महाभारत · अध्याय 12.338
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.338.1
अशोकं शोकनाशार्थं शास्त्रं शान्तिकरं शिवम् ।
निशम्य लभते बुद्धिं तां लब्ध्वा सुखमेधते ॥ १२.३३८.१ ॥
शोक नष्ट करण्यासाठी, शांती देणारे व मंगल असे हे अशोक शास्त्र ऐकून मनुष्याला बुद्धी प्राप्त होते; ती प्राप्त करून तो सुखात वाढतो.
12.338.2
शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च ।
दिवसेदिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ॥ १२.३३८.२ ॥
शोकाची हजारो स्थाने आणि भयाची शेकडो स्थाने दररोज मूढ माणसात शिरतात, पंडितात नव्हे.
12.338.3
तस्मादनिष्टनाशार्थमितिहासं निबोध मे ।
तिष्ठते चेद्वशे बुद्धिर्लभते शोकनाशनम् ॥ १२.३३८.३ ॥
म्हणून अनिष्ट नष्ट करण्यासाठी माझ्याकडून हा इतिहास ऐक. बुद्धी वशात राहिली तर तो शोकनाश प्राप्त करतो.
12.338.4
अनिष्टसंप्रयोगाच्च विप्रयोगात्प्रियस्य च ।
मनुष्या मानसैर्दुःखैर्युज्यन्ते स्वल्पबुद्ध्यः ॥ १२.३३८.४ ॥
अनिष्टाच्या संयोगाने आणि प्रियाच्या वियोगाने अल्पबुद्धी माणसे मानसिक दुःखांनी युक्त होतात.
12.338.5
द्रव्येषु समतीतेषु ये गुणास्तान्न चिन्तयेत् ।
न तानाद्रियमाणस्य स्नेहबन्धः प्रमुच्यते ॥ १२.३३८.५ ॥
गेलेल्या वस्तूंमधील जे गुण आहेत त्यांचा विचार करू नये. त्यांचा आदर न करणाऱ्याचा स्नेहबंध सुटतो.
12.338.6
दोषदर्शी भवेत्तत्र यत्र रागः प्रवर्तते ।
अनिष्ट्वद्धितं पश्येत्तथा क्षिप्रं विरज्यते ॥ १२.३३८.६ ॥
जिथे राग उत्पन्न होतो तिथे दोष पाहणारा असावा. हितकर गोष्टीला अनिष्टासारखे पाहिले तर तो लवकरच विरक्त होतो.
12.338.7
नार्थो न धर्मो न यशो योऽतीतमनुशोचति ।
अप्यभावेन युज्येत तच्चास्य न निवर्तते ॥ १२.३३८.७ ॥
जे गेले त्याबद्दल जो शोक करतो, त्याला ना धन मिळते, ना धर्म, ना कीर्ती; तो अभावाशीच जोडला जातो, आणि ते (अभाव) त्याच्यापासून दूर होत नाही.
12.338.8
गुणैर्भूतानि युज्यन्ते वियुज्यन्ते तथैव च ।
सर्वाणि नैतदेकस्य शोकस्थानं हि युज्यते ॥ १२.३३८.८ ॥
गुणांमुळे प्राणी जोडले जातात आणि तसेच वियोगही पावतात; सर्व काही असेच आहे — हे एकाच्या शोकाचे कारण होणे योग्य नाही.
12.338.9
मृतं वा यदि वा नष्टं योऽतीतमनुशोचति ।
दुःखेन लभते दुःखं द्वावनर्थौ प्रपद्यते ॥ १२.३३८.९ ॥
मृत झालेले असो वा नष्ट झालेले — जो गेलेल्याबद्दल शोक करतो, तो दुःखाने दुःखच मिळवतो; तो दोन अनर्थांना प्राप्त होतो.
12.338.10
नाश्रु कुर्वन्ति ये बुद्ध्या दृष्ट्वा लोकेषु संततिम् ।
सम्यक्प्रपश्यतः सर्वं नाश्रुकर्मोपपद्यते ॥ १२.३३८.१० ॥
जगातील सातत्य बुद्धीने पाहून जे अश्रू ढाळत नाहीत — सर्व काही नीट पाहणाऱ्यासाठी अश्रू ढाळणे योग्य नाही.
12.338.11
दुःखोपघाते शारीरे मानसे चाप्युपस्थिते ।
यस्मिन्न शक्यते कर्तुं यत्नस्तन्नानुचिन्तयेत् ॥ १२.३३८.११ ॥
शारीरिक किंवा मानसिक दुःखाचा आघात आला असता, ज्यात प्रयत्न करणे शक्य नसेल, त्याचे चिंतन करू नये.
12.338.12
भैषज्यमेतद्दुःखस्य यदेतन्नानुचिन्तयेत् ।
चिन्त्यमानं हि न व्येति भूयश्चापि प्रवर्धते ॥ १२.३३८.१२ ॥
दुःखाचे औषध हेच — त्याचे चिंतन न करणे; चिंतिलेले दुःख निघून जात नाही, उलट आणखी वाढते.
12.338.13
प्रज्ञया मानसं दुःखं हन्याच्छारीरमौषधैः ।
एतद्विज्ञानमसामर्थ्यं न बालैः समतामियात् ॥ १२.३३८.१३ ॥
प्रज्ञेने मानसिक दुःख नष्ट करावे, शारीरिक दुःख औषधांनी. हे ज्ञानाचे सामर्थ्य आहे; बालकांशी त्याची समानता नाही.
12.338.14
अनित्यं यौवनं रूपं जीवितं द्रव्यसंचयः ।
आरोग्यं प्रियसंसर्गो गृध्येत्तत्र न पण्डितः ॥ १२.३३८.१४ ॥
तारुण्य, रूप, जीवन, धनसंचय, आरोग्य आणि प्रियजनांचा सहवास अनित्य आहेत; पंडित त्यात आसक्त होत नाही.
12.338.15
न जानपदिकं दुःखमेकः शोचितुमर्हति ।
अशोचन्प्रतिकुर्वीत यदि पश्येदुपक्रमम् ॥ १२.३३८.१५ ॥
जनपदाच्या दुःखाबद्दल एकट्याने शोक करणे योग्य नाही. उपाय दिसल्यास शोक न करता त्यावर प्रतिकार करावा.
12.338.16
सुखाद्बहुतरं दुःखं जीविते नात्र संशयः ।
स्निग्धत्वं चेन्द्रियार्थेषु मोहान्मरणमप्रियम् ॥ १२.३३८.१६ ॥
जीवनात सुखापेक्षा दुःख फार अधिक आहे, यात शंका नाही. इंद्रियविषयांत आसक्ती असल्यास मोहामुळे अप्रिय मरण येते.
12.338.17
परित्यजति यो दुःखं सुखं वाऽप्युभयं नरः ।
अभ्येति ब्रह्म सोत्यन्तं न तं शोचन्ति पण्डिताः ॥ १२.३३८.१७ ॥
जो मनुष्य दुःख आणि सुख दोन्ही त्यागतो, तो पूर्णपणे ब्रह्म प्राप्त करतो; पंडित त्याच्यासाठी शोक करत नाहीत.
12.338.18
त्यजन्ते दुःखमर्था हि पालनेन च ते सुखाः ।
दुःखेन चाधिगम्यन्ते नाशमेषां न चिन्तयेत् ॥ १२.३३८.१८ ॥
संपत्ती दुःख देऊन सोडून जातात; तिच्या रक्षणाने त्या सुखद होतात, दुःखानेच त्या मिळतात. त्यांच्या नाशाचा विचार करू नये.
12.338.19
अन्यामन्यां धनावस्थां प्राप्य वैशेषिकीं नराः ।
अतृप्ता यान्ति विध्वंसं संतोषं यान्ति पण्डिताः ॥ १२.३३८.१९ ॥
माणसे धनाच्या निरनिराळ्या अवस्था मिळवूनही असमाधानी राहून नाशाकडे जातात; पण पंडित संतोष प्राप्त करतात.
12.338.20
सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः ।
संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं हि जीवितम् ॥ १२.३३८.२० ॥
सर्व संचय क्षयात संपतात; सर्व उत्कर्ष पतनात संपतात; सर्व संयोग वियोगात संपतात; आणि जीवन निश्चितपणे मरणात संपते.
12.338.21
अन्तो नास्ति पिपासायास्तुष्टिस्तु परमं सुखम् ।
तस्मात्संतोषमेवेह धनं पश्यन्ति पण्डिताः ॥ १२.३३८.२१ ॥
तृष्णेला अंत नाही; पण समाधानच परम सुख आहे. म्हणून येथे पंडित संतोषालाच धन मानतात.
12.338.22
निमेषमात्रमपि हि वयो गच्छन्न तिष्ठति ।
स्वशरीरेष्वनित्येषु नित्यं किमनुचिन्तयेत् ॥ १२.३३८.२२ ॥
पापणी लवण्याइतकाही वेळ आयुष्य थांबत नाही; ते चालतच राहते. अनित्य अशा स्वतःच्या शरीरांमध्ये नित्याचा विचार कशासाठी करावा?
12.338.23
भूतेषु भावं संचिन्त्य ये बुद्ध्वा मनसः परम् ।
न शोचन्ति गताध्वानः पश्यन्तः परमां गतिं ॥ १२.३३८.२३ ॥
भूतांचे स्वरूप चिंतून, मनाच्या पलीकडील जाणून जे शोक करत नाहीत, ते मार्ग पूर्ण करून परम गती पाहतात.
12.338.24
संचिन्वानकमेवैनं कामानामवितृप्तकम् ।
व्याघ्रः पशुमिवासाद्य मृत्युरादाय गच्छति ॥ १२.३३८.२४ ॥
कामनांचा संचय करणाऱ्या, असमाधानी अशा याला, वाघ पशूला पकडून नेतो तसे मृत्यू पकडून नेतो.
12.338.25
तथाऽप्युपायं संपश्येद्दुःखस्य परिमोक्षणे ।
अशोचन्नारभेतैव युक्तश्चाव्यसनी भवेत् ॥ १२.३३८.२५ ॥
तरीही दुःखातून सुटकेचा उपाय पाहावा. शोक न करता कार्य आरंभावे, संयमी राहावे आणि संकटात सापडू नये.
12.338.26
शब्दे स्पर्शे च रूपे च गन्धेषु च रसेषु च ।
नोपभोगात्परं किंचिद्धनिनो वाऽधनस्य च ॥ १२.३३८.२६ ॥
शब्द, स्पर्श, रूप, गंध आणि रस यांच्या उपभोगापेक्षा श्रेष्ठ काही धनवानासाठी किंवा निर्धनासाठी नाही.
12.338.27
प्राक्संप्रयोगाद्भूतानां नास्ति दुःखं परायणम् ।
विप्रयोगात्तु सर्वस्य न शोचेत्प्रकृतिस्थितः ॥ १२.३३८.२७ ॥
प्राण्यांच्या संयोगापूर्वी दुःख हा अंतिम आश्रय नसतो. सर्वांच्या वियोगातही स्वभावस्थितीत राहून शोक करू नये.
12.338.28
धृत्या शिश्नोदरं रक्षेत्पाणिपादं च चक्षुषा ।
चक्षुःश्रोत्रे च मनसा मनो वाचं च विद्यया ॥ १२.३३८.२८ ॥
धैर्याने जननेंद्रिय व उदर रक्षावे; दृष्टीने हात व पाय, मनाने डोळे व कान, विद्येने मन व वाणी रक्षावी.
12.338.29
प्रणयं प्रतिसंहृत्य सस्निग्धेष्वितरेषु च ।
विचरेदसमुन्नद्धः स सुखी स च पण्डितः ॥ १२.३३८.२९ ॥
प्रेम आवरून, स्नेह्यांमध्ये व इतरांमध्ये गर्वरहित होऊन वावरावे. तोच सुखी, तोच पंडित.
12.338.30
अध्यात्मरतिरासीनो निरपेक्षो निरामिषः ।
आत्मनैव सहायेन यश्चरेत्स सुखी भवेत् ॥ १२.३३८.३० ॥
आत्म्यात रमणारा, स्थिर, अपेक्षारहित, विषयांच्या आमिषापासून मुक्त होऊन, केवळ आत्म्यालाच सोबती करून जो वावरतो, तोच सुखी होतो.