महाभारत · अध्याय 12.45
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.45.1
किमिदं परमाश्चर्यं ध्यायस्यमितविक्रम ।
कच्चिल्लोकत्रयस्यास्य स्वस्ति लोकपरायण ॥ १२.४५.१ ॥
हे अमित पराक्रमी, आपण हे परम आश्चर्यकारक काय ध्यान करीत आहात? या त्रिलोकांचे कल्याण होईल ना, हे लोकपरायण?
12.45.2
इन्द्रियाणि मनश्चैव बुद्धौ संवेशितानि ते ।
चतुर्थं ध्यानमार्गं त्वमालम्ब्य पुरुषर्षभ।
अपक्रान्तो यतो जीवस्तेन मे विस्मितं मनः ॥ १२.४५.२ ॥
आपण इंद्रिये आणि मन बुद्धीत स्थिर केली आहेत. हे पुरुषश्रेष्ठा, आपण चौथ्या ध्यानमार्गाचा आश्रय घेतला आहे. ज्यातून जीव निघून गेला आहे, म्हणून माझे मन विस्मित झाले आहे.
12.45.3
निगृहीतो हि वायुस्ते पञ्चकर्मा शरीरगः ।
इन्द्रियाणि च सर्वाणि मनसि स्थापितानि ते ॥ १२.४५.३ ॥
आपला शरीरात असलेला पाच कार्ये करणारा वायू निश्चितच रोखला गेला आहे. आपली सर्व इंद्रिये मनात स्थापित झाली आहेत.
12.45.4
वाक्च सत्वं च गोविन्द बुद्धौ संवेशितानि ते ।
सर्वे चैव गुणा देवाः क्षेत्रज्ञे ते निवेशिताः ॥ १२.४५.४ ॥
हे गोविंदा, आपली वाणी आणि सत्त्व बुद्धीत स्थिर झाली आहेत. आपले सर्व गुण व देवता क्षेत्रज्ञात (आत्म्यात) स्थापित झाले आहेत.
12.45.5
नेङ्गन्ति तव रोमाणि स्थिरा बुद्धिस्तथा मनः ।
काष्ठकुड्यशिलाभूतो निरीहश्चासि माधव ॥ १२.४५.५ ॥
आपले केसही हलत नाहीत; आपली बुद्धी व मन स्थिर आहेत. हे माधवा, आपण लाकूड, भिंत किंवा दगडाप्रमाणे निश्चल झाला आहात.
12.45.6
यथा दीपो निवातस्थो निरिङ्गो ज्वलतेऽच्युत ।
तथाऽसि भगवन्देन निश्चलो योगनिश्चयात् ॥ १२.४५.६ ॥
वाऱ्याविरहित ठिकाणी ठेवलेला दिवा जसा स्थिरपणे जळतो, तसेच हे अच्युता, हे भगवंता, आपण योगनिश्चयाने निश्चल आहात.
12.45.7
यदि श्रोतुमिहार्हामि न रहस्यं च ते यदि ।
छिन्धि मे संशयं देव प्रपन्नायाभियाचते ॥ १२.४५.७ ॥
मी येथे ऐकण्यास पात्र असेन आणि हे जर तुझे रहस्य नसेल, तर हे देवा, शरण आलेल्या आणि याचना करणाऱ्या माझा संशय छेदून टाका.
12.45.8
त्वं हि कर्ता विकर्ता च त्वं क्षरश्चाक्षरश्च ह ।
अनादिनिधनो ह्याद्यस्त्वमेकः पुरुषोत्तम ॥ १२.४५.८ ॥
तूच निर्माता आणि संहारक आहेस; तूच क्षर आणि अक्षर आहेस. आदि-अंतरहित आदिपुरुष तू एकटाच आहेस, हे पुरुषोत्तमा.
12.45.9
त्वं प्रपन्नाय भक्ताय शिरसा प्रणताय च ।
ध्यानस्यास्य यथातत्त्वं ब्रूहि धर्मभृतां वर ॥ १२.४५.९ ॥
शरण आलेल्या, भक्त आणि मस्तक नमवणाऱ्या मला, हे धर्मधारकांमध्ये श्रेष्ठा, या ध्यानाचे यथार्थ तत्त्व सांगा.
12.45.10
ततः स्वगोचरे न्यस्य मनोबुद्धीन्द्रियाणि च ।
स्मितपूर्वमुवाचेदं भगवान्वासवानुजः ॥ १२.४५.१० ॥
नंतर मन, बुद्धी आणि इंद्रिये आपापल्या विषयात स्थिर करून, हास्यपूर्वक इंद्राचे अनुज भगवान हे म्हणाले.
12.45.11
शरतल्पगतो भीष्मः शाम्यन्निव हुताशनः ।
मां ध्याति पुरुषव्याघ्रस्ततो मे तद्गतं मनः ॥ १२.४५.११ ॥
बाणांच्या शय्येवर पडलेले, शांत होत जाणाऱ्या अग्नीसारखे भीष्म, त्या पुरुषव्याघ्राने माझेच ध्यान केले आहे; म्हणून माझे मन त्याच्याकडे गेले.
12.45.12
यस्य ज्यातलनिर्घोषं विस्फूर्जितमिवाशनेः ।
न सहेद्देवराजोऽपि तमस्मि मनसा गतः ॥ १२.४५.१२ ॥
ज्याच्या धनुष्याच्या दोरीचा ध्वनी वज्राच्या गर्जनेसारखा होता, जो देवराज इंद्रालाही सहन झाला नसता, त्याच्याकडेच मी मनाने गेलो आहे.
12.45.13
येनाभिजित्य तरसा समस्तं राजमण्डलम् ।
ऊढास्तिस्रः पुरा कन्यास्तमस्मि मनसा गतः ॥ १२.४५.१३ ॥
पूर्वी बळाने सर्व राजमंडळाला जिंकून ज्याने तीन कन्यांना नेले, त्याच्याकडे मी मनाने गेलो आहे.
12.45.14
त्रयोविंशतिरात्रं यो योधयामास भार्गवम् ।
न च रामेण निस्तीर्णस्तमस्मि मनसा गतः ॥ १२.४५.१४ ॥
तेवीस रात्री भार्गवाशी (परशुरामाशी) युद्ध करणारा आणि रामाकडून पराभूत न झालेला, त्याच्याकडे मी मनाने गेलो आहे.
12.45.15
यं गङ्गा गर्भविधिना धारयामास भारतम् ।
वसिष्ठशिष्यं तं तात गतोऽस्मि मनसा नृप ॥ १२.४५.१५ ॥
गंगेने गर्भविधीने धारण केलेल्या, वसिष्ठाच्या शिष्य अशा भारताकडे — हे तात, हे नृपा — मी मनाने गेलो आहे.
12.45.16
दिव्यास्त्राणि महातेजा यो धारयति बुद्धिमान् ।
साङ्गांश्च चतुरो वेदांस्तमस्मि मनसा गतः ॥ १२.४५.१६ ॥
महातेजस्वी आणि बुद्धिमान, दिव्य अस्त्रे आणि अंगांसह चार वेद धारण करणारा — त्याच्याकडे मी मनाने गेलो आहे.
12.45.17
रामस्य दयितं शिष्यं जामदग्न्यस्य पाण्डव ।
आधारं सर्व्रविद्यानां तमस्मि मनसा गतः ॥ १२.४५.१७ ॥
हे पांडवा, जमदग्नीचा पुत्र (परशुराम) रामाचा प्रिय शिष्य, सर्व विद्यांचा आधार अशा त्याच्याकडे मी मनाने गेलो आहे.
12.45.18
एकीकृत्येन्द्रियग्रामं मनः संयम्य मेधया ।
शरणं मामुपागच्छत्ततो मे तद्गतं मनः ॥ १२.४५.१८ ॥
इंद्रियसमूह एकत्र करून, बुद्धीने मनाला संयमित करून जो माझे शरण येतो — तेव्हा माझे मन त्याच्याकडे जाते.
12.45.19
स हि भूतं भविष्यच्च भवच्च भरतर्षभ ।
वेत्ति धर्मविदां श्रेष्ठस्तमस्मि मनसा गतः ॥ १२.४५.१९ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, तो भूत, भविष्य आणि वर्तमान जाणतो. धर्मज्ञांमध्ये श्रेष्ठ अशा त्याच्याकडे मी मनाने गेलो आहे.
12.45.20
तस्मिन्हि पुरुषव्याघ्रे शान्ते भीष्मे महात्मनि ।
भविष्यति मही पार्थ नष्टचन्द्रेव शर्वरी ॥ १२.४५.२० ॥
हे पार्था, त्या पुरुषव्याघ्र महात्मा भीष्मांचे निधन झाल्यावर ही पृथ्वी चंद्र नष्ट झालेल्या रात्रीसारखी होईल.
12.45.21
तद्युधिष्ठिर गाङ्गेयं भीष्मं भीमपराक्रमम् ।
अभिगम्योपसंगृह्य पृच्छ यत्ते मनोगतम् ॥ १२.४५.२१ ॥
म्हणून हे युधिष्ठिरा, भयंकर पराक्रमी गाङ्गेय भीष्मांकडे जाऊन, त्यांचे चरण धरून तुझ्या मनात असेल ते विचार.
12.45.22
चातुर्विद्यं चातुर्होत्रं चातुराश्रम्यमेव च ।
राजधर्मांश्चि निखिलान्पृच्छैनं पृथिवीपते ॥ १२.४५.२२ ॥
चार विद्या, चार होत्र कर्मे, चार आश्रम आणि सर्व राजधर्म, हे पृथ्वीपती, यांनाच विचार.
12.45.23
तस्मिन्नस्तमिते भीष्मे कौरवाणां धुंरधरे ।
ज्ञानान्यल्पीभविष्यन्ति तस्मात्त्वां चोदयाम्यहम् ॥ १२.४५.२३ ॥
कौरवांचा धुरंधर भीष्म अस्त पावल्यावर ज्ञान अल्प होईल. म्हणून मी तुला प्रेरित करतो.
12.45.24
तच्छ्रुत्वा वासुदेवस्य तथ्यं वचनमुत्तमम् ।
साश्रुकण्ठः स धर्मज्ञो जनार्दनमुवाच ह ॥ १२.४५.२४ ॥
वासुदेवांचे ते सत्य आणि उत्तम वचन ऐकून, अश्रूंनी दाटलेल्या कंठाने धर्मज्ञ युधिष्ठिर जनार्दनाला म्हणाला.
12.45.25
यद्भवानाह भीष्मस्य प्रभावं प्रति माधव ।
तथा तन्नात्र संदेहो विद्यते मम माधव ॥ १२.४५.२५ ॥
हे माधवा, भीष्माच्या प्रभावाबद्दल तुम्ही जे सांगितले ते तसेच आहे; यात माझ्या मनात संशय नाही, हे माधवा.
12.45.26
महाभाग्यं च भीष्मस्य प्रभावश्च महाद्युते ।
श्रुतं मया कथयतां ब्राह्मणानां महात्मनाम् ॥ १२.४५.२६ ॥
हे महातेजस्वी, भीष्माचे महाभाग्य आणि त्याचा प्रभाव हे सांगणाऱ्या महात्म्या ब्राह्मणांकडून मी ऐकले आहे.
12.45.27
भवांश्च कर्ता लोकानां यद्ब्रवीत्यरिसूदन ।
तथा तद्रनभिध्येयं वाक्यं यादवनन्दन ॥ १२.४५.२७ ॥
हे अरिसूदना, आपण लोकांचे कर्ते आहात; आपण जे सांगता ते तसेच आहे. हे यादवनंदना, ते वाक्य युद्धातही मनन करण्यायोग्य आहे.
12.45.28
यदि त्वनुग्रहवती बुद्धिस्ते मयि माधव ।
त्वामग्रतः पुरस्कृत्य भीष्मं यास्यामहे वयम् ॥ १२.४५.२८ ॥
हे माधवा, माझ्याबद्दल आपली बुद्धी कृपापूर्ण असेल तर, आपल्याला पुढे ठेवून आम्ही भीष्माकडे जाऊ.
12.45.29
आवृत्ते भगवत्यर्के स हि लोकान्गमिष्यति ।
त्वद्दर्शनं महाबाहो तस्मादर्हति कौरवः ॥ १२.४५.२९ ॥
भगवान सूर्य परतल्यावर तो निश्चितच लोकांकडे जाईल; म्हणून, हे महाबाहो, तो कौरव तुमच्या दर्शनास पात्र आहे.
12.45.30
तव ह्याद्यस्य देवस्य क्षरस्यैवाक्षरस्य च ।
दर्शनं त्वस्य लाभः स्यात्त्वं हि ब्रह्ममयो निधिः ॥ १२.४५.३० ॥
आपणच आदिदेव आहात; क्षर आणि अक्षरही आपणच. आपले दर्शन हाच त्याचा लाभ होईल, कारण आपण ब्रह्ममय निधी आहात.
12.45.31
श्रुत्वैवं धर्मराजस्य वचनं मधुसूदनः ।
पार्श्वस्थं सात्यकिं प्राह रथो मे युज्यतामिति ॥ १२.४५.३१ ॥
धर्मराजाचे हे शब्द ऐकून मधुसूदनाने शेजारी उभ्या असलेल्या सात्यकीला सांगितले, "माझा रथ जोडला जावा."
12.45.32
सात्यकिस्त्वाशु निष्क्रम्य केशवस्य समीपतः ।
दारुकं प्राह कृष्णस्य युज्यतां रथ इत्युत ॥ १२.४५.३२ ॥
सात्यकी लगेच केशवाजवळून निघून दारुकाला म्हणाला, "कृष्णाचा रथ जोडला जावा."
12.45.33
स सात्यकेराशु वचो निशम्य ।
रथोत्तमं काञ्चनभूषिताङ्गम्।
मसारगल्वर्कमयैर्विभङ्गै ।
र्विभूषितं हेमनिबद्धचक्रम् ॥ १२.४५.३३ ॥
सात्यकीचे बोल ऐकून त्याने सोन्याने अलंकृत शरीर, मसारगल्व-अर्कमय भागांनी विभूषित, सोन्याने बांधलेली चाके असलेला उत्तम रथ सिद्ध केला.
12.45.34
दिवाकरांशुप्रभमाशुगामिनं ।
विचित्रनानामणिभूषितान्तरम्।
नवोदितं सूर्यमिव प्रतापिनं ।
विचित्रतार्क्ष्यध्वजिनं पताकिनम् ॥ १२.४५.३४ ॥
सूर्यकिरणांसारखा तेजस्वी, वेगाने जाणारा, आतील भाग नाना प्रकारच्या मण्यांनी सजवलेला, नवोदित सूर्यासारखा प्रतापी, विचित्र गरुडध्वज आणि पताका असलेला रथ.
12.45.35
सुग्रीवशैब्यप्रप्नुखैर्वराश्वै ।
र्मनोजवैः काञ्चनभूषिताङ्गैः।
संयुक्तमावेदयदच्युताय ।
कृताञ्जलिर्दारुको राजसिंह ॥ १२.४५.३५ ॥
सुग्रीव, शैब्य आदी उत्तम, मनोवेगी, सोन्याने अलंकृत शरीराच्या घोड्यांनी जोडलेला रथ दारुकाने हात जोडून अच्युताला कळवला, हे राजसिंह.