ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.338
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.338.1
अशोकं शोकनाशार्थं शास्त्रं शान्तिकरं शिवम् ।
निशम्य लभते बुद्धिं तां लब्ध्वा सुखमेधते ॥ १२.३३८.१ ॥
ਸ਼ੋਕ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਲਈ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਇਹ ਸ਼ੋਕਰਹਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰ ਸੁਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਬੁੱਧੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਸਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਵਧਦਾ ਹੈ।
12.338.2
शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च ।
दिवसेदिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ॥ १२.३३८.२ ॥
ਸ਼ੋਕ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਤੇ ਭੈ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਥਾਂ ਦਿਨੋ-ਦਿਨ ਮੂਰਖ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪੰਡਿਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।
12.338.3
तस्मादनिष्टनाशार्थमितिहासं निबोध मे ।
तिष्ठते चेद्वशे बुद्धिर्लभते शोकनाशनम् ॥ १२.३३८.३ ॥
ਇਸ ਲਈ ਅਨਿਸ਼ਟ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਲਈ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ ਸੁਣੋ। ਜੇ ਬੁੱਧੀ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ੋਕ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.338.4
अनिष्टसंप्रयोगाच्च विप्रयोगात्प्रियस्य च ।
मनुष्या मानसैर्दुःखैर्युज्यन्ते स्वल्पबुद्ध्यः ॥ १२.३३८.४ ॥
ਅਨਿਸ਼ਟ ਨਾਲ ਮੇਲ ਅਤੇ ਪਿਆਰੇ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਕਰਕੇ ਥੋੜੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਮਾਨਸਿਕ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.338.5
द्रव्येषु समतीतेषु ये गुणास्तान्न चिन्तयेत् ।
न तानाद्रियमाणस्य स्नेहबन्धः प्रमुच्यते ॥ १२.३३८.५ ॥
ਬੀਤ ਗਈਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਜੋ ਗੁਣ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਉਸ ਦਾ ਸਨੇਹ-ਬੰਧਨ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.338.6
दोषदर्शी भवेत्तत्र यत्र रागः प्रवर्तते ।
अनिष्ट्वद्धितं पश्येत्तथा क्षिप्रं विरज्यते ॥ १२.३३८.६ ॥
ਜਿੱਥੇ ਰਾਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਦੋਸ਼ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹਿਤ ਨੂੰ ਅਨਿਸ਼ਟ ਵਾਂਗ ਵੇਖੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਛੇਤੀ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.338.7
नार्थो न धर्मो न यशो योऽतीतमनुशोचति ।
अप्यभावेन युज्येत तच्चास्य न निवर्तते ॥ १२.३३८.७ ॥
ਜੋ ਬੀਤੇ ਹੋਏ ਲਈ ਸੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਨਾ ਧਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਧਰਮ, ਨਾ ਯਸ਼; ਉਹ ਅਭਾਵ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ (ਅਭਾਵ) ਉਸ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
12.338.8
गुणैर्भूतानि युज्यन्ते वियुज्यन्ते तथैव च ।
सर्वाणि नैतदेकस्य शोकस्थानं हि युज्यते ॥ १२.३३८.८ ॥
ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਜੀਵ ਜੁੜਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਛੜਦੇ ਵੀ ਹਨ; ਸਭ ਕੁਝ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ — ਇਹ ਇੱਕ ਦੇ ਸੋਗ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੋਣਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ।
12.338.9
मृतं वा यदि वा नष्टं योऽतीतमनुशोचति ।
दुःखेन लभते दुःखं द्वावनर्थौ प्रपद्यते ॥ १२.३३८.९ ॥
ਮਰਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗੁਆਚਿਆ — ਜੋ ਬੀਤੇ ਹੋਏ ਲਈ ਸੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਹੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਦੋ ਅਨਰਥਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.338.10
नाश्रु कुर्वन्ति ये बुद्ध्या दृष्ट्वा लोकेषु संततिम् ।
सम्यक्प्रपश्यतः सर्वं नाश्रुकर्मोपपद्यते ॥ १२.३३८.१० ॥
ਸੰਸਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਵੇਖ ਕੇ ਜੋ ਅੱਥਰੂ ਨਹੀਂ ਵਹਾਉਂਦੇ — ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਅੱਥਰੂ ਵਹਾਉਣਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ।
12.338.11
दुःखोपघाते शारीरे मानसे चाप्युपस्थिते ।
यस्मिन्न शक्यते कर्तुं यत्नस्तन्नानुचिन्तयेत् ॥ १२.३३८.११ ॥
ਸਰੀਰਕ ਜਾਂ ਮਾਨਸਿਕ ਦੁੱਖ ਦਾ ਹਮਲਾ ਆ ਪਵੇ ਤਾਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਸਦਾ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
12.338.12
भैषज्यमेतद्दुःखस्य यदेतन्नानुचिन्तयेत् ।
चिन्त्यमानं हि न व्येति भूयश्चापि प्रवर्धते ॥ १२.३३८.१२ ॥
ਦੁੱਖ ਦੀ ਦਵਾਈ ਇਹੀ ਹੈ — ਇਸਦਾ ਵਿਚਾਰ ਨਾ ਕਰਨਾ; ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਹੋਰ ਵਧਦਾ ਹੈ।
12.338.13
प्रज्ञया मानसं दुःखं हन्याच्छारीरमौषधैः ।
एतद्विज्ञानमसामर्थ्यं न बालैः समतामियात् ॥ १२.३३८.१३ ॥
ਪ੍ਰਗਿਆ ਨਾਲ ਮਾਨਸਿਕ ਦੁੱਖ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰੇ, ਸਰੀਰਕ ਦੁੱਖ ਦਾ ਦਵਾਈਆਂ ਨਾਲ। ਇਹ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ; ਬਾਲਕਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ।
12.338.14
अनित्यं यौवनं रूपं जीवितं द्रव्यसंचयः ।
आरोग्यं प्रियसंसर्गो गृध्येत्तत्र न पण्डितः ॥ १२.३३८.१४ ॥
ਜਵਾਨੀ, ਰੂਪ, ਜੀਵਨ, ਧਨ ਦਾ ਸੰਚਯ, ਆਰੋਗਤਾ ਅਤੇ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦਾ ਸੰਗ ਅਨਿੱਤ ਹਨ; ਪੰਡਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਭ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
12.338.15
न जानपदिकं दुःखमेकः शोचितुमर्हति ।
अशोचन्प्रतिकुर्वीत यदि पश्येदुपक्रमम् ॥ १२.३३८.१५ ॥
ਜਨਪਦ ਦੇ ਦੁੱਖ ਲਈ ਇਕੱਲੇ ਨੂੰ ਸੋਗ ਕਰਨਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਉਪਾਅ ਦਿਸੇ ਤਾਂ ਸੋਗ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਉਸਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰੇ।
12.338.16
सुखाद्बहुतरं दुःखं जीविते नात्र संशयः ।
स्निग्धत्वं चेन्द्रियार्थेषु मोहान्मरणमप्रियम् ॥ १२.३३८.१६ ॥
ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਨਾਲੋਂ ਦੁੱਖ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਇੰਦਰੀ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਅ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮੋਹ ਤੋਂ ਅਪ੍ਰਿਯ ਮੌਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
12.338.17
परित्यजति यो दुःखं सुखं वाऽप्युभयं नरः ।
अभ्येति ब्रह्म सोत्यन्तं न तं शोचन्ति पण्डिताः ॥ १२.३३८.१७ ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਸੁਖ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪੰਡਿਤ ਉਸ ਲਈ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
12.338.18
त्यजन्ते दुःखमर्था हि पालनेन च ते सुखाः ।
दुःखेन चाधिगम्यन्ते नाशमेषां न चिन्तयेत् ॥ १२.३३८.१८ ॥
ਧਨ ਦੁੱਖ ਦੇ ਕੇ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਰਾਖੀ ਨਾਲ ਉਹ ਸੁਖਦਾਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
12.338.19
अन्यामन्यां धनावस्थां प्राप्य वैशेषिकीं नराः ।
अतृप्ता यान्ति विध्वंसं संतोषं यान्ति पण्डिताः ॥ १२.३३८.१९ ॥
ਮਨੁੱਖ ਧਨ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਅਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿ ਕੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਪੰਡਿਤ ਸੰਤੋਖ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।
12.338.20
सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः ।
संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं हि जीवितम् ॥ १२.३३८.२० ॥
ਸਾਰੇ ਸੰਚੈ ਨਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਸਾਰੇ ਉੱਚਾਪਣ ਡਿੱਗਣ ਵਿੱਚ; ਸਾਰੇ ਮੇਲ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ; ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੌਤ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.338.21
अन्तो नास्ति पिपासायास्तुष्टिस्तु परमं सुखम् ।
तस्मात्संतोषमेवेह धनं पश्यन्ति पण्डिताः ॥ १२.३३८.२१ ॥
ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਹੀ ਪਰਮ ਸੁਖ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਪੰਡਿਤ ਸੰਤੋਖ ਨੂੰ ਹੀ ਧਨ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।
12.338.22
निमेषमात्रमपि हि वयो गच्छन्न तिष्ठति ।
स्वशरीरेष्वनित्येषु नित्यं किमनुचिन्तयेत् ॥ १२.३३८.२२ ॥
ਅੱਖ ਝਪਕਣ ਜਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਵੀ ਉਮਰ ਰੁਕਦੀ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਲੰਘਦੀ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਨਿੱਤ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਬਾਰੇ ਕਿਉਂ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?
12.338.23
भूतेषु भावं संचिन्त्य ये बुद्ध्वा मनसः परम् ।
न शोचन्ति गताध्वानः पश्यन्तः परमां गतिं ॥ १२.३३८.२३ ॥
ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਮਨ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਜੋ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਮਾਰਗ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਪਰਮ ਗਤੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
12.338.24
संचिन्वानकमेवैनं कामानामवितृप्तकम् ।
व्याघ्रः पशुमिवासाद्य मृत्युरादाय गच्छति ॥ १२.३३८.२४ ॥
ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਦੇ ਅਤ੍ਰਿਪਤ ਇਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ, ਜਿਵੇਂ ਬਾਘ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮੌਤ ਫੜ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
12.338.25
तथाऽप्युपायं संपश्येद्दुःखस्य परिमोक्षणे ।
अशोचन्नारभेतैव युक्तश्चाव्यसनी भवेत् ॥ १२.३३८.२५ ॥
ਫਿਰ ਵੀ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰੇ ਦਾ ਉਪਾਅ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੋਗ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਰਮ ਆਰੰਭ ਕਰੇ, ਸੰਜਮੀ ਰਹੇ ਅਤੇ ਬਿਪਤਾ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪਵੇ।
12.338.26
शब्दे स्पर्शे च रूपे च गन्धेषु च रसेषु च ।
नोपभोगात्परं किंचिद्धनिनो वाऽधनस्य च ॥ १२.३३८.२६ ॥
ਸ਼ਬਦ, ਛੋਹ, ਰੂਪ, ਗੰਧ ਅਤੇ ਰਸ ਦੇ ਭੋਗ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁਝ ਵੀ ਧਨਵਾਨ ਜਾਂ ਨਿਰਧਨ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੈ।
12.338.27
प्राक्संप्रयोगाद्भूतानां नास्ति दुःखं परायणम् ।
विप्रयोगात्तु सर्वस्य न शोचेत्प्रकृतिस्थितः ॥ १२.३३८.२७ ॥
ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮੇਲ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੁੱਖ ਅੰਤਿਮ ਸ਼ਰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਭ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਹਿਜ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਸੋਗ ਨਾ ਕਰੇ।
12.338.28
धृत्या शिश्नोदरं रक्षेत्पाणिपादं च चक्षुषा ।
चक्षुःश्रोत्रे च मनसा मनो वाचं च विद्यया ॥ १२.३३८.२८ ॥
ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਪੇਟ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ; ਅੱਖ ਨਾਲ ਹੱਥਾਂ-ਪੈਰਾਂ ਦੀ, ਮਨ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਕੰਨਾਂ ਦੀ, ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮਨ ਤੇ ਬੋਲ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।
12.338.29
प्रणयं प्रतिसंहृत्य सस्निग्धेष्वितरेषु च ।
विचरेदसमुन्नद्धः स सुखी स च पण्डितः ॥ १२.३३८.२९ ॥
ਪਿਆਰ ਸਮੇਟ ਕੇ, ਸਨੇਹੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵਿਚਰੇ। ਉਹੀ ਸੁਖੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਪੰਡਿਤ ਹੈ।
12.338.30
अध्यात्मरतिरासीनो निरपेक्षो निरामिषः ।
आत्मनैव सहायेन यश्चरेत्स सुखी भवेत् ॥ १२.३३८.३० ॥
ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਰਮਿਆ, ਸਥਿਰ, ਉਮੀਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਕੇਵਲ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸਾਥੀ ਬਣਾ ਕੇ ਜੋ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।