ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.321
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.321.1
साङ्ख्यज्ञानं मया प्रोक्तं योगज्ञानं निबोध मे ।
यथाश्रुतं यथादृष्टं तत्त्वेन नृपसत्तम ॥ १२.३२१.१ ॥
ਸਾਂਖ੍ਯ ਗਿਆਨ ਮੈਂ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ; ਹੁਣ ਯੋਗ ਗਿਆਨ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸਮਝ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਣਿਆ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਵੇਖਿਆ, ਤੱਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ।
12.321.2
नास्ति साङ्ख्यसमं ज्ञानं नास्ति योगसमं बलम् ।
तावुभावेकचर्यौ तावुभावनिधनौ स्मृतौ ॥ १२.३२१.२ ॥
ਸਾਂਖ੍ਯ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ; ਯੋਗ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਬਲ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਮਾਰਗ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਅਨਾਸ਼ੀ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
12.321.3
पृथक्पृथक्प्रपश्यन्ति येऽप्यबुद्धिरता नराः ।
वयं तु राजन्पश्याम एकमेव तु निश्चयात् ॥ १२.३२१.३ ॥
ਅਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਰਮੇ ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਅਸੀਂ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਹੀ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ।
12.321.4
यदेव योगाः पश्यन्ति तत्साङ्ख्यैरपि दृश्यते ।
एकं साङ्ख्यं च योगं च यः पश्यति स तत्त्ववित् ॥ १२.३२१.४ ॥
ਯੋਗੀ ਜੋ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਸਾਂਖਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਸਾਂਖ੍ਯ ਅਤੇ ਯੋਗ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੀ ਤੱਤ-ਗਿਆਨੀ ਹੈ।
12.321.5
रुद्रप्रधानानपरान्विद्धि योगानरिंदम् ।
तेनैव चाथ देहेन विचरन्ति दिशो दश ॥ १२.३२१.५ ॥
ਹੇ ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਦਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਯੋਗਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ; ਉਸੇ ਦੇਹ ਨਾਲ ਉਹ ਦਸਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ।
12.321.6
यावद्धि प्रलयस्तात सूक्ष्मेणाष्टगुणेन ह ।
योगेन लोकान्विचरन्सुखं संन्यस्य चानघ ॥ १२.३२१.६ ॥
ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਜਦ ਤੱਕ ਪ੍ਰਲਯ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਅੱਠ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਸੂਖਮ ਯੋਗ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਨਾਲ ਵਿਚਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਸੰਨਿਆਸ ਲੈ ਕੇ, ਹੇ ਨਿਰਪਾਪ।
12.321.7
तावदेवाष्टगुणिनं योगप्राहुर्मनीषिणः ।
सूक्ष्ममष्टगुणं प्राहुर्नेतरं नृपसत्तम ॥ १२.३२१.७ ॥
ਗਿਆਨੀ ਯੋਗ ਨੂੰ ਅੱਠ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਹ ਸੂਖਮ ਨੂੰ ਅੱਠ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ।
12.321.8
द्विगुणं योगत्यं तु योगानां प्राहुरुत्तमम् ।
सगुणं निर्गुणं चैव यथाशास्त्रनिदर्शनम् ॥ १२.३२१.८ ॥
ਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਤਵ ਨੂੰ ਹੀ ਉੱਤਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਸਗੁਣ ਅਤੇ ਨਿਰਗੁਣ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ।
12.321.9
धारणं चैव मनसः प्राणायामश्च पार्थिव ।
एकाग्रता च मनसः प्राणायामस्तथैव च ॥ १२.३२१.९ ॥
ਹੇ ਪਾਰਥਿਵ, ਮਨ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਵੀ; ਮਨ ਦੀ ਏਕਾਗਰਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ।
12.321.10
प्राणायामो हि सगुणो निर्गुणं धारयेन्मनः ।
यद्यदृश्यति मुञ्चन्वै प्राणान्मैथिलसत्तम।
वाताधिक्यं भवत्येव तस्मात्तं न समाचरेत् ॥ १२.३२१.१० ॥
ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਸਗੁਣ ਹੈ; ਨਿਰਗੁਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮੈਥਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜੋ ਜੋ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਣ ਛੱਡਦਿਆਂ ਵਾਯੂ ਦੀ ਅਧਿਕਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਸਦਾ ਅਭਿਆਸ ਨਾ ਕਰੇ।
12.321.11
निशायाः प्रथमे यामे चोदना द्वादश स्मृताः ।
मध्ये स्वप्नात्परे यामे द्वादशैव तु चोदनाः ॥ १२.३२१.११ ॥
ਰਾਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪਹਿਰ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਚੋਦਨਾਵਾਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਨੀਂਦ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਪਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਾਰਾਂ ਹੀ ਚੋਦਨਾਵਾਂ।
12.321.12
तदेवमुपशान्तेन दान्तेनैकान्तशीलिना ।
आत्मारामेण बुद्धेन योक्तव्योऽऽत्मा न संशयः ॥ १२.३२१.१२ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਾਂਤ, ਦਾਂਤ, ਇਕਾਂਤ-ਪ੍ਰੇਮੀ, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ — ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
12.321.13
पञ्चानामिन्द्रियाणां तु दोषानाक्षिप्य पञ्चधा ।
शब्दं रूपं तथा स्पर्शं रसं गन्धं तथैव च ॥ १२.३२१.१३ ॥
ਪੰਜਾਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਲ ਤਿਆਗ ਕੇ — ਸ਼ਬਦ, ਰੂਪ, ਸਪਰਸ਼, ਰਸ ਅਤੇ ਗੰਧ ਵੀ।
12.321.14
प्रतिभामपवर्गं च प्रतिसंहृत्य मैथिल ।
इन्द्रियग्राममखिलं मनस्यभिनिवेश्य ह ॥ १२.३२१.१४ ॥
ਹੇ ਮੈਥਿਲ, ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮੇਟ ਕੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ।
12.321.15
मनस्तथैवाहंकारे प्रतिष्ठाप्य नराधिप ।
अहंकारं तथा बुद्धौ बुद्धिं च प्रकृतावपि ॥ १२.३२१.१५ ॥
ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਮਨ ਨੂੰ ਵੀ ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ।
12.321.16
एवं हि परिसंख्याय ततो ध्यायन्ति केवलम् ।
विरजस्कमलं नित्यमनन्तं शुद्धमव्रणम् ॥ १२.३२१.१६ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਣ ਕੇ, ਫਿਰ ਉਹ ਕੇਵਲ ਉਸੇ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ — ਜੋ ਨਿਰਮਲ, ਨਿੱਤ, ਅਨੰਤ, ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਬੇਜ਼ਖ਼ਮ ਹੈ।
12.321.17
तस्थुषं पुरुषं नित्यमभेद्यमजरामरम् ।
शाश्वतं चाव्ययं चैव ईशानं ब्रह्म चाख्यम् ॥ १२.३२१.१७ ॥
ਸਥਿਰ ਪੁਰਖ — ਨਿੱਤ, ਅਭੇਦ, ਬੁਢਾਪੇ ਅਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਈਸ਼ਾਨ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਹਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ।
12.321.18
युक्तस्य तु महाराज लक्षणान्युपधारम् ।
लक्षणं तु प्रसादस्य यथा तृप्तः सुखं स्वयेत् ॥ १२.३२१.१८ ॥
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਯੋਗਯੁਕਤ ਪੁਰਖ ਦੇ ਲੱਛਣ ਸਮਝ ਲਓ। ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦਾ ਲੱਛਣ — ਜਿਵੇਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖ ਨਾਲ ਸੌਂਦਾ ਹੈ।
12.321.19
निर्वाते तु यथा दीपो ज्वलेत्स्नेहस…धतः ।
निश्चलोर्ध्वशिखस्तद्वद्युक्तमाहुर्मनीषिण ॥ १२.३२१.१९ ॥
ਹਵਾ ਰਹਿਤ ਥਾਂ ਤੇਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਦੀਵਾ ਜਿਵੇਂ ਅਚੱਲ, ਉੱਪਰ ਉੱਠਦੀ ਲੌ ਨਾਲ ਬਲਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮਨੀਸ਼ੀ ਯੁਕਤ (ਯੋਗੀ) ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
12.321.20
पाषाण इव मेघोत्थैर्यथा बिन्दुभिराहतः ।
नालं चालयितुं शक्यस्तथा युक्तस्य लक्षणम् ॥ १२.३२१.२० ॥
ਬੱਦਲਾਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾਇਆ ਪੱਥਰ ਜਿਵੇਂ ਹਿਲਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਯੁਕਤ (ਯੋਗੀ) ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ।
12.321.21
शक्तदुन्दुभिनिर्घोषैर्विधिधैर्गीतवादितैः ।
क्रियमाणैर्न कम्पेत युक्तस्यैतन्निदर्शनम् ॥ १२.३२१.२१ ॥
ਨਗਾੜਿਆਂ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਅਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੀਤ-ਵਾਜੇ ਵੱਜਦੇ ਰਹਿਣ ਤੇ ਵੀ ਜੋ ਨਾ ਕੰਬੇ, ਇਹੀ ਯੁਕਤ (ਯੋਗੀ) ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ।
12.321.22
तैलपात्रं यथा पूर्णं कराभ्यां गृह्य पूरुषः ।
सोपानमारुहेद्भीतस्तर्ज्यमानोऽसिषणिभिः ॥ १२.३२१.२२ ॥
ਤੇਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਭਾਂਡਾ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਫੜ ਕੇ, ਤਲਵਾਰਾਂ ਤੇ ਨੇਜ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਧਮਕਾਇਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਡਰਦਾ ਡਰਦਾ ਪੌੜੀ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ।
12.321.23
संयतात्मा भयात्तेषां न पात्राद्बिन्दुमुत्सृजेत् ।
तथैवोत्तरमागम्य एकाग्रमनसस्तथा ॥ १२.३२१.२३ ॥
ਸੰਜਮੀ ਆਤਮਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਡਰ ਕਾਰਨ ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬੂੰਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਡੋਲ੍ਹਦਾ; ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉੱਪਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਏਕਾਗਰ ਮਨ ਵਾਲਾ ਵੀ।
12.321.24
स्थिरत्वादिन्द्रियाणां तु निश्चलस्तथैव च ।
एवं युक्तस्य तु मुनेर्लक्षणान्युपल… ॥ १२.३२१.२४ ॥
ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਨਾਲ ਉਹ ਅਚੱਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੁਕਤ ਮੁਨੀ ਦੇ ਲੱਛਣ ਪਛਾਣਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
12.321.25
स्वयुक्तः पश्यते ब्रह्म यत्तत्परम…यम् ।
महतस्तमसो मध्ये स्थितं ज्व नसा…भम् ॥ १२.३२१.२५ ॥
ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਜੋੜਨ ਵਾਲਾ ਉਸ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਉਹ … ਹੈ, ਮਹਾਨ ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ, ਅਗਨੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ।
12.321.26
एतेन केवलं याति त्यक्त्वा देहमसाक्षिकम् ।
कालेन महता राजञ्श्रुतिरेषा सनातनी ॥ १२.३२१.२६ ॥
ਇਸੇ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਕੇਵਲ (ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ) ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਸਾਖੀ ਬਿਨਾਂ; ਹੇ ਰਾਜਨ, ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਸਨਾਤਨ ਹੈ।
12.321.27
एतद्धि योगं योगानां किमन्यद्योगलक्षणम् ।
विज्ञाय तद्धि मन्यन्ते कृतकृत्या मनीषिणः ॥ १२.३२१.२७ ॥
ਇਹੀ ਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਹੈ; ਯੋਗ ਦਾ ਹੋਰ ਕਿਹੜਾ ਲੱਛਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਇਸੇ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।