष्णीं ध्यायसे सृञ्जय त्वं ।
न मे राजन्वाचिममां शृणोपि।
न चेन्मोघं विप्रलप्तं ममेदं ।
पथ्यं मुमूर्षोरिव सुप्रयुक्तम् ॥ १२.२८.१४५ ॥
हे सृञ्जया, तू मौन राहून कशाचे ध्यान करत आहेस? हे राजा, माझे हे बोलणे तू ऐकत नाहीस का? माझे हे बोलणे व्यर्थ नसेल तर ते मरणासन्न माणसाला दिलेल्या हितकारक औषधासारखे योग्य आहे.
12.28.146
शृणोमि ते नारद वाचमेनां ।
विचित्रार्थां स्रजमिव पुण्यगन्धाम्।
राजर्षीणां पुण्यकृतां महात्मनां ।
कीर्त्या युक्तानां शोकनिर्नाशनार्थाम् ॥ १२.२८.१४६ ॥
हे नारदा, मी तुझे हे बोलणे ऐकत आहे. ते विविध अर्थांनी भरलेले, पुण्यगंधी माळेसारखे, पुण्यकर्मी महात्मा राजर्षींच्या कीर्तीने युक्त आणि शोक नाहीसा करण्यासाठी आहे.
12.28.147
न ते मोघं विप्रलप्तं महर्षे ।
दृष्ट्वैवाहं नारद त्वां विशोकः।
शुश्रूषे ते वचनं ब्रह्मवादि ।
न्न ते तृप्याम्यमृतस्येव पानात् ॥ १२.२८.१४७ ॥
हे महर्षी, तुझे बोलणे व्यर्थ नाही. हे नारदा, तुला पाहूनच मी शोकरहित झालो आहे. हे ब्रह्मवादी, मी तुझी वचने ऐकू इच्छितो; अमृत प्यायल्याप्रमाणे मी अजून तृप्त झालो नाही.
12.28.148
अमोघदर्शिन्मम चेत्प्रसादं ।
संतापदग्धस्य विभो प्रकुर्याः।
सुतस्य संजीवनमद्य मे स्या ।
त्तव प्रसादात्सुतसङ्गमाप्नुयाम् ॥ १२.२८.१४८ ॥
हे अमोघदर्शी, संतापाने दग्ध झालेल्या माझ्यावर तू कृपा केलीस, तर आज माझ्या पुत्राचे पुनरुज्जीवन होईल. हे विभो, तुझ्या कृपेने मला पुत्रसमागम प्राप्त होवो.
12.28.149
यस्ते पुत्रः शयितोयं विजातः ।
स्वर्णष्ठीवी यमदात्पर्वतस्ते।
पुनस्तं ते पुत्रमहं ददामि ।
हिरण्यनाभं वर्षसबस्रिणं च ॥ १२.२८.१४९ ॥
तुझा हा पुत्र येथे मृत होऊन पडला आहे; सोने थुंकणारा आणि पर्वताने तुला दिलेला तो पुत्र, सोन्याच्या नाभीचा आणि हजार वर्षे जगणारा, मी तुला पुन्हा देतो.