ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 12.338
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.338.1
अशोकं शोकनाशार्थं शास्त्रं शान्तिकरं शिवम् ।
निशम्य लभते बुद्धिं तां लब्ध्वा सुखमेधते ॥ १२.३३८.१ ॥
ଶୋକ ନାଶ ପାଇଁ, ଶାନ୍ତି ଦେଉଥିବା ଓ ମଙ୍ଗଳକାରୀ ଏହି ଅଶୋକ ଶାସ୍ତ୍ର ଶୁଣି ମଣିଷ ବୁଦ୍ଧି ପାଏ; ତାହା ପାଇ ସେ ସୁଖରେ ବଢ଼େ।
12.338.2
शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च ।
दिवसेदिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ॥ १२.३३८.२ ॥
ଶୋକର ହଜାର ହଜାର ସ୍ଥାନ ଓ ଭୟର ଶହ ଶହ ସ୍ଥାନ ଦିନକୁ ଦିନ ମୂର୍ଖ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ପଣ୍ଡିତ ଭିତରେ ନୁହେଁ।
12.338.3
तस्मादनिष्टनाशार्थमितिहासं निबोध मे ।
तिष्ठते चेद्वशे बुद्धिर्लभते शोकनाशनम् ॥ १२.३३८.३ ॥
ତେଣୁ ଅନିଷ୍ଟ ନାଶ ପାଇଁ ମୋଠାରୁ ଏହି ଇତିହାସ ଶୁଣ। ବୁଦ୍ଧି ବଶରେ ରହିଲେ ସେ ଶୋକନାଶ ପାଏ।
12.338.4
अनिष्टसंप्रयोगाच्च विप्रयोगात्प्रियस्य च ।
मनुष्या मानसैर्दुःखैर्युज्यन्ते स्वल्पबुद्ध्यः ॥ १२.३३८.४ ॥
ଅନିଷ୍ଟ ସହ ସଂଯୋଗ ଓ ପ୍ରିୟଙ୍କ ବିୟୋଗରୁ ଅଳ୍ପବୁଦ୍ଧି ମଣିଷମାନେ ମାନସିକ ଦୁଃଖରେ ଯୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
12.338.5
द्रव्येषु समतीतेषु ये गुणास्तान्न चिन्तयेत् ।
न तानाद्रियमाणस्य स्नेहबन्धः प्रमुच्यते ॥ १२.३३८.५ ॥
ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟମାନଙ୍କର ଯେଉଁ ଗୁଣ, ତାହା ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଯେ ସେମାନଙ୍କୁ ଆଦର କରେ ନାହିଁ, ତାହାର ସ୍ନେହବନ୍ଧନ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
12.338.6
दोषदर्शी भवेत्तत्र यत्र रागः प्रवर्तते ।
अनिष्ट्वद्धितं पश्येत्तथा क्षिप्रं विरज्यते ॥ १२.३३८.६ ॥
ଯେଉଁଠି ରାଗ ପ୍ରବର୍ତ୍ତେ ସେଠାରେ ଦୋଷଦର୍ଶୀ ହେବା ଉଚିତ। ହିତକୁ ଅନିଷ୍ଟ ପରି ଦେଖିଲେ ସେ ଶୀଘ୍ର ବିରକ୍ତ ହୁଏ।
12.338.7
नार्थो न धर्मो न यशो योऽतीतमनुशोचति ।
अप्यभावेन युज्येत तच्चास्य न निवर्तते ॥ १२.३३८.७ ॥
ଯିଏ ଅତୀତ ପାଇଁ ଶୋକ କରେ, ତାର ଧନ ନାହିଁ, ଧର୍ମ ନାହିଁ, ଯଶ ନାହିଁ; ସେ ଅଭାବ ସହିତ ହିଁ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ ତାହା ତାଠାରୁ ଫେରେ ନାହିଁ।
12.338.8
गुणैर्भूतानि युज्यन्ते वियुज्यन्ते तथैव च ।
सर्वाणि नैतदेकस्य शोकस्थानं हि युज्यते ॥ १२.३३८.८ ॥
ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣୀମାନେ ଯୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ସେହିପରି ବିୟୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ସବୁ ଏପରି — ଏହା ଗୋଟିଏର ଶୋକର ଆଧାର ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
12.338.9
मृतं वा यदि वा नष्टं योऽतीतमनुशोचति ।
दुःखेन लभते दुःखं द्वावनर्थौ प्रपद्यते ॥ १२.३३८.९ ॥
ମୃତ ହେଉ କି ନଷ୍ଟ — ଯିଏ ଅତୀତ ପାଇଁ ଶୋକ କରେ, ସେ ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ହିଁ ପାଏ; ସେ ଦୁଇ ଅନର୍ଥ ପାଏ।
12.338.10
नाश्रु कुर्वन्ति ये बुद्ध्या दृष्ट्वा लोकेषु संततिम् ।
सम्यक्प्रपश्यतः सर्वं नाश्रुकर्मोपपद्यते ॥ १२.३३८.१० ॥
ଲୋକମାନଙ୍କରେ ଧାରାବାହିକତାକୁ ବୁଦ୍ଧିରେ ଦେଖି ଯେଉଁମାନେ ଲୁହ ଢାଳନ୍ତି ନାହିଁ — ସବୁକିଛି ଠିକ୍ ଭାବେ ଦେଖୁଥିବା ପାଇଁ ଲୁହ ଢାଳିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
12.338.11
दुःखोपघाते शारीरे मानसे चाप्युपस्थिते ।
यस्मिन्न शक्यते कर्तुं यत्नस्तन्नानुचिन्तयेत् ॥ १२.३३८.११ ॥
ଶାରୀରିକ କି ମାନସିକ ଦୁଃଖର ଆଘାତ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ପ୍ରଯତ୍ନ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ତାକୁ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
12.338.12
भैषज्यमेतद्दुःखस्य यदेतन्नानुचिन्तयेत् ।
चिन्त्यमानं हि न व्येति भूयश्चापि प्रवर्धते ॥ १२.३३८.१२ ॥
ଦୁଃଖର ଔଷଧ ଏହା — ଏହାକୁ ଚିନ୍ତା ନ କରିବା; ଚିନ୍ତିତ ଦୁଃଖ ଦୂର ହୁଏ ନାହିଁ, ବରଂ ଆହୁରି ବଢ଼େ।
12.338.13
प्रज्ञया मानसं दुःखं हन्याच्छारीरमौषधैः ।
एतद्विज्ञानमसामर्थ्यं न बालैः समतामियात् ॥ १२.३३८.१३ ॥
ପ୍ରଜ୍ଞାରେ ମାନସିକ ଦୁଃଖ ନାଶ କରିବା ଉଚିତ, ଶାରୀରିକ ଦୁଃଖ ଔଷଧରେ। ଏହା ଜ୍ଞାନର ସାମର୍ଥ୍ୟ; ବାଳକମାନଙ୍କ ସହ ଏହା ସମାନ ନୁହେଁ।
12.338.14
अनित्यं यौवनं रूपं जीवितं द्रव्यसंचयः ।
आरोग्यं प्रियसंसर्गो गृध्येत्तत्र न पण्डितः ॥ १२.३३८.१४ ॥
ଯୌବନ, ରୂପ, ଜୀବନ, ଧନସଞ୍ଚୟ, ଆରୋଗ୍ୟ ଓ ପ୍ରିୟଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଅନିତ୍ୟ; ପଣ୍ଡିତ ସେଥିରେ ଆସକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।
12.338.15
न जानपदिकं दुःखमेकः शोचितुमर्हति ।
अशोचन्प्रतिकुर्वीत यदि पश्येदुपक्रमम् ॥ १२.३३८.१५ ॥
ଜନପଦ ଦୁଃଖ ପାଇଁ ଜଣେ ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଉପାୟ ଦେଖିଲେ ଶୋକ ନ କରି ତାର ପ୍ରତିକାର କରିବା ଉଚିତ।
12.338.16
सुखाद्बहुतरं दुःखं जीविते नात्र संशयः ।
स्निग्धत्वं चेन्द्रियार्थेषु मोहान्मरणमप्रियम् ॥ १२.३३८.१६ ॥
ଜୀବନରେ ସୁଖ ଅପେକ୍ଷା ଦୁଃଖ ବହୁତ ଅଧିକ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟରେ ଆସକ୍ତି ଥିଲେ ମୋହରୁ ଅପ୍ରିୟ ମୃତ୍ୟୁ ଆସେ।
12.338.17
परित्यजति यो दुःखं सुखं वाऽप्युभयं नरः ।
अभ्येति ब्रह्म सोत्यन्तं न तं शोचन्ति पण्डिताः ॥ १२.३३८.१७ ॥
ଯିଏ ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖ ଦୁହିଁଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ରହ୍ମ ପାଏ; ପଣ୍ଡିତମାନେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଶୋକ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
12.338.18
त्यजन्ते दुःखमर्था हि पालनेन च ते सुखाः ।
दुःखेन चाधिगम्यन्ते नाशमेषां न चिन्तयेत् ॥ १२.३३८.१८ ॥
ଧନ ଦୁଃଖ ଦେଇ ଛାଡିଯାଏ; ଏହାର ରକ୍ଷଣରେ ତାହା ସୁଖଦ ହୁଏ, ଦୁଃଖରେ ହିଁ ମିଳେ। ଏହାର ନାଶ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
12.338.19
अन्यामन्यां धनावस्थां प्राप्य वैशेषिकीं नराः ।
अतृप्ता यान्ति विध्वंसं संतोषं यान्ति पण्डिताः ॥ १२.३३८.१९ ॥
ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଧନର ଏକ ପରେ ଏକ ବିଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥା ପାଇ ମଧ୍ୟ ଅତୃପ୍ତ ରହି ବିନାଶ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ସନ୍ତୋଷ ପାନ୍ତି।
12.338.20
सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः ।
संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं हि जीवितम् ॥ १२.३३८.२० ॥
ସମସ୍ତ ସଞ୍ଚୟ କ୍ଷୟରେ ଶେଷ ହୁଏ; ସମସ୍ତ ଉତ୍ଥାନ ପତନରେ; ସମସ୍ତ ସଂଯୋଗ ବିୟୋଗରେ; ଏବଂ ଜୀବନ ନିଶ୍ଚୟ ମୃତ୍ୟୁରେ ଶେଷ ହୁଏ।
12.338.21
अन्तो नास्ति पिपासायास्तुष्टिस्तु परमं सुखम् ।
तस्मात्संतोषमेवेह धनं पश्यन्ति पण्डिताः ॥ १२.३३८.२१ ॥
ତୃଷ୍ଣାର କୌଣସି ଶେଷ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ତୃପ୍ତି ହିଁ ପରମ ସୁଖ। ସେଥିପାଇଁ ଏଠାରେ ପଣ୍ଡିତମାନେ ସନ୍ତୋଷକୁ ହିଁ ଧନ ବୋଲି ଦେଖନ୍ତି।
12.338.22
निमेषमात्रमपि हि वयो गच्छन्न तिष्ठति ।
स्वशरीरेष्वनित्येषु नित्यं किमनुचिन्तयेत् ॥ १२.३३८.२२ ॥
ପଲକ ମାତ୍ର ସମୟ ବି ଆୟୁ ଅଟକେ ନାହିଁ; ତାହା ଚାଲିଯାଏ। ଅନିତ୍ୟ ନିଜ ଶରୀରରେ ନିତ୍ୟ ବିଷୟରେ କାହିଁକି ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ?
12.338.23
भूतेषु भावं संचिन्त्य ये बुद्ध्वा मनसः परम् ।
न शोचन्ति गताध्वानः पश्यन्तः परमां गतिं ॥ १२.३३८.२३ ॥
ଜୀବମାନଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ ଚିନ୍ତା କରି, ମନର ଅତୀତକୁ ଜାଣି ଯେଉଁମାନେ ଶୋକ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ପଥ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ପରମ ଗତି ଦେଖନ୍ତି।
12.338.24
संचिन्वानकमेवैनं कामानामवितृप्तकम् ।
व्याघ्रः पशुमिवासाद्य मृत्युरादाय गच्छति ॥ १२.३३८.२४ ॥
କାମନାର ସଞ୍ଚୟ କରୁଥିବା ଅତୃପ୍ତ ଏହି ମନୁଷ୍ୟକୁ, ବାଘ ପଶୁକୁ ଧରି ନେଇଯିବା ପରି ମୃତ୍ୟୁ ଧରି ନେଇଯାଏ।
12.338.25
तथाऽप्युपायं संपश्येद्दुःखस्य परिमोक्षणे ।
अशोचन्नारभेतैव युक्तश्चाव्यसनी भवेत् ॥ १२.३३८.२५ ॥
ତଥାପି ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ ଦେଖିବା ଉଚିତ। ଶୋକ ନ କରି କର୍ମ ଆରମ୍ଭ କରିବା, ସଂଯମୀ ରହିବା ଏବଂ ବିପଦରେ ନ ପଡ଼ିବା ଉଚିତ।
12.338.26
शब्दे स्पर्शे च रूपे च गन्धेषु च रसेषु च ।
नोपभोगात्परं किंचिद्धनिनो वाऽधनस्य च ॥ १२.३३८.२६ ॥
ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ଗନ୍ଧ ଓ ରସର ଉପଭୋଗଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କିଛି ଧନୀ କିମ୍ବା ନିର୍ଧନ ପାଇଁ ନାହିଁ।
12.338.27
प्राक्संप्रयोगाद्भूतानां नास्ति दुःखं परायणम् ।
विप्रयोगात्तु सर्वस्य न शोचेत्प्रकृतिस्थितः ॥ १२.३३८.२७ ॥
ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ସଂଯୋଗ ପୂର୍ବରୁ ଦୁଃଖ ଚରମ ଆଶ୍ରୟ ନୁହେଁ। ସମସ୍ତଙ୍କର ବିୟୋଗରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱଭାବରେ ସ୍ଥିତ ରହି ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
12.338.28
धृत्या शिश्नोदरं रक्षेत्पाणिपादं च चक्षुषा ।
चक्षुःश्रोत्रे च मनसा मनो वाचं च विद्यया ॥ १२.३३८.२८ ॥
ଧୈର୍ଯ୍ୟରେ ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଉଦରର ରକ୍ଷା କରିବା; ଦୃଷ୍ଟିରେ ହାତ ଗୋଡ଼ର, ମନରେ ଆଖି ଓ କାନର, ଜ୍ଞାନରେ ମନ ଓ ବାଣୀର ରକ୍ଷା କରିବା।
12.338.29
प्रणयं प्रतिसंहृत्य सस्निग्धेष्वितरेषु च ।
विचरेदसमुन्नद्धः स सुखी स च पण्डितः ॥ १२.३३८.२९ ॥
ସ୍ନେହକୁ ସଂକୋଚ କରି, ସ୍ନେହୀ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅହଂକାରହୀନ ହୋଇ ବିଚରଣ କରିବା। ସେ ହିଁ ସୁଖୀ ଏବଂ ସେ ହିଁ ପଣ୍ଡିତ।
12.338.30
अध्यात्मरतिरासीनो निरपेक्षो निरामिषः ।
आत्मनैव सहायेन यश्चरेत्स सुखी भवेत् ॥ १२.३३८.३० ॥
ଆତ୍ମାରେ ରମଣ କରି, ସ୍ଥିର, ଅପେକ୍ଷାହୀନ, ବିଷୟର ପ୍ରଲୋଭନରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, କେବଳ ଆତ୍ମାକୁ ସାଥୀ କରି ଯେ ବିଚରଣ କରେ, ସେ ସୁଖୀ ହୁଏ।