મહાભારત · અધ્યાય 12.338
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.338.1
अशोकं शोकनाशार्थं शास्त्रं शान्तिकरं शिवम् ।
निशम्य लभते बुद्धिं तां लब्ध्वा सुखमेधते ॥ १२.३३८.१ ॥
શોકનો નાશ કરવા માટે, શાંતિ આપનારું અને મંગળકારી આ અશોક શાસ્ત્ર સાંભળીને મનુષ્ય બુદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે; તેને પામીને તે સુખમાં વધે છે.
12.338.2
शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च ।
दिवसेदिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ॥ १२.३३८.२ ॥
શોકનાં હજારો અને ભયનાં સેંકડો સ્થાનો દિવસેદિવસે મૂઢમાં પ્રવેશે છે, પંડિતમાં નહિ.
12.338.3
तस्मादनिष्टनाशार्थमितिहासं निबोध मे ।
तिष्ठते चेद्वशे बुद्धिर्लभते शोकनाशनम् ॥ १२.३३८.३ ॥
તેથી અનિષ્ટના નાશ માટે મારી પાસેથી આ ઇતિહાસ સાંભળ. બુદ્ધિ વશમાં રહે તો તે શોકનાશ પામે છે.
12.338.4
अनिष्टसंप्रयोगाच्च विप्रयोगात्प्रियस्य च ।
मनुष्या मानसैर्दुःखैर्युज्यन्ते स्वल्पबुद्ध्यः ॥ १२.३३८.४ ॥
અનિષ્ટના સંયોગથી અને પ્રિયના વિયોગથી અલ્પબુદ્ધિ મનુષ્યો માનસિક દુઃખોથી યુક્ત થાય છે.
12.338.5
द्रव्येषु समतीतेषु ये गुणास्तान्न चिन्तयेत् ।
न तानाद्रियमाणस्य स्नेहबन्धः प्रमुच्यते ॥ १२.३३८.५ ॥
વીતી ગયેલી વસ્તુઓના જે ગુણો છે તેનો વિચાર ન કરવો. તેમને આદર ન આપનારનો સ્નેહબંધ છૂટી જાય છે.
12.338.6
दोषदर्शी भवेत्तत्र यत्र रागः प्रवर्तते ।
अनिष्ट्वद्धितं पश्येत्तथा क्षिप्रं विरज्यते ॥ १२.३३८.६ ॥
જ્યાં રાગ પ્રવર્તે ત્યાં દોષ જોનારો થવું જોઈએ. હિતને અનિષ્ટની જેમ જુએ તો તે જલદી વિરક્ત થાય છે.
12.338.7
नार्थो न धर्मो न यशो योऽतीतमनुशोचति ।
अप्यभावेन युज्येत तच्चास्य न निवर्तते ॥ १२.३३८.७ ॥
જે વીતી ગયું તેનો શોક કરે છે, તેને ન ધન મળે, ન ધર્મ, ન યશ; તે અભાવ સાથે જ જોડાય છે, અને તે તેનાથી દૂર થતો નથી.
12.338.8
गुणैर्भूतानि युज्यन्ते वियुज्यन्ते तथैव च ।
सर्वाणि नैतदेकस्य शोकस्थानं हि युज्यते ॥ १२.३३८.८ ॥
ગુણોથી પ્રાણીઓ જોડાય છે, અને તેમ જ વિખૂટા પડે છે; બધું આવું જ છે — આ એકના શોકનું કારણ હોવું યોગ્ય નથી.
12.338.9
मृतं वा यदि वा नष्टं योऽतीतमनुशोचति ।
दुःखेन लभते दुःखं द्वावनर्थौ प्रपद्यते ॥ १२.३३८.९ ॥
મૃત હોય કે નષ્ટ — જે વીતી ગયેલાનો શોક કરે છે, તે દુઃખથી દુઃખ જ મેળવે છે; તે બે અનર્થોને પામે છે.
12.338.10
नाश्रु कुर्वन्ति ये बुद्ध्या दृष्ट्वा लोकेषु संततिम् ।
सम्यक्प्रपश्यतः सर्वं नाश्रुकर्मोपपद्यते ॥ १२.३३८.१० ॥
લોકોમાં સાતત્યને બુદ્ધિથી જોઈને જે આંસુ નથી પાડતા — બધું બરાબર જોનારા માટે આંસુ પાડવું યોગ્ય નથી.
12.338.11
दुःखोपघाते शारीरे मानसे चाप्युपस्थिते ।
यस्मिन्न शक्यते कर्तुं यत्नस्तन्नानुचिन्तयेत् ॥ १२.३३८.११ ॥
શારીરિક કે માનસિક દુઃખનો આઘાત આવે ત્યારે, જેમાં પ્રયત્ન શક્ય ન હોય તેનું ચિંતન ન કરવું.
12.338.12
भैषज्यमेतद्दुःखस्य यदेतन्नानुचिन्तयेत् ।
चिन्त्यमानं हि न व्येति भूयश्चापि प्रवर्धते ॥ १२.३३८.१२ ॥
દુઃખની ઔષધિ આ જ છે — તેનું ચિંતન ન કરવું; ચિંતિત દુઃખ દૂર થતું નથી, ઊલટું વધે છે.
12.338.13
प्रज्ञया मानसं दुःखं हन्याच्छारीरमौषधैः ।
एतद्विज्ञानमसामर्थ्यं न बालैः समतामियात् ॥ १२.३३८.१३ ॥
પ્રજ્ઞાથી માનસિક દુઃખનો નાશ કરવો, શારીરિક દુઃખનો ઔષધોથી. આ જ્ઞાનનું સામર્થ્ય છે; બાળકો સાથે તે સમાન નથી.
12.338.14
अनित्यं यौवनं रूपं जीवितं द्रव्यसंचयः ।
आरोग्यं प्रियसंसर्गो गृध्येत्तत्र न पण्डितः ॥ १२.३३८.१४ ॥
યૌવન, રૂપ, જીવન, ધનસંચય, આરોગ્ય અને પ્રિયજનોનો સંગ અનિત્ય છે; પંડિત તેમાં આસક્ત થતો નથી.
12.338.15
न जानपदिकं दुःखमेकः शोचितुमर्हति ।
अशोचन्प्रतिकुर्वीत यदि पश्येदुपक्रमम् ॥ १२.३३८.१५ ॥
જનપદના દુઃખ માટે એકલાએ શોક કરવો યોગ્ય નથી. ઉપાય દેખાય તો શોક ન કરતાં તેનો પ્રતિકાર કરવો.
12.338.16
सुखाद्बहुतरं दुःखं जीविते नात्र संशयः ।
स्निग्धत्वं चेन्द्रियार्थेषु मोहान्मरणमप्रियम् ॥ १२.३३८.१६ ॥
જીવનમાં સુખ કરતાં દુઃખ ઘણું વધારે છે, એમાં શંકા નથી. ઇન્દ્રિયવિષયોમાં આસક્તિ હોય તો મોહથી અપ્રિય મૃત્યુ આવે છે.
12.338.17
परित्यजति यो दुःखं सुखं वाऽप्युभयं नरः ।
अभ्येति ब्रह्म सोत्यन्तं न तं शोचन्ति पण्डिताः ॥ १२.३३८.१७ ॥
જે મનુષ્ય દુઃખ અને સુખ બંનેનો ત્યાગ કરે છે, તે સંપૂર્ણપણે બ્રહ્મને પામે છે; પંડિતો તેના માટે શોક કરતા નથી.
12.338.18
त्यजन्ते दुःखमर्था हि पालनेन च ते सुखाः ।
दुःखेन चाधिगम्यन्ते नाशमेषां न चिन्तयेत् ॥ १२.३३८.१८ ॥
ધન દુઃખ આપીને છોડી જાય છે; તેના રક્ષણથી તે સુખદ થાય છે, દુઃખથી જ તે મેળવાય છે. તેના નાશનો વિચાર ન કરવો.
12.338.19
अन्यामन्यां धनावस्थां प्राप्य वैशेषिकीं नराः ।
अतृप्ता यान्ति विध्वंसं संतोषं यान्ति पण्डिताः ॥ १२.३३८.१९ ॥
મનુષ્યો ધનની એકપછી એક જુદી જુદી અવસ્થાઓ પામીને પણ અતૃપ્ત રહી વિનાશ પામે છે; પણ પંડિતો સંતોષ પામે છે.
12.338.20
सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः ।
संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं हि जीवितम् ॥ १२.३३८.२० ॥
બધા સંચયો ક્ષયમાં અંત પામે છે; બધા ઉત્કર્ષો પતનમાં; બધા સંયોગો વિયોગમાં; અને જીવન ચોક્કસ મૃત્યુમાં અંત પામે છે.
12.338.21
अन्तो नास्ति पिपासायास्तुष्टिस्तु परमं सुखम् ।
तस्मात्संतोषमेवेह धनं पश्यन्ति पण्डिताः ॥ १२.३३८.२१ ॥
તૃષ્ણાનો કોઈ અંત નથી; પણ સંતોષ જ પરમ સુખ છે. તેથી અહીં પંડિતો સંતોષને જ ધન માને છે.
12.338.22
निमेषमात्रमपि हि वयो गच्छन्न तिष्ठति ।
स्वशरीरेष्वनित्येषु नित्यं किमनुचिन्तयेत् ॥ १२.३३८.२२ ॥
પલકારો મારવા જેટલો સમય પણ આયુષ્ય અટકતું નથી; તે ચાલતું જ રહે છે. અનિત્ય એવા પોતાના શરીરોમાં નિત્યનો વિચાર શા માટે કરવો?
12.338.23
भूतेषु भावं संचिन्त्य ये बुद्ध्वा मनसः परम् ।
न शोचन्ति गताध्वानः पश्यन्तः परमां गतिं ॥ १२.३३८.२३ ॥
પ્રાણીઓના સ્વભાવનો વિચાર કરીને, મનથી પર રહેલું જાણીને જે શોક કરતા નથી, તેઓ માર્ગ પૂરો કરીને પરમ ગતિ જુએ છે.
12.338.24
संचिन्वानकमेवैनं कामानामवितृप्तकम् ।
व्याघ्रः पशुमिवासाद्य मृत्युरादाय गच्छति ॥ १२.३३८.२४ ॥
કામનાઓનો સંચય કરતા, અતૃપ્ત એવા આ માણસને, વાઘ પશુને પકડીને લઈ જાય તેમ મૃત્યુ પકડીને લઈ જાય છે.
12.338.25
तथाऽप्युपायं संपश्येद्दुःखस्य परिमोक्षणे ।
अशोचन्नारभेतैव युक्तश्चाव्यसनी भवेत् ॥ १२.३३८.२५ ॥
તોપણ દુઃખમાંથી મુક્તિનો ઉપાય જોવો. શોક કર્યા વિના કાર્ય આરંભવું, સંયમી રહેવું અને આપત્તિમાં ન પડવું.
12.338.26
शब्दे स्पर्शे च रूपे च गन्धेषु च रसेषु च ।
नोपभोगात्परं किंचिद्धनिनो वाऽधनस्य च ॥ १२.३३८.२६ ॥
શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, ગંધ અને રસના ઉપભોગથી વધુ ઉત્તમ કંઈ ધનવાન કે નિર્ધન માટે નથી.
12.338.27
प्राक्संप्रयोगाद्भूतानां नास्ति दुःखं परायणम् ।
विप्रयोगात्तु सर्वस्य न शोचेत्प्रकृतिस्थितः ॥ १२.३३८.२७ ॥
પ્રાણીઓના સંયોગ પહેલાં દુઃખ અંતિમ આશ્રય નથી. બધાના વિયોગમાં પણ સ્વભાવસ્થિતિમાં રહીને શોક ન કરે.
12.338.28
धृत्या शिश्नोदरं रक्षेत्पाणिपादं च चक्षुषा ।
चक्षुःश्रोत्रे च मनसा मनो वाचं च विद्यया ॥ १२.३३८.२८ ॥
ધૈર્યથી જનનેન્દ્રિય અને ઉદરનું રક્ષણ કરવું; દૃષ્ટિથી હાથ-પગનું, મનથી આંખ અને કાનનું, જ્ઞાનથી મન અને વાણીનું રક્ષણ કરવું.
12.338.29
प्रणयं प्रतिसंहृत्य सस्निग्धेष्वितरेषु च ।
विचरेदसमुन्नद्धः स सुखी स च पण्डितः ॥ १२.३३८.२९ ॥
સ્નેહ સંકેલીને, સ્નેહીઓ અને અન્યો વચ્ચે અભિમાન વિના વિચરવું. તે જ સુખી છે અને તે જ પંડિત છે.
12.338.30
अध्यात्मरतिरासीनो निरपेक्षो निरामिषः ।
आत्मनैव सहायेन यश्चरेत्स सुखी भवेत् ॥ १२.३३८.३० ॥
આત્મામાં રમતો, સ્થિર, અપેક્ષારહિત, વિષયોના પ્રલોભનથી મુક્ત થઈને, કેવળ આત્માને સાથી બનાવી જે વિચરે છે તે સુખી થાય છે.