महाभारत · अध्याय 12.321
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.321.1
साङ्ख्यज्ञानं मया प्रोक्तं योगज्ञानं निबोध मे ।
यथाश्रुतं यथादृष्टं तत्त्वेन नृपसत्तम ॥ १२.३२१.१ ॥
सांख्यज्ञान मी सांगितले; आता योगज्ञान माझ्याकडून जाणून घे, ऐकल्याप्रमाणे आणि पाहिल्याप्रमाणे, तत्त्वतः, हे नृपश्रेष्ठा.
12.321.2
नास्ति साङ्ख्यसमं ज्ञानं नास्ति योगसमं बलम् ।
तावुभावेकचर्यौ तावुभावनिधनौ स्मृतौ ॥ १२.३२१.२ ॥
सांख्यासारखे ज्ञान नाही; योगासारखे बलही नाही. ते दोन्ही एकाच मार्गाचे आहेत; ते दोन्ही अविनाशी म्हणून स्मरले जातात.
12.321.3
पृथक्पृथक्प्रपश्यन्ति येऽप्यबुद्धिरता नराः ।
वयं तु राजन्पश्याम एकमेव तु निश्चयात् ॥ १२.३२१.३ ॥
अबुद्धीत रमणारे लोक त्यांना वेगवेगळे पाहतात; पण आम्ही, हे राजा, निश्चयाने त्यांना एकच पाहतो.
12.321.4
यदेव योगाः पश्यन्ति तत्साङ्ख्यैरपि दृश्यते ।
एकं साङ्ख्यं च योगं च यः पश्यति स तत्त्ववित् ॥ १२.३२१.४ ॥
योगी जे पाहतात, तेच सांख्यांनाही दिसते; सांख्य आणि योग एकच आहेत असे जो पाहतो, तोच तत्त्वज्ञ आहे.
12.321.5
रुद्रप्रधानानपरान्विद्धि योगानरिंदम् ।
तेनैव चाथ देहेन विचरन्ति दिशो दश ॥ १२.३२१.५ ॥
हे शत्रुदमना, रुद्र ज्यांचा प्रधान आहे अशा इतर योगांना जाण; त्याच देहाने ते दहा दिशांत विहार करतात.
12.321.6
यावद्धि प्रलयस्तात सूक्ष्मेणाष्टगुणेन ह ।
योगेन लोकान्विचरन्सुखं संन्यस्य चानघ ॥ १२.३२१.६ ॥
हे प्रिय, प्रलय होईपर्यंत आठ गुणांच्या सूक्ष्म योगाने लोकांत सुखाने विहार करून, मग संन्यास घेऊन, हे निष्पाप.
12.321.7
तावदेवाष्टगुणिनं योगप्राहुर्मनीषिणः ।
सूक्ष्ममष्टगुणं प्राहुर्नेतरं नृपसत्तम ॥ १२.३२१.७ ॥
ज्ञानी लोक योगाला आठ गुणांचा असे म्हणतात. हे नृपश्रेष्ठा, ते सूक्ष्माला आठ गुणांचे म्हणतात, दुसरे नव्हे.
12.321.8
द्विगुणं योगत्यं तु योगानां प्राहुरुत्तमम् ।
सगुणं निर्गुणं चैव यथाशास्त्रनिदर्शनम् ॥ १२.३२१.८ ॥
योगांमध्ये दुहेरी योगत्व उत्तम असे म्हणतात — सगुण आणि निर्गुण, शास्त्राप्रमाणे.
12.321.9
धारणं चैव मनसः प्राणायामश्च पार्थिव ।
एकाग्रता च मनसः प्राणायामस्तथैव च ॥ १२.३२१.९ ॥
हे पार्थिवा, मनाचे धारण आणि प्राणायामही; मनाची एकाग्रता आणि प्राणायामही तसाच.
12.321.10
प्राणायामो हि सगुणो निर्गुणं धारयेन्मनः ।
यद्यदृश्यति मुञ्चन्वै प्राणान्मैथिलसत्तम।
वाताधिक्यं भवत्येव तस्मात्तं न समाचरेत् ॥ १२.३२१.१० ॥
प्राणायाम सगुण आहे; निर्गुणपणे मन धारण करावे. हे मैथिलश्रेष्ठा, जे जे दिसते, प्राण सोडताना वायूचा अतिरेक होतोच; म्हणून ते आचरू नये.
12.321.11
निशायाः प्रथमे यामे चोदना द्वादश स्मृताः ।
मध्ये स्वप्नात्परे यामे द्वादशैव तु चोदनाः ॥ १२.३२१.११ ॥
रात्रीच्या पहिल्या प्रहरात बारा चोदना स्मरल्या आहेत; झोपेच्या मध्यात आणि शेवटच्या प्रहरातही बाराच चोदना.
12.321.12
तदेवमुपशान्तेन दान्तेनैकान्तशीलिना ।
आत्मारामेण बुद्धेन योक्तव्योऽऽत्मा न संशयः ॥ १२.३२१.१२ ॥
असे, शांत, दान्त, एकांतप्रिय, आत्म्यात रमणारा आणि बुद्ध झालेल्याने आत्म्याला योगात युक्त करावे — यात संशय नाही.
12.321.13
पञ्चानामिन्द्रियाणां तु दोषानाक्षिप्य पञ्चधा ।
शब्दं रूपं तथा स्पर्शं रसं गन्धं तथैव च ॥ १२.३२१.१३ ॥
पाच इंद्रियांचे दोष पाच प्रकारे त्यागून — शब्द, रूप, स्पर्श, रस आणि गंध यांनाही.
12.321.14
प्रतिभामपवर्गं च प्रतिसंहृत्य मैथिल ।
इन्द्रियग्राममखिलं मनस्यभिनिवेश्य ह ॥ १२.३२१.१४ ॥
हे मैथिला, प्रतिभा आणि अपवर्गही आवरून घेऊन, सर्व इंद्रियसमूह मनात स्थापून.
12.321.15
मनस्तथैवाहंकारे प्रतिष्ठाप्य नराधिप ।
अहंकारं तथा बुद्धौ बुद्धिं च प्रकृतावपि ॥ १२.३२१.१५ ॥
हे नराधिपा, मन तसेच अहंकारात स्थिर करून, अहंकार बुद्धीत आणि बुद्धी प्रकृतीतही स्थिर करून.
12.321.16
एवं हि परिसंख्याय ततो ध्यायन्ति केवलम् ।
विरजस्कमलं नित्यमनन्तं शुद्धमव्रणम् ॥ १२.३२१.१६ ॥
अशा प्रकारे पूर्णपणे मोजून, मग ते केवळ त्याचेच ध्यान करतात — जो निर्मळ, नित्य, अनंत, शुद्ध व अक्षत आहे.
12.321.17
तस्थुषं पुरुषं नित्यमभेद्यमजरामरम् ।
शाश्वतं चाव्ययं चैव ईशानं ब्रह्म चाख्यम् ॥ १२.३२१.१७ ॥
स्थिर असलेला पुरुष — नित्य, अभेद्य, जरामरणरहित, शाश्वत, अव्यय, ईशान ब्रह्म असे म्हटलेले.
12.321.18
युक्तस्य तु महाराज लक्षणान्युपधारम् ।
लक्षणं तु प्रसादस्य यथा तृप्तः सुखं स्वयेत् ॥ १२.३२१.१८ ॥
हे महाराजा, योगयुक्त पुरुषाची लक्षणे समजून घे. प्रसादाचे लक्षण — तृप्त माणूस जसा सुखाने झोपतो तसे.
12.321.19
निर्वाते तु यथा दीपो ज्वलेत्स्नेहस…धतः ।
निश्चलोर्ध्वशिखस्तद्वद्युक्तमाहुर्मनीषिण ॥ १२.३२१.१९ ॥
वाराविरहित ठिकाणी तेलाने भरलेला दिवा जसा स्थिर, वरच्या दिशेने उठणाऱ्या ज्वालेसह जळतो, तसेच मनीषी युक्ताला (योग्याला) म्हणतात.
12.321.20
पाषाण इव मेघोत्थैर्यथा बिन्दुभिराहतः ।
नालं चालयितुं शक्यस्तथा युक्तस्य लक्षणम् ॥ १२.३२१.२० ॥
मेघातून पडणाऱ्या थेंबांनी आदळला तरी दगड हलवता येत नाही, तसेच युक्त (योगी)चे लक्षण आहे.
12.321.21
शक्तदुन्दुभिनिर्घोषैर्विधिधैर्गीतवादितैः ।
क्रियमाणैर्न कम्पेत युक्तस्यैतन्निदर्शनम् ॥ १२.३२१.२१ ॥
नगाऱ्यांचा गडगडाट व नाना प्रकारचे गीत-वाद्य चालू असतानाही जो कंपित होत नाही, हेच युक्त (योगी)चे उदाहरण आहे.
12.321.22
तैलपात्रं यथा पूर्णं कराभ्यां गृह्य पूरुषः ।
सोपानमारुहेद्भीतस्तर्ज्यमानोऽसिषणिभिः ॥ १२.३२१.२२ ॥
तेलाने भरलेले भांडे दोन्ही हातांनी धरून, तलवारी व भाल्यांनी धमकावलेला पुरुष भीत भीत जिना चढतो, तसे.
12.321.23
संयतात्मा भयात्तेषां न पात्राद्बिन्दुमुत्सृजेत् ।
तथैवोत्तरमागम्य एकाग्रमनसस्तथा ॥ १२.३२१.२३ ॥
संयमी आत्मा तो त्यांच्या भयाने भांड्यातून एकही थेंब सांडत नाही; तसेच वर पोहोचून एकाग्र मनाचाही.
12.321.24
स्थिरत्वादिन्द्रियाणां तु निश्चलस्तथैव च ।
एवं युक्तस्य तु मुनेर्लक्षणान्युपल… ॥ १२.३२१.२४ ॥
इंद्रियांच्या स्थिरतेने तो निश्चल राहतो; अशा प्रकारे युक्त मुनीची लक्षणे ओळखावीत.
12.321.25
स्वयुक्तः पश्यते ब्रह्म यत्तत्परम…यम् ।
महतस्तमसो मध्ये स्थितं ज्व नसा…भम् ॥ १२.३२१.२५ ॥
स्वतःला योगात युक्त करणारा तो परम ब्रह्म पाहतो; ते … आहे, महान अंधाराच्या मध्यभागी स्थित, अग्नीप्रमाणे तेजस्वी.
12.321.26
एतेन केवलं याति त्यक्त्वा देहमसाक्षिकम् ।
कालेन महता राजञ्श्रुतिरेषा सनातनी ॥ १२.३२१.२६ ॥
यानेच तो केवळ (ब्रह्माकडे) जातो, देह त्यागून, साक्षीविना; हे राजा, बऱ्याच काळानंतर ही श्रुती सनातन आहे.
12.321.27
एतद्धि योगं योगानां किमन्यद्योगलक्षणम् ।
विज्ञाय तद्धि मन्यन्ते कृतकृत्या मनीषिणः ॥ १२.३२१.२७ ॥
हाच योगांतील योग; योगाचे दुसरे कोणते लक्षण असू शकेल? ते जाणून कृतकृत्य मनीषी त्यालाच मानतात.