มหาภารตะ · อัธยายะ 12.28
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.28.1
अव्याहरति राजेन्द्रे धर्मपुत्रे युधिष्ठिरे ।
गुडाकेशो हृषीकेशमभ्यभाषत पाण्डवः ॥ १२.२८.१ ॥
เมื่อพระยุธิษฐิระ พระราชาผู้เป็นใหญ่แห่งกษัตริย์ โอรสของพระธรรมยังมิได้ตรัส กุฑากेशะ คือ ปาณฑพ ได้กล่าวกับหฤษีเกศ
12.28.2
ज्ञातिशोकाभिसंतप्तो धर्मपुत्रः परंतपः ।
एष शोकार्णवे मग्नस्तमाश्वासय माधव ॥ १२.२८.२ ॥
โอรสของพระธรรมผู้เผาผลาญศัตรูนั้นถูกความโศกถึงญาติเผาไหม้ ได้จมลงในมหาสมุทรแห่งความโศกนี้ โอ มาธวะ ขอพระองค์ได้ปลอบโยนพระองค์ด้วยเถิด
12.28.3
सर्वे स्म ते संशयिताः पुनरेव जनार्दन ।
अस्य शोकं महाप्राज्ञ प्रणाशयितुमर्हसि ॥ १२.२८.३ ॥
โอ ชนารทนะ พวกเราทุกคนต่างหวั่นไหวอีกครั้งหนึ่ง โอ ผู้มีปัญญาอันยิ่งใหญ่ พระองค์ควรขจัดความโศกของพระยุธิษฐิระให้สิ้นไป
12.28.4
एवमुक्तस्तु गोविन्दो विजयेन महात्मना ।
पर्यवर्तत राजानं पुण्डरीकेक्षणोऽच्युतः ॥ १२.२८.४ ॥
เมื่อวิชัยผู้มีจิตใจยิ่งใหญ่กล่าวดังนี้แล้ว โควินทะผู้มีดวงตาดุจดอกบัวและไม่เสื่อมจากธรรม ได้หันไปหาพระราชา
12.28.5
अनतिक्रमणीयो हि धर्मराजस्य केशवः ।
बाल्यात्प्रभृति गोविंदः प्रीत्या चाभ्यधिकोर्जुनात् ॥ १२.२८.५ ॥
เกศวะย่อมไม่อาจถูกละเลยโดยพระราชาแห่งธรรม ตั้งแต่วัยเด็กมา โควินทะด้วยความรักใคร่ยิ่งกว่าอรชุนเสียอีก
12.28.6
संप्रगृह्य महाबाहुर्भुजं चन्दनभूषितम् ।
शैलस्तम्भोपमं शौरिरुवाचाभिविनोदयन् ॥ १२.२८.६ ॥
พระศौรี (พระกฤษณะ) ผู้มีพระพาหาอันทรงพลัง จับแขนประดับด้วยจันทน์ไว้มั่น ดุจเสาหินผา และตรัสปลอบโยนพระองค์
12.28.7
शुशुभे वदनं तस्य सुदंष्ट्रं चारुलोचनम् ।
व्याकोचमिव विस्पष्टं पझं सूर्यविबोधितम् ॥ १२.२८.७ ॥
พระพักตร์ของพระองค์รุ่งเรืองด้วยฟันงามและพระเนตรงาม ดุจดอกบัวที่บานอย่างชัดเจน ซึ่งพระอาทิตย์ปลุกให้ตื่น
12.28.8
मा कृथाः पुरुषव्याघ्र शोकं त्वं गात्रशोषणम् ।
न हि ते सुलभा भूयो ये हताऽस्मिन्रणाजिरे ॥ १२.२८.८ ॥
โอ ผู้เป็นเสือในหมู่มนุษย์ อย่าเศร้าโศกจนร่างกายซูบผอม เพราะผู้ที่ล้มตายในสนามรบนี้ พระองค์จะไม่ได้กลับคืนมาได้ง่ายดายอีก
12.28.9
स्वप्नलब्धा यथा लाभा वितथाः प्रतिबोधने ।
तथा ते क्षत्रिया राजन्ये व्यतीता महारणे ॥ १२.२८.९ ॥
ดังที่ลาภที่ได้มาในความฝันย่อมเป็นเท็จเมื่อตื่นขึ้น โอ พระราชา กษัตริย์และเจ้าผู้ครองแคว้นเหล่านั้นก็ได้ล่วงลับไปในมหาสงครามนี้ฉันนั้น
12.28.10
सर्वे ह्यभिमुखाः शूरा निहता रणशोभिनः ।
नैषां कश्चित्पृष्ठतो वा पलायन्वा निपातितः ॥ १२.२८.१० ॥
วีรบุรุษทั้งหลายผู้ประดับสนามรบล้วนถูกฆ่าตายขณะเผชิญหน้า ไม่มีผู้ใดถูกฟันจากด้านหลังหรือขณะหลบหนี
12.28.11
सर्वे त्यक्त्वाऽऽत्मनः प्राणान्युद्ध्वा वीरा महामृधे ।
शस्त्रपूता दिवं प्राप्ता न ताञ्छोचितुमर्हसि ॥ १२.२८.११ ॥
วีรบุรุษเหล่านี้ทั้งหมดสละลมหายใจของตน ต่อสู้ในมหาสงคราม และบริสุทธิ์ด้วยอาวุธ ได้บรรลุสวรรค์ พระองค์ไม่ควรเศร้าโศกถึงพวกเขา
12.28.12
क्षत्रधर्मरताः शूरा वेदवेदाङ्गपारगाः ।
प्राप्ता वीरगतिं पुण्यां तान्न शोचितुमर्हसि।
मृतान्महानुभावांस्त्वं श्रुत्वैव पृथिवीपतीन् ॥ १२.२८.१२ ॥
วีรบุรุษผู้ยึดมั่นในหน้าที่ของกษัตริย์ เชี่ยวชาญในพระเวทและองค์ประกอบของพระเวท ได้บรรลุวิถีแห่งวีรบุรุษอันเป็นบุญ พระองค์ไม่ควรเศร้าโศกถึงพวกเขา แม้ได้ฟังเรื่องของเจ้าผู้ครองแผ่นดินผู้ยิ่งใหญ่ที่ล่วงลับไปแล้ว พระองค์ก็ไม่ควรเศร้าโศก
12.28.13
अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
सृञ्जयं पुत्रशोकार्तं यथाऽयं नारदोऽब्रवीत् ॥ १२.२८.१३ ॥
ที่นี่เองพวกเขาเล่าเรื่องโบราณนี้ เรื่องของสัญชัยผู้เศร้าโศกเพราะความตายของบุตร ดังที่พระนารทได้เคยกล่าวไว้
12.28.14
सुखदुःखैरहं त्वं च प्रजाः सर्वाश्च सृञ्जय ।
अविमुक्ता मरिष्यामस्तत्र का परिदेवना ॥ १२.२८.१४ ॥
โอ สัญชัย ทั้งข้า ท่าน และสรรพสัตว์ทั้งปวง ต่างถูกผูกพันด้วยสุขและทุกข์ ไม่อาจหลุดพ้น และจะต้องตาย ดังนั้นการคร่ำครวญจะมีประโยชน์อะไร
12.28.15
महाभाग्यं पुरा राज्ञां कीर्त्यमानं मया शृणु ।
गच्छावधानं नृपते ततो दुःखं प्रहास्यसि ॥ १२.२८.१५ ॥
จงฟังสิ่งที่ข้าจะเล่าถึงความโชคดีอันยิ่งใหญ่ของพระราชาในอดีต โอ พระราชา จงตั้งใจฟัง แล้วพระองค์จะละทิ้งความทุกข์โศก
12.28.16
मृतान्महानुभावांस्त्वं श्रुत्वैव पृथिवीपतीन् ।
शममानय संतापं शृणु विस्तरशश्च मे।
क्रूरग्रहाभिशमनमायुर्वर्धनमुत्तमम् ॥ १२.२८.१६ ॥
จงฟังพระราชาผู้ยิ่งใหญ่ที่ล่วงลับไปแล้วเหล่านั้น แล้วทำให้ใจสงบ ละทิ้งความเร่าร้อนเสีย และฟังข้าเล่าโดยละเอียด นี่คือวิธีอันสูงสุดในการระงับดาวเคราะห์ร้ายและเพิ่มพูนอายุ
12.28.17
अग्रिमाणां क्षितिभुजामुदारं च मनोहरम् ।
आविक्षितं मरुत्तं च मृतं सृञ्जय शुश्रुम ॥ १२.२८.१७ ॥
โอ สัญชัย เราได้ยินมาว่า อาวิกษิตและมรุตตะ ผู้เป็นเลิศในหมู่ผู้ครองแผ่นดิน ผู้มีเกียรติและน่าชื่นชม ได้ล่วงลับไปแล้ว
12.28.18
यस्य सेन्द्राः सवरुणा बृहस्पतिपुरोगमाः ।
देवा विश्वसृजो राज्ञो यज्ञमीयुर्महात्मनः ॥ १२.२८.१८ ॥
พระราชาผู้ยิ่งใหญ่ผู้ที่เทพเจ้าผู้สร้างจักรวาล นำโดยพฤหัสบดี พร้อมด้วยพระอินทร์และพระวรุณ มาร่วมพิธียัญ
12.28.19
यः स्पर्धामानयच्छक्रं देवराजं पुरंदरम् ।
शक्रप्रियैषी यं विद्वान्प्रत्याचष्ट बृहस्पतिः ॥ १२.२८.१९ ॥
ผู้ที่ได้ยั่วยุศักระ เจ้าแห่งเทพ ผู้ทำลายป้อมปราการ และผู้ที่พฤหัสบดีผู้มีปัญญาปฏิเสธ เพราะปรารถนาความโปรดปรานของพระอินทร์
12.28.20
संवर्तो याजयामास यं पीडार्थं बृहस्पतेः ॥ १२.२८.२० ॥
สังวรรตะได้ประกอบพิธีบูชาให้แก่ผู้ที่ทำเพื่อทำร้ายพฤหัสบดี
12.28.21
यस्मिन्प्रशासति महीं नृपतौ राजसत्तम ।
अकृष्टपच्या पृथिवी विबभौ सस्यमालिनी ॥ १२.२८.२१ ॥
ข้าแต่ราชาผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่กษัตริย์ ในเมื่อพระองค์ปกครองแผ่นดิน แผ่นดินก็ให้ผลผลิตโดยไม่ต้องไถพรวน ส่องสว่างประดับด้วยพืชพันธุ์ธัญญาหาร
12.28.22
आविक्षितस्य वै सत्रे विश्वेदेवाः सभासदः ।
मरुतः परिवेष्टारः साध्याश्चासन्महात्मनः ॥ १२.२८.२२ ॥
ในพิธีสัตร์ของอาวิกษิต วิศเวเทวะเป็นสภาสมาชิก มรุตเป็นผู้ปรนนิบัติ และสาธยะก็อยู่ในพิธีของผู้มีจิตใจยิ่งใหญ่
12.28.23
मरुद्गण मरुत्तस्य यत्सोममपिबंस्ततः ।
देवान्मनुष्यान्गन्धर्वानत्यरिच्यन्त दक्षिणाः ॥ १२.२८.२३ ॥
ข้าแต่หมู่มรุต เมื่อท่านดื่มโสมในพิธีของมรุตตะ เทวดา มนุษย์ และคนธรรพ์ ต่างก็ถูกทิ้งห่างไปในด้านทักษิณา
12.28.24
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२.२८.२४ ॥
ข้าแต่สัญชัย แม้เขาจะสิ้นชีวิตไปแล้ว สำหรับท่านก็เป็นมงคลถึงสี่เท่า เขาเป็นผู้มีบุญยิ่งกว่าแม้บุตร ฉะนั้นอย่าเศร้าโศกถึงบุตรของท่านเลย
12.28.25
सुहोत्रं च द्वतिथिनं मृतं सृञ्जय शुश्रुम ।
यस्मे हिरण्यं ववृषे मघवा परिवत्सरम् ॥ १२.२८.२५ ॥
ข้าแต่สัญชัย เราได้ยินว่าสุโหตระ บุตรของวิติถี ได้สิ้นชีวิตแล้ว ผู้ซึ่งมฆวัน (พระอินทร์) หลั่งทองคำให้ตลอดหนึ่งปี
12.28.26
सत्यनामा वसुमती यं प्राप्यासीञ्जनाधिपम् ।
हिरण्यमवहन्नद्यस्तस्मिञ्जनपदेश्वरे ॥ १२.२८.२६ ॥
ในสมัยของเจ้าแห่งแคว้นที่สัตยนามาและวสุมตีได้มาเป็นผู้ปกครอง แม่น้ำทั้งหลายพัดพาทองคำไหลไป
12.28.27
मत्स्यान्कर्कटकान्नक्रान्मकराञ्छिंशुकानपि ।
नदीष्ववासृजद्राजन्मघवा लोकपूजितः ॥ १२.२८.२७ ॥
ข้าแต่พระราชา มฆวัน (พระอินทร์) ผู้ที่โลกทั้งหลายเคารพบูชา ได้ปล่อยปลา ปู จระเข้ มกร และปลาศิงศุมารลงไปในแม่น้ำทั้งหลาย
12.28.28
हैरण्यान्पातितान्दृष्ट्वा मत्स्यान्मकरकच्छपान् ।
सहस्रशोऽथ शतशस्ततोऽस्मयत वैतिथिः ॥ १२.२८.२८ ॥
เมื่อวิติถีบุตรเห็นปลาทอง มกรและเต่าที่ถูกทิ้งลงมาเป็นพันเป็นร้อย เขาก็หัวเราะขึ้น
12.28.29
तद्धिरण्यमपर्यन्तमावृतं कुरुजाङ्गले ।
ईजानो वितते यज्ञे ब्राह्मणेभ्यः समार्पयत् ॥ १२.२८.२९ ॥
ทองคำนั้นมากมายไม่มีที่สิ้นสุด ที่ปกคลุมแคว้นกุรุชางคละ เขาประกอบพิธียัญอันยิ่งใหญ่ แล้วถวายทั้งหมดแก่พราหมณ์
12.28.30
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः।
अदक्षिणमयज्वानं श्वैत्य संशाम्य माशुचः ॥ १२.२८.३० ॥
ข้าแต่สัญชัย หากเขาสิ้นชีวิตไปแล้ว เขามีบุญถึงสี่เท่าของท่าน และมีบุญยิ่งกว่าแม้บุตร อย่าเศร้าโศกถึงบุตรผู้ไม่เคยให้ทักษิณาและไม่เคยประกอบยัญ ข้าแต่บุตรของศวैत्य จงสงบใจและอย่าโศกเศร้าเลย
12.28.31
अङ्गं बृहद्रथं चैव मृतं सृञ्जय शुश्रुम ।
यः सहस्रं सहस्राणां श्वेतानश्वानवासृजात् ॥ १२.२८.३१ ॥
ข้าแต่สัญชัย เราได้ยินว่าอังคะและพฤหัทรถได้สิ้นชีวิตแล้ว ผู้ซึ่งได้ถวายม้าขาวเป็นพันๆ คู่
12.28.32
सहस्रं च सहस्राणां कन्या हमपरिष्कृताः ।
ईजानो वितते यज्ञे दक्षिणामत्यकालयत् ॥ १२.२८.३२ ॥
และนางกันยาเป็นพันๆ คนประดับด้วยทอง เมื่อประกอบพิธียัญอันยิ่งใหญ่ เขาได้ถวายทักษิณาอย่างเกินควร
12.28.33
यः सहस्रं सहस्राणां गजानां पझमालिनाम् ।
ईजानो वितते यज्ञे दक्षिणामत्यकालयत् ॥ १२.२८.३३ ॥
ผู้ซึ่งประกอบพิธียัญอันยิ่งใหญ่ ได้ถวายทักษิณาอย่างเกินควรเป็นช้างพันๆ เชือกที่สวมพวงมาลัยบัวหลวง
12.28.34
शतं शतसहस्राणि वृषाणां हेममालिनाम् ।
गवां सहस्रानुचरं दक्षिणामत्यकालयत् ॥ १२.२८.३४ ॥
วัวตัวผู้หนึ่งแสนแสนตัวที่สวมพวงมาลัยทอง และโคพันๆ ตัวพร้อมผู้ติดตาม เขาได้ถวายทักษิณาเหล่านี้อย่างเกินควร
12.28.35
अङ्गस्य यजमानस्य तदा विष्णुपदे गिरौ ।
अमाद्यदिन्द्रः सोमेन दक्षिणाभिर्द्विजातयः ॥ १२.२८.३५ ॥
ตอนนั้น บนภูเขาที่เชิงพระวิษณุ พระอินทร์ได้ชื่นชมโสมที่อังคะผู้เป็นยชมานถวาย และพวกทวิชาติก็ชื่นชมด้วยทักษิณาทั้งหลาย
12.28.36
यस्य यज्ञेषु राजेन्द्र शतसङ्ख्येषु वै पुरा ।
देवान्मनुष्यान्गन्धर्वानत्यरिच्यन्त दक्षिणाः ॥ १२.२८.३६ ॥
ข้าแต่จอมกษัตริย์ ในยัญพิธีร้อยรายการของเขาในอดีต ทักษิณาได้เหนือกว่าของเทวดา มนุษย์ และคนธรรพ์ทั้งปวง
12.28.37
न जातो जनिता नान्यः पुमान्यः संप्रदास्यति ।
यदङ्गः प्रददौ वित्तं सोमसंस्थासु सप्तसु ॥ १२.२८.३७ ॥
ยังไม่มีใครเกิดมา ไม่มีบิดาผู้ให้กำเนิด และไม่มีบุรุษอื่นใดที่จะให้ทรัพย์เหมือนอังคะได้ให้ไว้ในโสมสังสถาทั้งเจ็ด
12.28.38
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२.२८.३८ ॥
ข้าแต่สัญชัย หากเขาสิ้นชีวิตไปแล้ว เขามีบุญถึงสี่เท่าของท่าน และมีบุญยิ่งกว่าแม้บุตร ฉะนั้นอย่าเศร้าโศกถึงบุตรของท่านเลย
12.28.39
शिबिमौशीनरं चैव मृतं सृञ्जय शुश्रुम ।
य इमां पृथिवीं सर्वां चर्मवत्समवेष्टयत् ॥ १२.२८.३९ ॥
ข้าแต่สัญชัย เราได้ยินว่าศิพิ บุตรของอุศีนระ ก็สิ้นชีวิตแล้ว ผู้ซึ่งได้ห่อหุ้มแผ่นดินทั้งหมดนี้ดุจหนังสัตว์
12.28.40
महता रथघोषेण पृथिवीमनुनादयन् ।
एकच्छत्रां महीं चक्रे जैत्रेणैकरथेन यः ॥ १२.२८.४० ॥
ผู้ซึ่งทำให้แผ่นดินก้องด้วยเสียงรถศึกอันยิ่งใหญ่ และได้ทำให้แผ่นดินอยู่ใต้ร่มเดียวด้วยรถศึกคันเดียวอันมีชัย
12.28.41
यावदस्य गवाश्वं स्यादारण्यैः पशुभिः सह ।
तावतीः प्रददौ गाः स शिबिरौशीनरोऽध्वरे ॥ १२.२८.४१ ॥
ศิพิ บุตรของอุศีนร ได้ถวายโคจำนวนเท่ากับทั้งหมดที่เขามี ทั้งโค ม้า และสัตว์ป่าทั้งหลาย ในพิธียัญนั้น
12.28.42
न वोढारं धुरं तस्य कंचिन्मेने प्रजापतिः ।
न भूतं न भविष्यं च सर्वराजसु सृञ्जय।
अन्यत्रौशीनराच्छैब्याद्राजर्षेरिन्द्रविक्रमात् ॥ १२.२८.४२ ॥
ปรชาบดีมิได้เห็นผู้ใดที่จะแบกแอกของเขาได้ โอ สัญชัย ไม่ว่าในกาลก่อนหรือกาลต่อไป ในบรรดากษัตริย์ทั้งปวง ยกเว้นแต่ราชฤๅษีไศพยะ บุตรของอุศีนร ผู้มีความกล้าหาญดุจพระอินทร์
12.28.43
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२.२८.४३ ॥
โอ สัญชัย หากเขาสิ้นชีวิตไปแล้ว ท่านก็โชคดีกว่าเขาถึงสี่เท่า และมีบุญยิ่งกว่าการมีบุตรเสียอีก อย่าโศกเศร้าเพราะบุตรของท่านเลย
12.28.44
अदक्षिणमयज्वानं पुत्रं संस्मृत्य मा शुचः ॥ १२.२८.४४ ॥
อย่าโศกเศร้าเมื่อระลึกถึงบุตรผู้ไม่เคยให้ทานและไม่เคยประกอบพิธียัญ
12.28.45
भरतं चैव दौष्यन्तिं मृतं सृञ्जय शुश्रुम ।
शाकुन्तलं महात्मानं भूरिद्रविणतेजसम् ॥ १२.२८.४५ ॥
โอ สัญชัย เราได้ยินมาว่า ภรตะ บุตรของทุษยันต์ ผู้มีจิตใจยิ่งใหญ่ บุตรของศกุนตลา ผู้มีทรัพย์สมบัติและรัศมีมากมายนั้น ก็สิ้นชีวิตแล้วเช่นกัน
12.28.46
योऽबध्नात्रिशतं चाश्वान्देवेभ्यो यमुनामनु ।
सरस्वतीं विंशतिं च गङ्गामनु चतुर्दश ॥ १२.२८.४६ ॥
ผู้ที่ผูกม้าสามร้อยตัวถวายเทพเจ้าริมฝั่งยมุนา ยี่สิบตัวริมฝั่งสรัสวดี และสิบสี่ตัวริมฝั่งคงคา
12.28.47
अश्वमेधसहस्रेण राजसूयशतेन च ।
इष्टवान्स महातेजा दौष्यन्तिर्भरतः पुरा ॥ १२.२८.४७ ॥
ในกาลก่อน ภรตะ บุตรของทุษยันต์ ผู้มีรัศมีรุ่งเรือง ได้ประกอบพิธีอัศวเมธหนึ่งพันครั้ง และพิธีราชสูยะหนึ่งร้อยครั้ง
12.28.48
भरतस्य महत्कर्म सवराजसु पार्थिवाः ।
स्वं मर्त्या इव बाहुभ्यां नानुगन्तुमशक्नुवन् ॥ १२.२८.४८ ॥
โอ ท่านกษัตริย์ทั้งหลาย กิจอันยิ่งใหญ่ของภรตะ ไม่มีกษัตริย์องค์ใดในโลกที่จะทำตามได้ ดุจมนุษย์ผู้ใช้เพียงสองแขนของตนเอง
12.28.49
परं सहस्राद्योऽबध्नाद्धयान्वेदीर्वितत्य च ।
सहस्रं यत्र पद्मानां कण्वाय भरतो ददौ ॥ १२.२८.४९ ॥
ผู้ที่ผูกม้าเกินหนึ่งพันตัวและปูแท่นบูชา ณ ที่ซึ่งภรตะได้ถวายเงินทองหนึ่งพันปทุมแก่กัณวะ
12.28.50
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२.२८.५० ॥
โอ สัญชัย หากผู้ที่โชคดีกว่าท่านถึงสี่เท่า และมีบุญยิ่งกว่าการมีบุตร ได้สิ้นชีวิตไปแล้ว ก็อย่าโศกเศร้าเพราะบุตรของท่านเลย
12.28.51
रामं दाशरथिं चैव मृतं सृञ्जय शुश्रुम ।
योऽन्वकम्पत वै नित्यं प्रजाः पुत्रानिवौरसान् ॥ १२.२८.५१ ॥
โอ สัญชัย เราได้ยินมาว่า พระรามบุตรของท้าวทศรถ ก็สิ้นพระชนม์แล้วเช่นกัน พระองค์ทรงเอ็นดูประชาชนอยู่เสมอ ดุจบุตรแท้ๆ ของพระองค์
12.28.52
नाधनो यस्य विषये नानर्थः कस्यचिद्भवेत् ।
सर्वस्यासीत्पितृसमो रामो राज्यं यदन्वशात् ॥ १२.२८.५२ ॥
ในแคว้นของพระองค์ไม่มีผู้ใดยากจน และไม่มีความเดือดร้อนเกิดแก่ผู้ใด พระรามทรงเป็นดุจบิดาของทุกคน เพราะทรงปกครองแผ่นดิน
12.28.53
कालवर्षी च पर्जन्यः सस्यानि समपादयत् ।
नित्यं सुभिक्षमेवासीद्रामे राज्यं प्रशासति ॥ १२.२८.५३ ॥
ขณะที่พระรามทรงปกครองแผ่นดิน เมฆฝนก็หลั่งฝนตามฤดูกาล ทำให้พืชผลเจริญงอกงาม ความอุดมสมบูรณ์ของอาหารมีอยู่เสมอ
12.28.54
प्राणिनो नाप्सु मञ्जन्ति नानर्थे पावकोऽदहत् ।
न व्यालतो भयं चासीद्रामे राज्यं प्रशासति ॥ १२.२८.५४ ॥
ขณะที่พระรามทรงปกครองแผ่นดิน สัตว์ทั้งหลายไม่จมน้ำตาย ไฟไม่เผาผลาญในยามวิบัติ และไม่มีความกลัวต่อสัตว์ร้ายทั้งหลาย
12.28.55
आसन्वर्षसहस्रिण्यस्तथा वर्षसहस्रकाः ।
अरोगाः सर्वसिद्धार्था रामे राज्यं प्रशासति ॥ १२.२८.५५ ॥
ขณะที่พระรามทรงปกครองแผ่นดิน ประชาชนมีอายุยืนนับพันปี ปราศจากโรคภัย และสมปรารถนาทุกประการ
12.28.56
नान्योन्येन विवादोऽभूत्स्त्रीणामपि कुतो नृणाम् ।
धर्मनित्याः प्रजाश्चासन्रामे राज्यं प्रशासति ॥ १२.२८.५६ ॥
ขณะที่พระรามทรงปกครองแผ่นดิน ไม่มีการทะเลาะวิวาทกันระหว่างผู้ใด แม้แต่ระหว่างสตรี จะกล่าวไปไยถึงบุรุษ ประชาชนล้วนมั่นคงในธรรมอยู่เสมอ
12.28.57
संतुष्टाः सर्वसिद्धार्था निर्भयाः स्वैरचारिणः ।
नराः सत्यव्रताश्चासन्रामे राज्यं प्रशासति ॥ १२.२८.५७ ॥
ขณะที่พระรามทรงปกครองแผ่นดิน มนุษย์ทั้งหลายต่างพอใจ สมปรารถนาทุกประการ ปราศจากความกลัว เที่ยวไปได้ตามใจชอบ และรักษาคำปฏิญาณแห่งความสัตย์
12.28.58
नित्यपुष्पफलाश्चैव पादपा निरुपद्रवाः ।
सर्वा द्रोणदुघा गावो रामे राज्यं प्रशासति ॥ १२.२८.५८ ॥
ขณะที่พระรามทรงปกครองแผ่นดิน ต้นไม้ทั้งหลายมีดอกและผลอยู่เสมอ ปราศจากภัยอันตราย และโคทั้งปวงให้น้ำนมได้หนึ่งโทรณะ
12.28.59
स चतुर्दश वर्षाणि वने प्रोष्य महातपाः ।
दशाश्वमेधाञ्जारूथ्यानाजहार निरर्गलान् ॥ १२.२८.५९ ॥
พระผู้ทรงฤทธิ์เดชนั้น หลังจากประทับในป่าสิบสี่ปีแล้ว ได้ประกอบพิธีอัศวเมธสิบครั้งโดยไม่มีอุปสรรค
12.28.60
युवा श्यामो लोहिताक्षो मातङ्ग इव यूथपः ।
आजानुबाहुः सुमुखः सिंहस्कन्धो महाभुजः ॥ १२.२८.६० ॥
พระองค์ทรงหนุ่ม มีพระวรกายสีคล้ำ พระเนตรแดง ดุจช้างจ่าโขลง พระกรยาวถึงเข่า พระพักตร์งาม พระอังสาดุจราชสีห์ และทรงมีพระพาหาอันแข็งแกร่ง
12.28.61
दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च ।
अयोध्याधिपतिर्भूत्वा रामो राज्यमकारयत् ॥ १२.२८.६१ ॥
เมื่อได้เป็นเจ้าแห่งอโยธยา พระรามทรงปกครองแผ่นดินเป็นเวลาหนึ่งหมื่นปีและอีกหนึ่งพันปี
12.28.62
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः।
अयज्वानमदक्षिण्यं मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२.२८.६२ ॥
สัญชัย หากเขาสิ้นชีวิตไปแล้ว นั่นเป็นความเป็นมงคลสี่เท่าสำหรับท่าน และยิ่งมีบุญกว่าแม้แต่บุตร อย่าโศกเศร้าเพราะบุตรผู้ไม่ได้ประกอบยัญและไม่ได้ให้ทานเลย อย่าโศกเศร้าเพราะเขาเลย
12.28.63
भगीरथं च राजानं मृतं सृञ्जय शुश्रुम् ।
यस्येन्द्रो वितते यज्ञे सोमं पीत्वा मदोत्कटः ॥ १२.२८.६३ ॥
สัญชัย เรายังได้ฟังมาว่าพระเจ้าภคีรถก็สิ้นพระชนม์แล้วเช่นกัน ในยัญพิธีอันยิ่งใหญ่ของพระองค์ พระอินทร์ดื่มโสมจนเมามายและเปี่ยมด้วยความลำพอง
12.28.64
असुराणां सहस्राणि बहूनि सुरसत्तमः ।
अजयद्वाहुवीर्येण भगवान्पाकशासनः ॥ १२.२८.६४ ॥
พระผู้เป็นเจ้าอินทร์ผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่เทวดา ผู้ปราบปากะ ทรงชนะอสุรานับพันด้วยพลังแขนของพระองค์
12.28.65
यः सहस्रं सहस्राणां कन्या हेमविभूषिताः ।
ईजानो वितते यज्ञे दक्षिणामत्यकालयत् ॥ १२.२८.६५ ॥
ผู้ซึ่งประกอบยัญพิธีอันยิ่งใหญ่ ได้ให้ทักษิณาเป็นหญิงสาวนับพันๆ คน ประดับด้วยเครื่องทองเกินประมาณ
12.28.66
सर्वा रथगताः कन्या रथाः सर्वे चतुर्युजः ।
शतंशतं रथे नागाः पझिनो हेममालिनः ॥ १२.२८.६६ ॥
หญิงสาวทั้งหมดประทับอยู่บนรถ และรถทุกคันถูกเทียมด้วยม้าสี่ตัว บนรถแต่ละคันมีช้างหนึ่งร้อยเชือก ประดับด้วยธงและพวงมาลัยทอง
12.28.67
सहस्रमश्वा एकैकं हस्तिनं पृष्ठतोऽन्वयुः ।
गवां सहस्रमश्वेऽश्वे सहस्रं गव्यजाविकम् ॥ १२.२८.६७ ॥
ช้างแต่ละเชือกมีม้าหนึ่งพันตัวตามหลัง และม้าแต่ละตัวมีโคหนึ่งพันตัวพร้อมฝูงสัตว์เลี้ยงจำพวกแพะและแกะ
12.28.68
उपह्वरे निवसतो यस्याङ्के निषसाद ह ।
गङ्गा भागीरथी तस्मादुर्वशी चाभवत्पुरा ॥ १२.२८.६८ ॥
ผู้ซึ่งขณะพำนักอยู่ในที่สงบ นางได้ประทับบนตักของพระองค์ เพราะเหตุนั้น ในกาลก่อน คงคาที่เรียกว่าภาคีรถี และอุรวศีจึงได้บังเกิดขึ้น
12.28.69
भूरिदक्षिणमिक्ष्वाकुं यजमानं भगीरथम् ।
त्रिलोकपथगा गङ्गा दुहितृत्वमुपेयुषी ॥ १२.२८.६९ ॥
แก่พระเจ้าภคีรถแห่งวงศ์อิกษวากุ ผู้ประกอบยัญพิธีและให้ทานมากมาย แม่น้ำคงคาซึ่งไหลผ่านสามโลก ได้รับสภาพเป็นธิดา
12.28.70
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२.२८.७० ॥
สัญชัย หากเขาสิ้นชีวิตไปแล้ว นั่นเป็นความเป็นมงคลสี่เท่าสำหรับท่าน และยิ่งมีบุญกว่าแม้แต่บุตร เพราะฉะนั้นอย่าโศกเศร้าเพราะบุตรของท่านเลย
12.28.71
दिलीपं च महात्मानं मृतं सृञ्जय शुश्रुम ।
प्रस्य कर्माणि भूरीणि कथयन्ति द्विजातयः ॥ १२.२८.७१ ॥
สัญชัย เรายังได้ฟังมาว่าพระมหาตมะทิลีปะก็สิ้นพระชนม์แล้วเช่นกัน พราหมณ์ทั้งหลายยังเล่าถึงกรรมดีมากมายของพระองค์
12.28.72
य इमां वसुसंपूर्णां वसुधां वसुधाधिपः ।
ददौ तस्मिन्महायज्ञे ब्राह्मणेभ्यः समाहितः ॥ १२.२८.७२ ॥
พระมหากษัตริย์ผู้ทรงเป็นเจ้าแห่งแผ่นดิน ผู้ในยัญพิธีอันยิ่งใหญ่นั้น ด้วยจิตที่ตั้งมั่น ได้ถวายแผ่นดินนี้ซึ่งเต็มไปด้วยทรัพย์สมบัติแก่พราหมณ์ทั้งหลาย
12.28.73
यस्येह यजमानस्य यज्ञेयज्ञे पुरोहितः ।
सहस्रं वारणान्हैमान्दक्षिणामत्यकालयत् ॥ १२.२८.७३ ॥
ที่นี่ ในยัญพิธีทุกครั้งของผู้ประกอบยัญ ปุโรหิตได้ให้ช้างทองคำหนึ่งพันเชือกเป็นค่าตอบแทนเกินประมาณ
12.28.74
यस्य यज्ञे महानासीद्यूपः श्रीमान्हिरण्मयः ।
ते देवां कर्म कुर्वाणाः शक्रज्येष्ठा उपासत ॥ १२.२८.७४ ॥
ในยัญพิธีของพระองค์ มีเสาบูชาทองคำอันยิ่งใหญ่และงดงามตั้งอยู่ ที่นั่นเทวดาทั้งหลายมีพระอินทร์เป็นผู้อาวุโสที่สุด ประกอบพิธีกรรมและเข้าร่วมบูชา
12.28.75
चषाले यस्य सौवर्णे तस्मिन्यूपे हिरण्मये ।
ननृतुर्देवगन्धर्वाः षट्सहस्राणि सप्तधा ॥ १२.२८.७५ ॥
ที่ลานบูชาทองคำของพระองค์ และบนเสาทองคำนั้น เทวดาและคนธรรพ์หกพันองค์ได้ร่ายรำในเจ็ดลีลา
12.28.76
अवादयत्तत्र वीणां मध्ये विश्वावसुः स्वयम् ।
सर्वभूतान्यमन्यन्त मम वादयतीत्ययम् ॥ १२.२८.७६ ॥
ที่นั่น วิศวาวสุเองกลางวงได้ดีดพิณ และสรรพสัตว์ทั้งปวงคิดว่า 'ท่านดีดเพื่อข้า'
12.28.77
एतद्राज्ञो दिलीपस्य राजानो नानुचक्रिरे ।
यस्येभा हेमसंछन्नाः पथि मत्ताः स्म शेरते ॥ १२.२८.७७ ॥
กษัตริย์ทั้งหลายไม่ได้ทำตามการกระทำนี้ของพระเจ้าทิลีปะ ผู้ซึ่งช้างเมามันที่คลุมด้วยทองคำนอนเกลื่อนอยู่บนทาง
12.28.78
राजानं शतधन्वानं दिलीपं सत्यवादिनम् ।
येऽपश्यन्सुमहात्मानं तेऽपि स्वर्गजितो नराः ॥ १२.२८.७८ ॥
มนุษย์เหล่านั้นผู้ได้เห็นพระเจ้าศตธันวันและทิลีปะผู้ซื่อสัตย์ ผู้มีจิตใจยิ่งใหญ่นั้น แม้เหล่านั้นก็ชนะสวรรค์แล้ว
12.28.79
त्रयः शब्दा न जीर्यन्ते दिलीपस्य निवेशने ।
स्वाध्यायशब्दः ज्याशब्दः शब्दो वै दीयतामिति ॥ १२.२८.७९ ॥
ในเรือนของทิลีปะ มีเสียงสามอย่างที่ไม่มีวันเลือนหาย คือเสียงสาธยายพระเวท เสียงสายธนู และเสียงที่ว่า 'จงให้เถิด'
12.28.80
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२.२८.८० ॥
สัญชัย หากเขาสิ้นชีวิตไปแล้ว เขาเป็นความเป็นมงคลสี่เท่าและมีบุญกว่าบุตรสำหรับท่าน เพราะฉะนั้นอย่าโศกเศร้าเพราะบุตรของท่านเลย
12.28.81
मान्धातारं यौवनाश्वं मृतं सृञ्जय शुश्रुम ।
यं देवा मरुतो गर्भं पितुः पार्श्वादपाहरन् ॥ १२.२८.८१ ॥
สัญชัย เราได้ยินว่ามาลธาตุ บุตรของยุวนาศว ตายแล้ว ผู้ซึ่งเหล่าเทวดาและมรุตได้นำครรภ์ของเขาออกไปจากข้างกายของบิดา
12.28.82
समृद्धो युवनाश्वस्य जठरे यो महात्मनः ।
पृषदाज्योद्भवः श्रीमांस्त्रिलोकविजयी नृपः ॥ १२.२८.८२ ॥
กษัตริย์ผู้รุ่งเรืองซึ่งเติบโตขึ้นในครรภ์ของยุวนาศว ผู้มีจิตใจยิ่งใหญ่ ผู้เกิดจากนมส้มและเนยใส ผู้มีสิริและพิชิตโลกทั้งสาม
12.28.83
यं दृष्ट्वा पितुरुत्सङ्गे शयानं देवरूपिणम् ।
अन्योन्यमब्रुवन्देवाः कमयं धास्यतीति वै ॥ १२.२८.८३ ॥
เมื่อเห็นทารกผู้เหมือนเทวดานอนอยู่บนตักของบิดา เหล่าเทวดาก็กล่าวแก่กันว่า ใครจะเลี้ยงดูเด็กคนนี้เล่า
12.28.84
मामेव धास्यतीत्येवमिन्द्रोऽथाभ्युपपद्यत ।
मांधातेति ततस्तस्य नाम चक्रे शतक्रतुः ॥ १२.२८.८४ ॥
ข้าจะเลี้ยงดูเขาเอง อินทร์กล่าวดังนั้นแล้วก็รับเป็นธุระ แล้วพระอินทร์ผู้ทำยัญร้อยครั้งจึงตั้งชื่อให้เขาว่ามาลธาตุ
12.28.85
ततस्तु पयसो धारां पुष्टिहेतोर्महात्मनः ।
तस्यास्ये यौवनाश्वस्य पाणिरिन्द्रस्य चास्रवत् ॥ १२.२८.८५ ॥
จากนั้น กระแสน้ำนมได้ไหลออกมาจากปากของยุวนาศวและจากมือของพระอินทร์ เพื่อการเลี้ยงดูผู้มีจิตใจยิ่งใหญ่นั้น
12.28.86
तं पिवन्पाणिमिन्द्रस्य शतमह्ना व्यवर्धत ।
स आसीद्द्वादशसमो द्वादशाहेन पार्थिवः ॥ १२.२८.८६ ॥
ทารกดื่มจากมือของพระอินทร์แล้วก็เติบโตขึ้นร้อยเท่าในวันเดียว ภายในสิบสองวัน กษัตริย์พระองค์นั้นก็มีขนาดเท่าเด็กอายุสิบสองปี
12.28.87
तमिमं पृथिवी सर्वा एकाह्ना समपद्यत ।
धर्मात्मानं महात्मानं शूरमिन्द्रसमं युधि ॥ १२.२८.८७ ॥
ในวันเดียว แผ่นดินทั้งหมดก็มาอยู่ใต้อำนาจของเขา ผู้เป็นวีรบุรุษที่ประพฤติธรรมและมีจิตใจยิ่งใหญ่ เสมอด้วยพระอินทร์ในการรบ
12.28.88
यश्चाङ्गारं तु नृपतिं मरुत्तमसितं गयम् ।
अङ्गं बृहद्रथं चैव मान्धाता समरेऽजयत् ॥ १२.२८.८८ ॥
มาลธาตุได้พิชิตในสงครามทั้งอังคาระ กษัตริย์มรุตตะ อสิต คยะ อังคะ และพฤหัทรถ
12.28.89
यौवनाश्वो यदाङ्गारं समरे प्रत्ययुध्यत ।
विस्फारैर्धनुषो देवा द्यौरभेदीति मेनिरे ॥ १२.२८.८९ ॥
เมื่อยุวนาศวต่อสู้กับอังคาระในสงคราม เหล่าเทวดาคิดว่าท้องฟ้าจะแตกออกจากเสียงสายธนูอันดังก้องของเขา
12.28.90
यत्र सूर्य उदेति स्म यत्र च प्रतितिष्ठति ।
सर्वं तद्यौवनाश्वस्य मान्धातुः क्षेत्रमुच्यते ॥ १२.२८.९० ॥
ตั้งแต่ที่ดวงอาทิตย์ขึ้นไปจนถึงที่ดวงอาทิตย์ตกลง ทั้งหมดนั้นกล่าวกันว่าเป็นดินแดนของมาลธาตุ บุตรของยุวนาศว
12.28.91
अश्वमेधशतेनेष्ट्वा राजसूयशतेन च ।
अददद्रोहितान्मत्स्यान्ब्राह्मणेभ्यो विशांपते ॥ १२.२८.९१ ॥
หลังจากประกอบอัศวเมธร้อยครั้งและราชสูยะร้อยครั้งแล้ว ท่านได้ถวายปลาสีแดงแก่พราหมณ์ทั้งหลาย ข้าแต่ผู้เป็นใหญ่แห่งประชาชน
12.28.92
हैरण्यान्यो जनोत्सेधानायतान्दशयोजनम् ।
अतिरिक्तान्द्विजातिभ्यो व्यभजंस्त्वितरे जनाः ॥ १२.२८.९२ ॥
ภูเขาทองคำสูงเท่าคนและยาวสิบโยชน์ ส่วนที่เหลือจากการแจกจ่ายนั้นคนอื่นได้แบ่งให้แก่ผู้เกิดสองครั้ง
12.28.93
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२.२८.९३ ॥
สัญชัย หากเขาตายไปแล้ว เขาก็มีบุญวาสนาดีกว่าท่านถึงสี่เท่า และมีบุญยิ่งกว่าการมีบุตรเสียอีก อย่าเศร้าโศกเสียใจถึงบุตรของท่านเลย
12.28.94
ययातिं नाहुषं चैव मृतं सृञ्जय शुश्रुम ।
य इमां पृथिवीं कृत्स्नां विजित्य सहसागराम् ॥ १२.२८.९४ ॥
สัญชัย เราได้ยินว่ายยาติ บุตรของนหุษ ก็ตายไปแล้วเช่นกัน ผู้ซึ่งพิชิตแผ่นดินทั้งหมดนี้พร้อมทั้งมหาสมุทร
12.28.95
शम्यापातेनाभ्यतीयाद्वेदीभिश्चित्रयन्महीम् ।
ईजानः क्रतुभिर्मुख्यैः पर्यगच्छद्वसुन्धराम् ॥ १२.२८.९५ ॥
ท่านเดินทางไปไกลเท่าที่หลักบูชายัญจะขว้างไปถึง ประดับแผ่นดินด้วยแท่นบูชา ประกอบพิธียัญชั้นสูง ท่านเดินรอบแผ่นดินผู้ทรงทรัพย์
12.28.96
इष्ट्वा क्रतुसहस्रेण वाजपेयशतेन च ।
तर्पयामास विप्रेन्द्रांस्त्रिभिः काञ्चनपर्वतैः ॥ १२.२८.९६ ॥
ท่านประกอบยัญพันครั้งและวาชเปยะร้อยครั้ง แล้วให้พราหมณ์ผู้เป็นเลิศอิ่มหนำด้วยภูเขาทองคำสามลูก
12.28.97
व्यूढेनासुरयुद्धेन हत्वा दैतेयदानवान् ।
व्यभजत्पृथिवीं कृत्स्नां ययातिर्नहुषात्मजः ॥ १२.२८.९७ ॥
ในการรบอันเป็นระเบียบกับอสูร เมื่อยยาติ บุตรของนหุษ สังหารไทตยะและทานพทั้งหลายแล้ว ก็แบ่งแผ่นดินทั้งหมด
12.28.98
अन्त्येषु पुत्रान्निक्षिप्य यदुद्रुह्युपुरोगमान् ।
पुरुं राज्येऽभिषिच्याथ सदारः प्राविशद्वनम् ॥ १२.२८.९८ ॥
เมื่อวางบุตรทั้งหลายให้อยู่ในตำแหน่ง มียทุและดรุหยุเป็นผู้นำ แล้วอภิเษกปุรุขึ้นครองราชย์ ท่านก็พร้อมด้วยภริยาเข้าไปสู่ป่า
12.28.99
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२.२८.९९ ॥
สัญชัย หากเขาตายไปแล้ว ก็เป็นความเป็นมงคลยิ่งกว่าท่านถึงสี่เท่า และมีบุญยิ่งกว่าการมีบุตรเสียอีก เพราะฉะนั้นอย่าเศร้าโศกเสียใจถึงบุตรของท่านเลย
12.28.100
अम्बरीषं च नाभागं मृतं सृञ्जय शुश्रुम ।
यं प्रजा वव्रिरे पुण्यं गोप्तारं नृपसत्तमम् ॥ १२.२८.१०० ॥
สัญชัย เราได้ยินว่าอัมพรีษะและนาภาคะตายแล้ว ผู้ที่ประชาชนเลือกให้เป็นผู้มีบุญ ผู้พิทักษ์ และเป็นกษัตริย์ผู้ประเสริฐที่สุด
12.28.101
यः सहस्रं सहस्राणां राज्ञामयुतयाजिनाम् ।
ईजानो वितते यज्ञे ब्राह्मणेभ्यस्त्वमन्यत ॥ १२.२८.१०१ ॥
จงคิดว่าตนเองคือผู้ที่ในหมู่กษัตริย์นับพันซึ่งประกอบยัญหนึ่งหมื่นครั้ง ได้ถวายทานแก่พราหมณ์ทั้งหลายขณะประกอบพิธียัญอันยิ่งใหญ่
12.28.102
नैतत्पूर्वे जनाश्चक्रुर्न करिष्यन्ति चापरे ।
इत्यम्बरीषं नाभागिमन्वमोदन्त दक्षिणाः ॥ १२.२८.१०२ ॥
"บรรพชนไม่เคยทำเช่นนี้ และผู้อื่นก็จะไม่ทำ" พราหมณ์ผู้รับทานจึงสรรเสริญอัมพรีษะ โอรสของนาภาคิเช่นนี้
12.28.103
शतं राजसहस्राणि शतं राजशतानि च ।
सर्वेऽश्वमेधैरीजानास्तेऽन्वयुर्दक्षिणायनम् ॥ १२.२८.१०३ ॥
กษัตริย์นับพันและนับร้อย ผู้ซึ่งทั้งหมดได้ประกอบพิธีอัศวเมธ ได้ดำเนินไปตามเส้นทางทิศใต้
12.28.104
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२.२८.१०४ ॥
โอ สัญชัย หากเขาสิ้นชีพไปแล้ว ท่านก็มีบุญมากกว่าเขาถึงสี่เท่า และยิ่งกว่าบุตรเสียอีก ฉะนั้นอย่าโศกเศร้าถึงบุตรของท่านเลย
12.28.105
शशबिन्दुं चैत्ररथं मृतं शुश्रुम सृञ्जय ।
यस्य भार्यासहस्राणां शतमासीन्महात्मनः ॥ १२.२८.१०५ ॥
โอ สัญชัย เราได้ยินว่าศศพินทุแห่งสายไจตรรถสิ้นชีพแล้ว ผู้มีจิตใจยิ่งใหญ่ซึ่งมีมเหสีถึงหนึ่งแสนคน
12.28.106
सहस्रं तु सहस्राणां यस्यासञ्शाशबिन्दवाः ।
हिरण्यकवचाः सर्वे सर्वे चोत्तमधन्विनः ॥ १२.२८.१०६ ॥
ศศพินทุมีบุตรนับพันคูณพัน ทุกคนชื่อศศพินทุ สวมเกราะทองคำ และทุกคนเป็นนักธนูชั้นยอด
12.28.107
शतं कन्या राजपुत्रमेकैकं पृथगन्वयुः ।
कन्यांकन्यां शतं नागा नागंनागं शतं रथाः ॥ १२.२८.१०७ ॥
หญิงสาวหนึ่งร้อยคนแต่ละคนติดตามโอรสกษัตริย์ไปต่างหาก สำหรับหญิงสาวแต่ละคนมีช้างหนึ่งร้อยเชือก และสำหรับช้างแต่ละเชือกมีรถศึกหนึ่งร้อยคัน
12.28.108
रथेरथे शतं चाश्वा देशजा हेममालिनः ।
अश्वेअश्वे शतं गावो गांगां तद्वदजाविकम् ॥ १२.२८.१०८ ॥
สำหรับรถศึกแต่ละคัน มีม้าพันธุ์พื้นเมืองหนึ่งร้อยตัวประดับมาลัยทอง สำหรับม้าแต่ละตัวมีวัวหนึ่งร้อยตัว และสำหรับวัวแต่ละตัวก็เช่นเดียวกันคือแพะและแกะ
12.28.109
एतद्धनमपर्यन्तमश्वमेधे महामखे ।
शशबिन्दुर्महाराज ब्राह्मणेभ्यो ह्यमन्यत ॥ १२.२८.१०९ ॥
ในพิธียัญอันยิ่งใหญ่คืออัศวเมธ ทรัพย์สมบัติเหล่านี้มีจำนวนมหาศาล และพระศศพินทุผู้เป็นกษัตริย์ใหญ่ได้ถวายแก่พราหมณ์ทั้งหลาย
12.28.110
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२.२८.११० ॥
โอ สัญชัย แม้เขาจะสิ้นชีพไป เขาก็เป็นผู้มีมงคลยิ่งกว่าท่านถึงสี่เท่า และมีบุญยิ่งกว่าบุตรสำหรับท่าน ฉะนั้นอย่าโศกเศร้าถึงบุตรของท่านเลย
12.28.111
गयं चाधूर्तरजसं मृतं शुश्रुम सृञ्जय ।
यः स वर्षशतं राजा हुतशिष्टाशनोऽभवत् ॥ १२.२८.१११ ॥
โอ สัญชัย เราได้ยินว่าพระกยะผู้มีธุลีแห่งความทะเยอทะยานปราศจากมลทินสิ้นชีพแล้ว ท่านเป็นกษัตริย์ผู้เสวยเฉพาะส่วนที่เหลือจากเครื่องบูชาเป็นเวลาหนึ่งร้อยปี
12.28.112
यस्मै वह्निर्वरान्प्रादात्ततो वव्रे वरान्गयः ।
ददतो मे क्षयो मा भूद्धर्मे श्रद्धा च वर्धताम् ॥ १२.२८.११२ ॥
พระอัคนีประทานพรแก่กยะ แล้วกยะจึงเลือกพรเหล่านี้ว่า "ขอให้การให้ของข้าพเจ้าไม่มีวันเสื่อม และขอให้ศรัทธาในธรรมของข้าพเจ้าเจริญยิ่งขึ้น"
12.28.113
मनो मे रभतां सत्ये त्वत्प्रसादाद्धुताशन ।
लेभे च कामांस्तान्सर्वान्पावकादिति नः श्रुतम् ॥ १२.२८.११३ ॥
โอ หุตาศนะ ด้วยพระคุณของพระองค์ ขอให้จิตของข้าพเจ้ายึดมั่นในความจริง และพระกยะได้รับความปรารถนาทั้งปวงนั้นจากปาวกะ ดังที่เราได้ยินมา
12.28.114
दर्शेन पूर्णमासेन चातुर्मास्यैः पुनः पुनः ।
अयजद्धयमेधेन सहस्रं परिवत्सरान् ॥ १२.२८.११४ ॥
ด้วยพิธีอมาวาสยะและปูรณมาสะ และด้วยพิธีจาตุรมาสยะซ้ำแล้วซ้ำเล่า พระองค์ประกอบพิธีอัศวเมธเป็นเวลาหนึ่งพันปี
12.28.115
शतं गवां सहस्राणि शतमश्वशतानि च ।
उत्थायोत्थाय वै प्रादात्सहस्रं परिवत्सरान् ॥ १२.२८.११५ ॥
วัวหนึ่งแสนตัวและม้าหลายร้อยตัว พระองค์ลุกขึ้นแล้วลุกขึ้นอีกครั้งแล้วครั้งเล่า ประทานทานเป็นเวลาหนึ่งพันปี
12.28.116
तर्पयामास सोमेन देवान्वित्तैर्द्विजानपि ।
पितॄन्स्वधाभिः कामैश्च स्त्रियः स्वाः पुरुषर्षभ ॥ १२.२८.११६ ॥
พระองค์ทรงให้เทพเจ้าอิ่มด้วยโสม ให้ทวิชอิ่มด้วยทรัพย์ ให้บรรพบุรุษอิ่มด้วยเครื่องสวธา และให้สตรีของพระองค์อิ่มด้วยสิ่งที่ปรารถนา โอ บุรุษผู้ประเสริฐดุจโคอุสภะ
12.28.117
सौवर्णां पृथिवीं कृत्वा दशव्यामां द्विरायताम् ।
दक्षिणामददद्राजा वाजिमेधे महाक्रतौ ॥ १२.२८.११७ ॥
พระกษัตริย์ทรงสร้างแผ่นดินด้วยทอง กว้างสิบวยามะและยาวเป็นสองเท่า แล้วถวายเป็นทักษิณาในมหายัญอัศวเมธ
12.28.118
यावत्यः सिकता राजन्गङ्गायां पुरुषर्षभ ।
तावतीरेव गाः प्रादादाधूर्तरजसो गयः ॥ १२.२८.११८ ॥
โอ พระราชา โอ ผู้ประเสริฐในหมู่มนุษย์ เม็ดทรายในแม่น้ำคงคามีเท่าใด พระกยะซึ่งสลัดธุลีแห่งความโลภออกไปแล้ว ก็ทรงประทานวัวเท่านั้น
12.28.119
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२.२८.११९ ॥
หากเขาสิ้นชีพไปแล้ว โอ สัญชัย เขาก็มีโชคดียิ่งกว่าท่านถึงสี่เท่า และมีบุญยิ่งกว่าบุตรเสียอีก อย่าโศกเศร้าถึงบุตรของท่านเลย
12.28.120
रन्तिदेवं च सांकृत्यं मृतं सृञ्जय शुश्रुम ।
सम्यगाराध्य यः शक्राद्वरं लेभे महातपाः ॥ १२.२८.१२० ॥
โอ สัญชัย เราได้ยินว่ารันติเทพ บุตรแห่งสังกฤติ สิ้นชีพแล้ว ฤๅษีผู้มีตบะยิ่งใหญ่ผู้นั้น เมื่อบำเพ็ญให้พระอินทร์พอพระทัยโดยสมบูรณ์แล้ว ก็ได้รับพรจากพระองค์
12.28.121
अन्नं च नो बहु भवेदतिथींश्च लभेमहि ।
श्रद्धा च नो मा व्यगमन्मा च याचिष्म कंचन ॥ १२.२८.१२१ ॥
ขอให้เรามีอาหารมากมาย ขอให้มีแขกมาเยือนเรา ขอให้ศรัทธาของเราไม่เคยจากไป และขออย่าให้เราขอสิ่งใดจากใคร
12.28.122
उपातिष्ठन्त पशवः स्वयं तं संशितव्रतम् ।
ग्राम्यारण्या महात्मानं रन्तिदेवं यशस्विनम् ॥ १२.२८.१२२ ॥
สัตว์เลี้ยงและสัตว์ป่ามาหาท้าวรันติเทวะด้วยตนเอง ผู้มีจิตใจยิ่งใหญ่ ผู้มีคำปฏิญาณเคร่งครัด และผู้มีเกียรติยศ
12.28.123
महानदी चर्मराशेरुत्क्लेदात्ससृजे यतः ।
ततश्चर्मण्वतीत्येवं विख्याता सा महानदी ॥ १२.२८.१२३ ॥
จากการไหลหยดของกองหนังสัตว์ได้เกิดแม่น้ำใหญ่สายหนึ่งขึ้น และเพราะเหตุนั้น แม่น้ำใหญ่สายนั้นจึงมีชื่อเสียงว่า จรรมัณวตี
12.28.124
ब्राह्मणेभ्यो ददौ निष्कान्सदसि प्रतते नृपः ।
तुभ्यंतुभ्यं निष्कमिति यदा क्रोशन्ति वै द्विजाः ॥ १२.२८.१२४ ॥
ขณะที่การบูชายัญกำลังขยายออกไปในที่ประชุม พระราชาทรงพระราชทานเหรียญทองแก่พราหมณ์ทั้งหลาย ขณะที่ผู้เกิดสองครั้งร้องว่า สำหรับท่าน สำหรับท่าน เหรียญหนึ่ง
12.28.125
सहस्रं तुभ्यमित्युक्त्वा ब्राह्मणान्संप्रपद्य ते ॥ १२.२८.१२५ ॥
กล่าวว่า หนึ่งพันสำหรับท่าน แล้วพวกเขาก็เข้าไปหาพราหมณ์เหล่านั้น
12.28.126
अन्वाहार्योपकरणं द्रव्योपकरणं च यत् ।
घटाः पात्र्यः कटाहानि स्थाल्यश्च पिठराणि च।
नासीत्किंचिदसौवर्णं रन्तिदेवस्य धीमतः ॥ १२.२८.१२६ ॥
มีเครื่องใช้สำหรับการถวายและเครื่องใช้ทรัพย์สมบัติ คือ หม้อ ภาชนะ กระทะ หม้อใหญ่ และกระทะทอด แต่ไม่มีสิ่งใดทำด้วยทองคำเหลืออยู่กับท้าวรันติเทวะผู้มีปัญญา
12.28.127
सांकृते रन्तिदेवस्य यां रात्रिमवसन्गृहे ।
आलभ्यन्त शतं गावः सहस्राणि च विंशतिः ॥ १२.२८.१२७ ॥
ในคืนที่ท้าวรันติเทวะ บุตรของสังกฤติ ประทับอยู่ในพระราชวัง โคหนึ่งร้อยตัวและโคอีกยี่สิบพันตัวถูกฆ่าเพื่อเป็นอาหาร
12.28.128
तत्र स्म सूदाः क्रोशन्ति सुमृष्टमणिकुण्डलाः ।
सूपं भूयिष्ठमश्नीध्वं नाद्य मांसं यथा पुरा ॥ १२.२८.१२८ ॥
ที่นั่นพ่อครัวทั้งหลาย สวมต่างหูประดับอัญมณีที่ขัดเงาอย่างดี ร้องตะโกนว่า จงกินน้ำแกงให้มากเถิด วันนี้ไม่มีเนื้อเหมือนเช่นเคยในอดีต
12.28.129
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२.२८.१२९ ॥
ดูก่อนสฤญชัย หากเขาตายไป นับว่าเป็นมงคลแก่ท่านถึงสี่เท่า และยิ่งมีบุญกว่าบุตรเสียอีก อย่าโศกเศร้าเพราะบุตรเลย
12.28.130
सगरं च महात्मानं मृतं शुश्रुम सृञ्जय ।
ऐक्ष्वाकं पुरुषव्याघ्रमतिमानुषविक्रमम् ॥ १२.२८.१३० ॥
ดูก่อนสฤญชัย เราได้ยินมาว่า พระสคระผู้มีจิตใจยิ่งใหญ่ แห่งวงศ์อิกษวากุ ผู้เป็นเสือในหมู่มนุษย์ มีความกล้าหาญเหนือมนุษย์ ได้สิ้นพระชนม์แล้ว
12.28.131
षष्टिः पुत्रसहस्राणि यं यान्तमनुजग्मिरे ।
नक्षत्रराजं वर्षान्ते व्यभ्रे ज्योतिर्गणा इव ॥ १२.२८.१३१ ॥
โอรสหกหมื่นองค์ติดตามพระองค์ไปเมื่อพระองค์เสด็จจากไป ดั่งกลุ่มดาวติดตามพระจันทร์ผู้เป็นราชาแห่งดวงดาว เมื่อสิ้นฤดูฝนบนท้องฟ้าที่ปราศจากเมฆ
12.28.132
एकच्छत्रा मही यस्य प्रतापादभवत्पुरा ।
योऽश्वमेधसहस्रेण तर्पयामास देवताः ॥ १२.२८.१३२ ॥
ด้วยพระเดชานุภาพของพระองค์ แผ่นดินเคยอยู่ภายใต้ร่มฉัตรเดียวในอดีต และพระองค์ได้ทรงทำให้เหล่าเทพพอพระทัยด้วยการบูชาอัศวเมธหนึ่งพันครั้ง
12.28.133
यः प्रादात्कनकस्तम्भं प्रासादं सर्वकाञ्चनम् ।
पूर्णं पझदलाक्षीणां स्त्रीणां शयनसंकुलम् ॥ १२.२८.१३३ ॥
พระองค์ผู้ทรงพระราชทานปราสาทที่มีเสาทอง ทำด้วยทองทั้งหมด เต็มไปด้วยแท่นบรรทมของสตรีผู้มีดวงตาดั่งกลีบบัว
12.28.134
द्विजातिभ्योऽनुरूपेभ्यः कामांश्च विविधान्बहून् ।
यस्यादेशेन तद्वित्तं व्यभजन्त द्विजातयः ॥ १२.२८.१३४ ॥
พระองค์ทรงพระราชทานความปรารถนาต่าง ๆ มากมายแก่ผู้เกิดสองครั้งที่สมควร ตามพระบัญชาของพระองค์ ทรัพย์สมบัติเหล่านั้นจึงถูกแบ่งให้แก่ผู้เกิดสองครั้ง
12.28.135
खानयामास यः कोपात्पृथिवीं सागराङ्किताम् ।
यस्य नाम्ना समुद्रश्च सागरत्वमुपागतः ॥ १२.२८.१३५ ॥
พระองค์ผู้ทรงขุดแผ่นดินที่มีมหาสมุทรล้อมรอบด้วยพระพิโรธ และด้วยพระนามของพระองค์ มหาสมุทรจึงได้เป็นสาคร
12.28.136
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२.२८.१३६ ॥
ดูก่อนสฤญชัย พระองค์สิ้นพระชนม์แล้ว สำหรับท่านนับเป็นมงคลถึงสี่เท่า พระองค์ยิ่งมีบุญกว่าบุตรเสียอีก ฉะนั้นอย่าโศกเศร้าเพราะบุตรเลย
12.28.137
राजानं च पृथुं वैन्यं मृतं शुश्रुम सृञ्जय ।
यमभ्यषिञ्चन्संभूयः महारण्ये महर्षयः ॥ १२.२८.१३७ ॥
และเราได้ยินมาว่า ดูก่อนสฤญชัย พระเจ้าปฤถุ บุตรของเวนะ ได้สิ้นพระชนม์แล้ว พระองค์ที่บรรดามหาฤๅษีร่วมกันอภิเษกในป่าใหญ่
12.28.138
प्रथयिष्यति वै लोकान्पृथुरित्येव शब्दितः ।
क्षताद्यो वै त्रायतीति स तस्मात्क्षत्रियः स्मृतः ॥ १२.२८.१३८ ॥
พระองค์จะทำให้โลกแพร่ขยาย และเพราะเหตุนั้นจึงถูกเรียกว่า ปฤถุ ผู้ใดคุ้มครองจากความเสียหาย หรือ กษต ผู้นั้นเรียกว่า กษัตริย์ ฉะนั้นพระองค์จึงถูกจดจำว่าเป็นกษัตริย์
12.28.139
पृथुं वैन्यं प्रजा दृष्ट्वा रक्तास्मेति यदब्रुवन् ।
ततो राजेति नामास्य अनुरागादजायत ॥ १२.२८.१३९ ॥
เมื่อประชาชนเห็นพระเจ้าปฤถุ บุตรของเวนะ พวกเขากล่าวว่า เราพอใจแล้ว จากนั้นชื่อว่า ราชา จึงเกิดขึ้นแก่พระองค์ด้วยความรักใคร่ของประชาชน
12.28.140
अकृष्टपच्या पृथिवी पुटकेपुटके मधु ।
सर्वा द्रोणदुघा गावो वैन्यस्यासन्प्रशासतः ॥ १२.२८.१४० ॥
ขณะที่พระองค์ปกครอง แผ่นดินให้ผลผลิตโดยไม่ต้องไถพรวน ในทุกถ้วยตวงมีน้ำผึ้ง และโคทุกตัวให้น้ำนมหนึ่งโทรณะ ดูก่อนบุตรของเวนะ
12.28.141
अरोगाः सर्वसिद्धार्था मनुष्या अकुतोभयाः ।
यथाऽभिकाममवसन्क्षेत्रेषु च गृहेषु च ॥ १२.२८.१४१ ॥
มนุษย์ทั้งหลายปราศจากโรค สมปรารถนาทุกประการ ไม่มีภัยจากทิศใดเลย พวกเขาอาศัยอยู่ตามที่ใจต้องการ ทั้งในทุ่งนาและในบ้านเรือน
12.28.142
आपस्तस्तम्भिरे चास्य समुद्रमभियास्यतः ।
शैलाश्चापाद्व्यदीर्यन्त ध्वजभङ्गश्च नाभवत् ॥ १२.२८.१४२ ॥
เมื่อพระองค์เสด็จไปยังมหาสมุทร น้ำก็หยุดนิ่งเพื่อพระองค์ ภูเขาก็แยกออกเป็นทาง และธงของพระองค์ไม่เคยหัก
12.28.143
हैरण्यांस्त्रिनरोत्सेधान्पर्वतानेकविंशतिम् ।
ब्राह्मणेभ्यो ददौ राजा योश्वमेधे महामखे ॥ १२.२८.१४३ ॥
ในมหายัญอัศวเมธ พระราชาทรงถวายภูเขาทองยี่สิบเอ็ดลูก สูงลูกละสามคน แก่พวกพราหมณ์
12.28.144
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२.२८.१४४ ॥
สัญชัย แม้เขาจะสิ้นชีพไป เขาก็ประเสริฐกว่าท่านในสี่ประการอันเป็นมงคล และมีบุญยิ่งกว่าบุตรเสียอีก ฉะนั้นอย่าโศกเศร้าถึงบุตรของท่านเลย
12.28.145
किं वा तूष्णीं ध्यायसे सृञ्जय त्वं ।
न मे राजन्वाचिममां शृणोपि।
न चेन्मोघं विप्रलप्तं ममेदं ।
पथ्यं मुमूर्षोरिव सुप्रयुक्तम् ॥ १२.२८.१४५ ॥
สัญชัย เหตุใดท่านจึงนั่งครุ่นคิดในความเงียบ ข้าแต่พระราชา ท่านไม่ได้ยินถ้อยคำของเรานี้หรือ หากคำพูดของเรานี้มิได้กล่าวไปโดยเปล่าประโยชน์ มันก็เหมือนยาดีที่ใช้ถูกต้องแก่ผู้ที่กำลังจะสิ้นใจ
12.28.146
शृणोमि ते नारद वाचमेनां ।
विचित्रार्थां स्रजमिव पुण्यगन्धाम्।
राजर्षीणां पुण्यकृतां महात्मनां ।
कीर्त्या युक्तानां शोकनिर्नाशनार्थाम् ॥ १२.२८.१४६ ॥
ข้าแต่นารท ข้าพเจ้าได้ฟังถ้อยคำของท่านนี้ ซึ่งมีความหมายหลากหลาย ดุจพวงมาลัยที่หอมด้วยบุญ เป็นถ้อยคำที่ประกอบด้วยเกียรติของบรรดาราชฤๅษีผู้มีบุญและมีจิตใจยิ่งใหญ่ เพื่อขจัดความโศกเศร้า
12.28.147
न ते मोघं विप्रलप्तं महर्षे ।
दृष्ट्वैवाहं नारद त्वां विशोकः।
शुश्रूषे ते वचनं ब्रह्मवादि ।
न्न ते तृप्याम्यमृतस्येव पानात् ॥ १२.२८.१४७ ॥
ข้าแต่มหาฤๅษี ถ้อยคำของท่านมิได้กล่าวไปโดยเปล่าประโยชน์ ข้าพเจ้าพ้นจากความโศกเศร้าแล้วเพียงได้เห็นท่าน ข้าแต่นารท ผู้กล่าวถึงพรหมัน ข้าพเจ้าปรารถนาจะฟังถ้อยคำของท่านต่อไป ข้าพเจ้ายังไม่อิ่มเอม เหมือนผู้ที่ดื่มน้ำอมฤต
12.28.148
अमोघदर्शिन्मम चेत्प्रसादं ।
संतापदग्धस्य विभो प्रकुर्याः।
सुतस्य संजीवनमद्य मे स्या ।
त्तव प्रसादात्सुतसङ्गमाप्नुयाम् ॥ १२.२८.१४८ ॥
ข้าแต่ผู้มีการมองเห็นที่ไม่เคยผิดพลาด หากท่านจะโปรดแก่ข้าพเจ้าผู้ถูกเผาด้วยความโศกเศร้า ข้าแต่ผู้ยิ่งใหญ่ ขอให้วันนี้บุตรของข้าพเจ้าได้กลับคืนชีวิต ด้วยพระกรุณาของท่าน ขอให้ข้าพเจ้าได้พบบุตรอีกครั้ง
12.28.149
यस्ते पुत्रः शयितोयं विजातः ।
स्वर्णष्ठीवी यमदात्पर्वतस्ते।
पुनस्तं ते पुत्रमहं ददामि ।
हिरण्यनाभं वर्षसबस्रिणं च ॥ १२.२८.१४९ ॥
บุตรของท่านผู้นอนตายอยู่ที่นี่ ผู้ที่มีน้ำลายเป็นทอง ซึ่งภูเขาได้ประทานแก่ท่าน บัดนี้เราจะคืนบุตรนั้นให้แก่ท่านอีกครั้ง มีสะดือทอง และจะมีชีวิตอยู่ได้หนึ่งพันปี