ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 12.321
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.321.1
साङ्ख्यज्ञानं मया प्रोक्तं योगज्ञानं निबोध मे ।
यथाश्रुतं यथादृष्टं तत्त्वेन नृपसत्तम ॥ १२.३२१.१ ॥
ସାଂଖ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ମୁଁ କହିଲି; ବର୍ତ୍ତମାନ ଯୋଗ ଜ୍ଞାନ ମୋଠାରୁ ବୁଝ, ଶୁଣିଥିବା ଓ ଦେଖିଥିବା ଭଳି, ତତ୍ତ୍ୱରେ, ହେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ।
12.321.2
नास्ति साङ्ख्यसमं ज्ञानं नास्ति योगसमं बलम् ।
तावुभावेकचर्यौ तावुभावनिधनौ स्मृतौ ॥ १२.३२१.२ ॥
ସାଂଖ୍ୟ ସମାନ ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ; ଯୋଗ ସମାନ ବଳ ନାହିଁ। ସେ ଦୁହେଁ ଏକ ପଥର; ସେ ଦୁହେଁ ଅବିନାଶୀ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
12.321.3
पृथक्पृथक्प्रपश्यन्ति येऽप्यबुद्धिरता नराः ।
वयं तु राजन्पश्याम एकमेव तु निश्चयात् ॥ १२.३२१.३ ॥
ଅବୁଦ୍ଧିରେ ରତ ମଣିଷମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ପୃଥକ ପୃଥକ ଦେଖନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଆମେ, ହେ ରାଜନ୍, ନିଶ୍ଚୟ ସେମାନଙ୍କୁ ଏକ ହିଁ ଦେଖୁ।
12.321.4
यदेव योगाः पश्यन्ति तत्साङ्ख्यैरपि दृश्यते ।
एकं साङ्ख्यं च योगं च यः पश्यति स तत्त्ववित् ॥ १२.३२१.४ ॥
ଯୋଗୀମାନେ ଯାହା ଦେଖନ୍ତି, ତାହା ସାଂଖ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ; ସାଂଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗକୁ ଏକ ବୋଲି ଯେ ଦେଖେ, ସେ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ।
12.321.5
रुद्रप्रधानानपरान्विद्धि योगानरिंदम् ।
तेनैव चाथ देहेन विचरन्ति दिशो दश ॥ १२.३२१.५ ॥
ହେ ଶତ୍ରୁଦମନ, ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଧାନ କରୁଥିବା ଅନ୍ୟ ଯୋଗମାନଙ୍କୁ ଜାଣ; ସେହି ଦେହରେ ସେମାନେ ଦଶ ଦିଗରେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି।
12.321.6
यावद्धि प्रलयस्तात सूक्ष्मेणाष्टगुणेन ह ।
योगेन लोकान्विचरन्सुखं संन्यस्य चानघ ॥ १२.३२१.६ ॥
ହେ ପ୍ରିୟ, ପ୍ରଳୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଠ ଗୁଣ ବିଶିଷ୍ଟ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନଙ୍କରେ ସୁଖରେ ବିଚରଣ କରି, ପରେ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଗ୍ରହଣ କରି, ହେ ନିଷ୍ପାପ।
12.321.7
तावदेवाष्टगुणिनं योगप्राहुर्मनीषिणः ।
सूक्ष्ममष्टगुणं प्राहुर्नेतरं नृपसत्तम ॥ १२.३२१.७ ॥
ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଯୋଗକୁ ଅଷ୍ଟଗୁଣଯୁକ୍ତ କହନ୍ତି। ହେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେମାନେ ସୂକ୍ଷ୍ମକୁ ଅଷ୍ଟଗୁଣଯୁକ୍ତ କହନ୍ତି, ଅନ୍ୟଟିକୁ ନୁହେଁ।
12.321.8
द्विगुणं योगत्यं तु योगानां प्राहुरुत्तमम् ।
सगुणं निर्गुणं चैव यथाशास्त्रनिदर्शनम् ॥ १२.३२१.८ ॥
ଯୋଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱିବିଧ ଯୋଗତ୍ୱକୁ ଉତ୍ତମ କୁହାଯାଏ — ସଗୁଣ ଓ ନିର୍ଗୁଣ, ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ।
12.321.9
धारणं चैव मनसः प्राणायामश्च पार्थिव ।
एकाग्रता च मनसः प्राणायामस्तथैव च ॥ १२.३२१.९ ॥
ହେ ପାର୍ଥିବ, ମନର ଧାରଣ ଓ ପ୍ରାଣାୟାମ; ମନର ଏକାଗ୍ରତା ଓ ପ୍ରାଣାୟାମ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି।
12.321.10
प्राणायामो हि सगुणो निर्गुणं धारयेन्मनः ।
यद्यदृश्यति मुञ्चन्वै प्राणान्मैथिलसत्तम।
वाताधिक्यं भवत्येव तस्मात्तं न समाचरेत् ॥ १२.३२१.१० ॥
ପ୍ରାଣାୟାମ ସଗୁଣ; ନିର୍ଗୁଣ ଭାବରେ ମନକୁ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ହେ ମୈଥିଳଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯାହା ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ପ୍ରାଣ ଛାଡ଼ିବା ସମୟରେ ବାୟୁର ଅଧିକତା ହୁଏ; ତେଣୁ ତାହା ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
12.321.11
निशायाः प्रथमे यामे चोदना द्वादश स्मृताः ।
मध्ये स्वप्नात्परे यामे द्वादशैव तु चोदनाः ॥ १२.३२१.११ ॥
ରାତ୍ରିର ପ୍ରଥମ ପ୍ରହରରେ ବାର ଚୋଦନା ସ୍ମୃତ; ନିଦ୍ରାର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଓ ଶେଷ ପ୍ରହରରେ ମଧ୍ୟ ବାର ହିଁ ଚୋଦନା।
12.321.12
तदेवमुपशान्तेन दान्तेनैकान्तशीलिना ।
आत्मारामेण बुद्धेन योक्तव्योऽऽत्मा न संशयः ॥ १२.३२१.१२ ॥
ଏହିପରି, ଶାନ୍ତ, ଦାନ୍ତ, ଏକାନ୍ତପ୍ରିୟ, ଆତ୍ମାରାମ ଓ ବୁଦ୍ଧ ବ୍ୟକ୍ତି ଆତ୍ମାକୁ ଯୋଗରେ ଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ — ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
12.321.13
पञ्चानामिन्द्रियाणां तु दोषानाक्षिप्य पञ्चधा ।
शब्दं रूपं तथा स्पर्शं रसं गन्धं तथैव च ॥ १२.३२१.१३ ॥
ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଦୋଷସମୂହ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରରେ ତ୍ୟାଗ କରି — ଶବ୍ଦ, ରୂପ, ସ୍ପର୍ଶ, ରସ ଓ ଗନ୍ଧ।
12.321.14
प्रतिभामपवर्गं च प्रतिसंहृत्य मैथिल ।
इन्द्रियग्राममखिलं मनस्यभिनिवेश्य ह ॥ १२.३२१.१४ ॥
ହେ ମୈଥିଳ, ପ୍ରତିଭା ଓ ଅପବର୍ଗକୁ ମଧ୍ୟ ସଂହାର କରି, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗଣକୁ ମନରେ ସ୍ଥାପନ କରି।
12.321.15
मनस्तथैवाहंकारे प्रतिष्ठाप्य नराधिप ।
अहंकारं तथा बुद्धौ बुद्धिं च प्रकृतावपि ॥ १२.३२१.१५ ॥
ହେ ନରାଧିପ, ମନକୁ ସେହିପରି ଅହଙ୍କାରରେ ସ୍ଥାପନ କରି, ଅହଙ୍କାରକୁ ବୁଦ୍ଧିରେ ଓ ବୁଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରକୃତିରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରି।
12.321.16
एवं हि परिसंख्याय ततो ध्यायन्ति केवलम् ।
विरजस्कमलं नित्यमनन्तं शुद्धमव्रणम् ॥ १२.३२१.१६ ॥
ଏହିପରି ସମ୍ୟକ ଗଣନା କରି, ତା'ପରେ ସେମାନେ କେବଳ ତାହାରି ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି — ଯାହା ନିର୍ମଳ, ନିତ୍ୟ, ଅନନ୍ତ, ଶୁଦ୍ଧ, ଅକ୍ଷତ।
12.321.17
तस्थुषं पुरुषं नित्यमभेद्यमजरामरम् ।
शाश्वतं चाव्ययं चैव ईशानं ब्रह्म चाख्यम् ॥ १२.३२१.१७ ॥
ସ୍ଥିତ ପୁରୁଷ — ନିତ୍ୟ, ଅଭେଦ୍ୟ, ଜରାମରଣହୀନ, ଶାଶ୍ୱତ, ଅବ୍ୟୟ, ଈଶାନ ବ୍ରହ୍ମ ନାମରେ କଥିତ।
12.321.18
युक्तस्य तु महाराज लक्षणान्युपधारम् ।
लक्षणं तु प्रसादस्य यथा तृप्तः सुखं स्वयेत् ॥ १२.३२१.१८ ॥
ହେ ମହାରାଜ, ଯୋଗଯୁକ୍ତ ପୁରୁଷର ଲକ୍ଷଣସମୂହ ବୁଝ। ପ୍ରସନ୍ନତାର ଲକ୍ଷଣ — ତୃପ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି ଯେପରି ସୁଖରେ ଶୟନ କରେ।
12.321.19
निर्वाते तु यथा दीपो ज्वलेत्स्नेहस…धतः ।
निश्चलोर्ध्वशिखस्तद्वद्युक्तमाहुर्मनीषिण ॥ १२.३२१.१९ ॥
ବାୟୁହୀନ ସ୍ଥାନରେ ତେଲରେ ଭରା ଦୀପ ଯେପରି ସ୍ଥିର, ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱମୁଖୀ ଶିଖାରେ ଜଳେ, ସେହିପରି ମନୀଷୀମାନେ ଯୁକ୍ତ (ଯୋଗୀ)ଙ୍କୁ କହନ୍ତି।
12.321.20
पाषाण इव मेघोत्थैर्यथा बिन्दुभिराहतः ।
नालं चालयितुं शक्यस्तथा युक्तस्य लक्षणम् ॥ १२.३२१.२० ॥
ମେଘରୁ ପଡ଼ିଥିବା ବିନ୍ଦୁ ଦ୍ୱାରା ଆହତ ପଥର ଯେପରି ହଲାଇ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେପରି ଯୁକ୍ତ (ଯୋଗୀ)ଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ।
12.321.21
शक्तदुन्दुभिनिर्घोषैर्विधिधैर्गीतवादितैः ।
क्रियमाणैर्न कम्पेत युक्तस्यैतन्निदर्शनम् ॥ १२.३२१.२१ ॥
ନଗାଡ଼ର ଗର୍ଜନ ଓ ନାନା ପ୍ରକାର ଗୀତ-ବାଦ୍ୟ ଚାଲୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯେ କମ୍ପେ ନାହିଁ, ସେ ହିଁ ଯୁକ୍ତ (ଯୋଗୀ)ଙ୍କର ନିଦର୍ଶନ।
12.321.22
तैलपात्रं यथा पूर्णं कराभ्यां गृह्य पूरुषः ।
सोपानमारुहेद्भीतस्तर्ज्यमानोऽसिषणिभिः ॥ १२.३२१.२२ ॥
ତେଲରେ ଭରା ପାତ୍ର ଦୁଇ ହାତରେ ଧରି, ଖଡ୍ଗ ଓ ବର୍ଶାରେ ଭୟ ଦେଖାଯାଇ ଥିବା ମଣିଷ ଭୟରେ ସିଡ଼ି ଚଢ଼ିବା ପରି।
12.321.23
संयतात्मा भयात्तेषां न पात्राद्बिन्दुमुत्सृजेत् ।
तथैवोत्तरमागम्य एकाग्रमनसस्तथा ॥ १२.३२१.२३ ॥
ସଂଯତାତ୍ମା ସେ ଭୟରେ ସେମାନଙ୍କ ଯୋଗୁଁ ପାତ୍ରରୁ ଗୋଟିଏ ବୁନ୍ଦାମଧ୍ୟ ଝାଡ଼େ ନାହିଁ; ସେହିପରି ଉପରେ ପହଞ୍ଚି ଏକାଗ୍ରମନସ୍କ ମଧ୍ୟ।
12.321.24
स्थिरत्वादिन्द्रियाणां तु निश्चलस्तथैव च ।
एवं युक्तस्य तु मुनेर्लक्षणान्युपल… ॥ १२.३२१.२४ ॥
ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ସ୍ଥିରତାରୁ ସେ ଅଚଳ ରହେ; ଏହିପରି ଯୁକ୍ତ ମୁନିଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ ଜାଣିବା ଉଚିତ।
12.321.25
स्वयुक्तः पश्यते ब्रह्म यत्तत्परम…यम् ।
महतस्तमसो मध्ये स्थितं ज्व नसा…भम् ॥ १२.३२१.२५ ॥
ନିଜକୁ ଯୋଗରେ ଯୁକ୍ତ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସେହି ପରମ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଦେଖେ; ତାହା … ଅଟେ, ମହାନ ଅନ୍ଧକାରର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଅଗ୍ନିପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ।
12.321.26
एतेन केवलं याति त्यक्त्वा देहमसाक्षिकम् ।
कालेन महता राजञ्श्रुतिरेषा सनातनी ॥ १२.३२१.२६ ॥
ଏହାଦ୍ୱାରା ହିଁ ସେ କେବଳ (ବ୍ରହ୍ମକୁ) ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କରି, ସାକ୍ଷୀ ବିନା; ହେ ରାଜନ୍, ବହୁ ସମୟ ପରେ ଏହି ଶ୍ରୁତି ସନାତନ।
12.321.27
एतद्धि योगं योगानां किमन्यद्योगलक्षणम् ।
विज्ञाय तद्धि मन्यन्ते कृतकृत्या मनीषिणः ॥ १२.३२१.२७ ॥
ଏହା ହିଁ ଯୋଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯୋଗ; ଯୋଗର ଆଉ କି ଲକ୍ଷଣ ହୋଇପାରେ? ତାହା ଜାଣି କୃତକୃତ୍ୟ ମନୀଷୀମାନେ ତାହାକୁ ମାନନ୍ତି।