મહાભારત · અધ્યાય 12.321
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.321.1
साङ्ख्यज्ञानं मया प्रोक्तं योगज्ञानं निबोध मे ।
यथाश्रुतं यथादृष्टं तत्त्वेन नृपसत्तम ॥ १२.३२१.१ ॥
સાંખ્ય જ્ઞાન મેં કહ્યું; હવે યોગજ્ઞાન મારી પાસેથી સમજ, સાંભળ્યા પ્રમાણે અને જોયા પ્રમાણે, તત્ત્વથી, હે નૃપશ્રેષ્ઠ.
12.321.2
नास्ति साङ्ख्यसमं ज्ञानं नास्ति योगसमं बलम् ।
तावुभावेकचर्यौ तावुभावनिधनौ स्मृतौ ॥ १२.३२१.२ ॥
સાંખ્ય સમાન જ્ઞાન નથી; યોગ સમાન બળ પણ નથી. એ બંને એક જ માર્ગના છે; એ બંને અવિનાશી સ્મરાયા છે.
12.321.3
पृथक्पृथक्प्रपश्यन्ति येऽप्यबुद्धिरता नराः ।
वयं तु राजन्पश्याम एकमेव तु निश्चयात् ॥ १२.३२१.३ ॥
અબુદ્ધિમાં રત માણસો તેમને જુદા જુદા જુએ છે; પરંતુ અમે, હે રાજન, નિશ્ચયથી તેમને એક જ જોઈએ છીએ.
12.321.4
यदेव योगाः पश्यन्ति तत्साङ्ख्यैरपि दृश्यते ।
एकं साङ्ख्यं च योगं च यः पश्यति स तत्त्ववित् ॥ १२.३२१.४ ॥
યોગીઓ જે જુએ છે, તે જ સાંખ્યોને પણ દેખાય છે; સાંખ્ય અને યોગને એક જ જોનારો તે તત્ત્વજ્ઞ છે.
12.321.5
रुद्रप्रधानानपरान्विद्धि योगानरिंदम् ।
तेनैव चाथ देहेन विचरन्ति दिशो दश ॥ १२.३२१.५ ॥
હે શત્રુદમન, રુદ્રને પ્રધાન રાખનારા બીજા યોગોને જાણ; એ જ દેહથી તેઓ દસે દિશાઓમાં વિચરે છે.
12.321.6
यावद्धि प्रलयस्तात सूक्ष्मेणाष्टगुणेन ह ।
योगेन लोकान्विचरन्सुखं संन्यस्य चानघ ॥ १२.३२१.६ ॥
હે પ્રિય, પ્રલય થાય ત્યાં સુધી આઠ ગુણવાળા સૂક્ષ્મ યોગથી લોકોમાં સુખપૂર્વક વિચરીને, પછી સંન્યાસ લઈને, હે નિષ્પાપ.
12.321.7
तावदेवाष्टगुणिनं योगप्राहुर्मनीषिणः ।
सूक्ष्ममष्टगुणं प्राहुर्नेतरं नृपसत्तम ॥ १२.३२१.७ ॥
જ્ઞાનીઓ યોગને આઠ ગુણવાળો કહે છે. હે નૃપશ્રેષ્ઠ, તેઓ સૂક્ષ્મને આઠ ગુણવાળું કહે છે, બીજું નહીં.
12.321.8
द्विगुणं योगत्यं तु योगानां प्राहुरुत्तमम् ।
सगुणं निर्गुणं चैव यथाशास्त्रनिदर्शनम् ॥ १२.३२१.८ ॥
યોગોમાં દ્વિવિધ યોગત્વને ઉત્તમ કહે છે — સગુણ અને નિર્ગુણ, શાસ્ત્ર દર્શાવે છે તે પ્રમાણે.
12.321.9
धारणं चैव मनसः प्राणायामश्च पार्थिव ।
एकाग्रता च मनसः प्राणायामस्तथैव च ॥ १२.३२१.९ ॥
હે પાર્થિવ, મનનું ધારણ અને પ્રાણાયામ પણ; મનની એકાગ્રતા અને પ્રાણાયામ પણ એમ જ.
12.321.10
प्राणायामो हि सगुणो निर्गुणं धारयेन्मनः ।
यद्यदृश्यति मुञ्चन्वै प्राणान्मैथिलसत्तम।
वाताधिक्यं भवत्येव तस्मात्तं न समाचरेत् ॥ १२.३२१.१० ॥
પ્રાણાયામ સગુણ છે; નિર્ગુણ રીતે મનને ધારણ કરવું. હે મૈથિલશ્રેષ્ઠ, જે જે દેખાય છે, પ્રાણ છોડતાં વાયુનો અતિરેક થાય છે; તેથી તેનો અભ્યાસ ન કરવો.
12.321.11
निशायाः प्रथमे यामे चोदना द्वादश स्मृताः ।
मध्ये स्वप्नात्परे यामे द्वादशैव तु चोदनाः ॥ १२.३२१.११ ॥
રાત્રિના પ્રથમ પ્રહરમાં બાર ચોદનાઓ સ્મરાય છે; નિદ્રાના મધ્યમાં અને પાછલા પ્રહરમાં પણ બાર જ ચોદનાઓ.
12.321.12
तदेवमुपशान्तेन दान्तेनैकान्तशीलिना ।
आत्मारामेण बुद्धेन योक्तव्योऽऽत्मा न संशयः ॥ १२.३२१.१२ ॥
એ રીતે, શાંત, દાંત, એકાંતપ્રિય, આત્મારામ અને બુદ્ધ થયેલાએ આત્માને યોગમાં જોડવો — એમાં સંશય નથી.
12.321.13
पञ्चानामिन्द्रियाणां तु दोषानाक्षिप्य पञ्चधा ।
शब्दं रूपं तथा स्पर्शं रसं गन्धं तथैव च ॥ १२.३२१.१३ ॥
પાંચ ઇન્દ્રિયોના દોષોને પાંચ પ્રકારે ત્યજીને — શબ્દ, રૂપ, સ્પર્શ, રસ અને ગંધ પણ.
12.321.14
प्रतिभामपवर्गं च प्रतिसंहृत्य मैथिल ।
इन्द्रियग्राममखिलं मनस्यभिनिवेश्य ह ॥ १२.३२१.१४ ॥
હે મૈથિલ, પ્રતિભા અને અપવર્ગને પણ સંહરીને, સમસ્ત ઇન્દ્રિયસમૂહને મનમાં સ્થાપીને.
12.321.15
मनस्तथैवाहंकारे प्रतिष्ठाप्य नराधिप ।
अहंकारं तथा बुद्धौ बुद्धिं च प्रकृतावपि ॥ १२.३२१.१५ ॥
હે નરાધિપ, મનને તેમ જ અહંકારમાં સ્થાપીને, અહંકારને બુદ્ધિમાં અને બુદ્ધિને પ્રકૃતિમાં પણ સ્થાપીને.
12.321.16
एवं हि परिसंख्याय ततो ध्यायन्ति केवलम् ।
विरजस्कमलं नित्यमनन्तं शुद्धमव्रणम् ॥ १२.३२१.१६ ॥
આ રીતે સંપૂર્ણ ગણતરી કરીને, પછી તેઓ કેવળ તેનું જ ધ્યાન કરે છે — જે નિર્મળ, નિત્ય, અનંત, શુદ્ધ અને અક્ષત છે.
12.321.17
तस्थुषं पुरुषं नित्यमभेद्यमजरामरम् ।
शाश्वतं चाव्ययं चैव ईशानं ब्रह्म चाख्यम् ॥ १२.३२१.१७ ॥
સ્થિર રહેલો પુરુષ — નિત્ય, અભેદ્ય, જરા-મરણરહિત, શાશ્વત, અવ્યય, ઈશાન બ્રહ્મ નામે કહેવાયેલો.
12.321.18
युक्तस्य तु महाराज लक्षणान्युपधारम् ।
लक्षणं तु प्रसादस्य यथा तृप्तः सुखं स्वयेत् ॥ १२.३२१.१८ ॥
હે મહારાજ, યોગયુક્ત પુરુષનાં લક્ષણો સમજી લો. પ્રસન્નતાનું લક્ષણ — તૃપ્ત માણસ જેમ સુખપૂર્વક સૂએ છે તેમ.
12.321.19
निर्वाते तु यथा दीपो ज्वलेत्स्नेहस…धतः ।
निश्चलोर्ध्वशिखस्तद्वद्युक्तमाहुर्मनीषिण ॥ १२.३२१.१९ ॥
પવન વિનાના સ્થાને તેલથી ભરેલો દીવો જેમ સ્થિર, ઉપર ઊઠતી જ્વાળા સાથે બળે છે, તેમ મનીષીઓ યુક્ત (યોગી)ને કહે છે.
12.321.20
पाषाण इव मेघोत्थैर्यथा बिन्दुभिराहतः ।
नालं चालयितुं शक्यस्तथा युक्तस्य लक्षणम् ॥ १२.३२१.२० ॥
મેઘમાંથી પડતાં ટીપાંથી અથડાયેલો પથ્થર જેમ હલાવી શકાતો નથી, તેમ યુક્ત (યોગી)નું લક્ષણ છે.
12.321.21
शक्तदुन्दुभिनिर्घोषैर्विधिधैर्गीतवादितैः ।
क्रियमाणैर्न कम्पेत युक्तस्यैतन्निदर्शनम् ॥ १२.३२१.२१ ॥
નગારાંના ગડગડાટ અને વિવિધ ગીત-વાદ્યો ચાલતાં છતાં જે કાંપે નહીં, એ જ યુક્ત (યોગી)નું દૃષ્ટાંત છે.
12.321.22
तैलपात्रं यथा पूर्णं कराभ्यां गृह्य पूरुषः ।
सोपानमारुहेद्भीतस्तर्ज्यमानोऽसिषणिभिः ॥ १२.३२१.२२ ॥
તેલથી ભરેલું પાત્ર બંને હાથે પકડીને, તલવાર અને ભાલાથી ધમકાવાયેલો માણસ ડરતો ડરતો સીડી ચડે તેમ.
12.321.23
संयतात्मा भयात्तेषां न पात्राद्बिन्दुमुत्सृजेत् ।
तथैवोत्तरमागम्य एकाग्रमनसस्तथा ॥ १२.३२१.२३ ॥
સંયમી આત્મા તેમના ભયથી પાત્રમાંથી એક ટીપું પણ ઢોળતો નથી; તેમ ઉપર પહોંચીને એકાગ્ર મનવાળો પણ.
12.321.24
स्थिरत्वादिन्द्रियाणां तु निश्चलस्तथैव च ।
एवं युक्तस्य तु मुनेर्लक्षणान्युपल… ॥ १२.३२१.२४ ॥
ઇન્દ્રિયોની સ્થિરતાથી તે અચળ રહે છે; એ રીતે યુક્ત મુનિનાં લક્ષણો ઓળખવાં.
12.321.25
स्वयुक्तः पश्यते ब्रह्म यत्तत्परम…यम् ।
महतस्तमसो मध्ये स्थितं ज्व नसा…भम् ॥ १२.३२१.२५ ॥
પોતાને યોગમાં યુક્ત કરનાર તે પરમ બ્રહ્મને જુએ છે; તે … છે, મહાન અંધકારની મધ્યે સ્થિત, અગ્નિ સમાન પ્રકાશિત.
12.321.26
एतेन केवलं याति त्यक्त्वा देहमसाक्षिकम् ।
कालेन महता राजञ्श्रुतिरेषा सनातनी ॥ १२.३२१.२६ ॥
આના વડે જ તે કેવળ (બ્રહ્મને) પામે છે, દેહ ત્યજીને, સાક્ષી વિના; હે રાજન, લાંબા કાળ પછી આ શ્રુતિ સનાતન છે.
12.321.27
एतद्धि योगं योगानां किमन्यद्योगलक्षणम् ।
विज्ञाय तद्धि मन्यन्ते कृतकृत्या मनीषिणः ॥ १२.३२१.२७ ॥
આ જ યોગોમાં યોગ છે; યોગનું બીજું કયું લક્ષણ હોઈ શકે? તેને જાણીને કૃતકૃત્ય મનીષીઓ તેને જ માને છે.