મહાભારત · અધ્યાય 12.46
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.46.1
शरतल्पे शयानस्तु भरतानां पितामहः ।
कथमुत्सृष्टवान्देहं कं च योगमधारयत् ॥ १२.४६.१ ॥
બાણોની શય્યા પર સૂતેલા ભરતવંશના પિતામહે કેવી રીતે દેહ છોડ્યો અને કયો યોગ ધારણ કર્યો?
12.46.2
शृणुष्वावहितो राजञ्शुचिर्भूत्वा समाहितः ।
भीष्मस्य कुरुशार्दूल देहोत्सर्गं महात्मनः ॥ १२.४६.२ ॥
હે રાજન, શુચિ અને એકાગ્ર થઈ સાવધાનીથી સાંભળો — કુરુઓના સિંહ, મહાત્મા ભીષ્મનો દેહત્યાગ.
12.46.3
प्रवृत्तमात्रे त्वयनमुत्तरेण दिवाकरे ।
शुक्लपक्षस्य चाष्टभ्यां माघमासस्य पार्थिव ॥ १२.४६.३ ॥
હે રાજન, સૂર્ય ઉત્તરાયણમાં હમણાં જ પ્રવૃત્ત થયો ત્યારે, માઘ માસના શુક્લ પક્ષની અષ્ટમીએ.
12.46.4
प्राजापत्ये च नक्षत्रे मध्यं प्राप्ते दिवाकरे ।
समावेशयदात्मानमात्मत्येव समाहितः ॥ १२.४६.४ ॥
પ્રાજાપત્ય નક્ષત્રમાં, સૂર્ય મધ્યાહ્ને પહોંચ્યો ત્યારે, એકાગ્ર થઈને તેમણે પોતાને પોતામાં જ સ્થિર કર્યો.
12.46.5
विकीर्णांशुरिवादित्यो भीष्मः शरशतैश्चितः ।
शुशुभे परया लक्ष्म्या वृतो ब्राह्मणसत्तमैः ॥ १२.४६.५ ॥
સેંકડો બાણોથી ઢંકાયેલા, કિરણો વિખેરાયેલા સૂર્ય સમાન, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોથી ઘેરાયેલા ભીષ્મ પરમ શોભાથી ઝળહળ્યા.
12.46.6
व्यासेन देवश्रवसा नारदेन सुरर्षिणा ।
देवस्थानेन वात्स्येन तथाऽश्मकसुमन्तुना ॥ १२.४६.६ ॥
વ્યાસ, દેવશ્રવા, દેવર્ષિ નારદ, દેવસ્થાન, વાત્સ્ય તથા અશ્મક અને સુમંતુ સાથે.
12.46.7
तथा जैमिनिना चैव पैलेन च महात्मना ।
शाण्डिल्यदेवलाभ्यां च मैत्रेयेण च धीमता ॥ १२.४६.७ ॥
એ જ રીતે જૈમિનિ, પૈલ અને મહાત્મા, તેમજ શાંડિલ્ય, દેવલ અને બુદ્ધિમાન મૈત્રેય (એ પણ કહ્યું).
12.46.8
असितेन वसिष्ठेन कौशिकेन महात्मना ।
हारितलोमशाभ्यां च तथाऽऽत्रेयेण धीमता ॥ १२.४६.८ ॥
અસિત, વસિષ્ઠ, મહાત્મા કૌશિક, હારિત અને લોમશ, તેમજ બુદ્ધિમાન આત્રેય (એ પણ કહ્યું).
12.46.9
बृहस्पतिश्च शुक्रश्च च्यवनश्च महामुनिः ।
सनत्कुमारः कपिलो चाल्मीकिस्तुम्बुरुः कुरुः ॥ १२.४६.९ ॥
બૃહસ્પતિ અને શુક્ર, મહામુનિ ચ્યવન, સનત્કુમાર, કપિલ, વાલ્મીકિ, તુંબુરુ અને કુરુ (પણ).
12.46.10
मौद्गल्यो भार्गवो रामस्तृणबिन्दुर्महामुनिः ।
पिप्पलादोऽथ वायुश्च सवर्तः पुलहः कचः ॥ १२.४६.१० ॥
મૌદ્ગલ્ય, ભાર્ગવ રામ, મહામુનિ તૃણબિંદુ, પિપ્પલાદ, વાયુ, સવર્ત, પુલહ અને કચ (પણ).
12.46.11
काश्यपश्च पुलस्त्यश्च क्रतुर्दक्षः पराशरः ।
मरीचिरङ्गिराः काश्यो गौतमो गालवो मुनिः ॥ १२.४६.११ ॥
કાશ્યપ અને પુલસ્ત્ય, ક્રતુ, દક્ષ, પરાશર, મરીચિ, અંગિરા, કાશ્ય, ગૌતમ અને મુનિ ગાલવ (પણ).
12.46.12
धौम्यो विभाण्डो माण्डव्योधौम्रः कृष्णानुभौतिकः ।
उलूकः परमो विप्रो मार्कण्डेयो महामुनिः।
भास्करिः पूरणः कृष्णः सूतः परमधार्मिकः ॥ १२.४६.१२ ॥
ધૌમ્ય, વિભાંડ, માંડવ્ય, ધૌમ્ર, કૃષ્ણ અને આનુભૌતિક, પરમ વિપ્ર ઉલૂક, મહામુનિ માર્કંડેય, ભાસ્કરિ, પૂરણ, કૃષ્ણ અને પરમ ધાર્મિક સૂત (પણ).
12.46.13
एतैश्चान्यैर्मुनिगणैर्महाभागैर्महात्मभिः ।
श्रद्धादमशमोपेतैर्वृतश्चन्द्र इव ग्रहैः ॥ १२.४६.१३ ॥
આ અને અન્ય મુનિગણો દ્વારા, શ્રદ્ધા, દમ અને શમથી યુક્ત મહાભાગ્યવાન મહાત્માઓ દ્વારા તેઓ ઘેરાયેલા હતા, જેમ ચંદ્ર ગ્રહોથી ઘેરાયેલો હોય.
12.46.14
भीष्मस्तु पुरुषव्याघ्रः कर्मणा मनसा गिरा ।
शरतल्पगतः कृष्णं प्रदध्यौ प्राञ्जलिः शुचिः ॥ १२.४६.१४ ॥
પરંતુ પુરુષવ્યાઘ્ર ભીષ્મ, બાણોની શય્યા પર પડેલા, કર્મ, મન અને વાણીથી શુદ્ધ થઈ, હાથ જોડીને કૃષ્ણનું ધ્યાન ધરવા લાગ્યા.
12.46.15
स्वरेण हृष्टपुष्टेन तुष्टाव मधुसूदनम् ।
योगेश्वरं पझनाभं विष्णुं जिष्णुं जगत्पतिम्।
अनादिनिधनं विष्णुमात्मयोनिं सनातनम् ॥ १२.४६.१५ ॥
હર્ષિત અને પુષ્ટ સ્વરે તેમણે મધુસૂદનની સ્તુતિ કરી—યોગેશ્વર, પદ્મનાભ, વિષ્ણુ, જિષ્ણુ, જગત્પતિ, આદિ-અંતરહિત, વિષ્ણુ, આત્મયોનિ, સનાતનની.
12.46.16
कृताञ्जलिपुटो भूत्वा वाग्विदां प्रवरः प्रभुः ।
भीष्मः परमधर्मात्मा वासुदेवमथास्तुवत् ॥ १२.४६.१६ ॥
હાથ જોડીને, વાણી જાણનારાઓમાં શ્રેષ્ઠ, પ્રભુ ભીષ્મ, પરમ ધર્માત્મા, પછી વાસુદેવની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા.
12.46.17
आरिराधयिषुः कृष्णं वाचं जिगदिषामि याम् ।
तया व्याससमासिन्या प्रीयतां पुरुषोत्तमः ॥ १२.४६.१७ ॥
કૃષ્ણને પ્રસન્ન કરવાની ઈચ્છાથી હું જે વાણી કહેવા ઇચ્છું છું, વ્યાસે સંક્ષેપમાં કહેલી તે વાણીથી પુરુષોત્તમ પ્રસન્ન થાઓ.
12.46.18
शुचिं शुचिपदं हंसं तत्परं परमेष्ठिनम् ।
युक्त्वा सर्वात्मनाऽऽत्मानं तं प्रपद्ये प्रजापतिम् ॥ १२.४६.१८ ॥
શુદ્ધ, શુદ્ધ પદવાળા, હંસ, તે પરમ પરમેષ્ઠીને—સર્વાત્માથી મારા આત્માને તેમાં જોડીને—હું તે પ્રજાપતિને શરણ લઉં છું.
12.46.19
अनाद्यन्तं परं ब्रह्म न देवा नर्षयो विदुः ।
एकोऽयं वेद भगवान्धाता नारायणो हरिः ॥ १२.४६.१९ ॥
આદિ અને અંત વિનાના તે પરબ્રહ્મને દેવો કે ઋષિઓ જાણતા નથી. એકલા આ ભગવાન ધાતા, નારાયણ, હરિ તેને જાણે છે.
12.46.20
नारायणादृषिगणास्तथा सिद्धमहोरगाः ।
देवा देवर्षयश्चैव यं विदुर्दुःखभेषजम् ॥ १२.४६.२० ॥
નારાયણમાંથી ઋષિગણો, સિદ્ધો અને મહાનાગો ઉત્પન્ન થયા. દેવો અને દેવર્ષિઓ દુઃખનું ઔષધ એવા તેમને જાણે છે.
12.46.21
देवदानवगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः ।
यं न जानन्ति को ह्येष कुतो वा भगवानिति ॥ १२.४६.२१ ॥
દેવ, દાનવ, ગંધર્વ, યક્ષ, રાક્ષસ, પન્નગ જેને જાણતા નથી — આ કોણ છે, ક્યાંથી આવ્યા, આ ભગવાન કોણ?
12.46.22
यमाहुर्जगतः कोशं यस्मिंश्च निहिताः प्रजाः ।
यस्मिँल्लोकाः स्फुरन्त्येते जाले शकुनयो यथा ॥ १२.४६.२२ ॥
જેને જગતનો ખજાનો કહે છે, જેમાં પ્રજાઓ સ્થિત છે, જેમાં આ લોકો જાળમાં પક્ષીઓની જેમ ચમકે છે.
12.46.23
यस्मिन्विश्वानि भूतानि तिष्ठन्ति च विशन्ति च ।
गुणभूतानि भूतेशे सूत्रे मणिगणा इव ॥ १२.४६.२३ ॥
જેમાં સર્વ ભૂતો રહે છે અને પ્રવેશે છે, ભૂતેશમાં ગુણરૂપે રહેલાં છે, દોરામાં મણિઓના સમૂહની જેમ.
12.46.24
यं च विश्वस्य कर्तारं जगतस्तस्थुषां पतिम् ।
वदन्ति जगतोऽध्यक्षमध्यात्मपरिचिन्तकाः ॥ १२.४६.२४ ॥
વિશ્વના કર્તા, સ્થાવર-જંગમ જગતના પતિ, જગતના અધ્યક્ષ એમ અધ્યાત્મચિંતકો જેમને કહે છે.
12.46.25
यस्मिन्नित्ये तते तन्तौ दृढे स्रगिव तिष्ठति ।
सदसद्ग्रथितं विश्वं विश्वाङ्गे विश्वकर्मणि ॥ १२.४६.२५ ॥
જેમાં નિત્ય, વિસ્તરેલા, દૃઢ દોરામાં હારની જેમ સત્ અને અસત્થી ગૂંથાયેલું વિશ્વ રહે છે; જે વિશ્વ જ જેનું અંગ છે, તે વિશ્વકર્મા છે.
12.46.26
हरिं सहस्रशिरसं सहस्रचरणेक्षणम् ।
सहस्रबाहुमकुटं सहस्रवदनोज्ज्वलम् ॥ १२.४६.२६ ॥
હજાર માથાં, હજાર ચરણ, હજાર નેત્ર, હજાર ભુજાવાળા, મુકુટધારી, હજાર મુખોથી ઝળહળતા હરિ.
12.46.27
प्राहुर्नारायणं देवं यं विश्वस्य परायणम् ।
अणीयसामणीयांसं स्थविष्ठं च स्थवीयसाम्।
गरीयसां गरिष्ठं च श्रेष्ठं च श्रेयसामपि ॥ १२.४६.२७ ॥
તેમને વિશ્વના પરમ આશ્રય નારાયણ દેવ કહે છે; સૂક્ષ્મોથી પણ સૂક્ષ્મ, મોટાથી પણ મોટા, ભારેમાં સૌથી ભારે, કલ્યાણોમાં પણ શ્રેષ્ઠ.
12.46.28
चं वाकेष्वनुवाकेषु निषत्सूपनिषत्सु च ।
गृणन्ति सत्यकर्माणं सत्यं सत्येषु सामसु ॥ १२.४६.२८ ॥
વાક્યો, અનુવાકો, નિષદો અને ઉપનિષદોમાં સત્યકર્મા એવા તેમની સ્તુતિ કરે છે; સત્યોમાં સત્ય, સામોમાં.
12.46.29
चतुर्भिश्चतुरात्मानं सत्वस्थं सात्वतां पतिम् ।
यं दिव्यैर्देवमर्चन्ति गुह्यैः परमनामभिः ॥ १२.४६.२९ ॥
ચાર આત્મા ધરાવતા, સત્ત્વમાં સ્થિત, સાત્વતોના સ્વામી; દિવ્ય, ગુહ્ય અને પરમ નામોથી જેમની તેઓ અર્ચના કરે છે તે દેવ.
12.46.30
यस्मिन्नित्यं तपस्तप्तं यदङ्गेष्वनुतिष्ठति ।
सर्वात्मा सर्ववित्सर्वः सर्वज्ञः सर्वभावनः ॥ १२.४६.३० ॥
જેમાં નિત્ય તપ તપાય છે, જે તેમના અંગોમાં સતત આચરાય છે; તે સર્વાત્મા, સર્વવિત્, સર્વ, સર્વજ્ઞ, સર્વભાવન છે.
12.46.31
यं देवं देवकी देवी वसुदेवादजीजनत् ।
भौमस्य ब्रह्मणो गुप्त्यै दीप्तमग्निमिवारणिः ॥ १२.४६.३१ ॥
દેવી દેવકીએ વસુદેવથી જે દેવને જન્મ આપ્યો, અરણિ જેમ પ્રજ્વલિત અગ્નિને ઉત્પન્ન કરે, પૃથ્વી અને બ્રહ્મની રક્ષા માટે.
12.46.32
यमनन्यो व्यपेताशीरात्मानं वीतकल्मषम् ।
इष्ट्वानन्त्याय गोविन्दं पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥ १२.४६.३२ ॥
જેને અનન્ય, કામનારહિત, પાપરહિત થઈને, અનંત ગોવિંદની પૂજા કરીને, પોતાના આત્માને પોતામાં જુએ છે.
12.46.33
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं हरिं नारायणं विभुम् ।
अतिवाय्विन्द्रकर्माणमतिसूर्याग्नितेजसम्।
अतिबुद्धीन्द्रियात्मानं तं प्रपद्ये प्रजापतिम् ॥ १२.४६.३३ ॥
જે અતર્ક્ય, અવિજ્ઞેય, હરિ, નારાયણ, વિભુ છે, જેના કર્મો વાયુ અને ઇન્દ્રથી પર છે, જેનું તેજ સૂર્ય અને અગ્નિથી પર છે, જેનો આત્મા બુદ્ધિ અને ઇન્દ્રિયોથી પર છે — તે પ્રજાપતિને હું શરણે જાઉં છું.
12.46.34
पुराणे पुरुषं प्रोक्तं ब्रह्मप्रोक्तं युगादिषु ।
क्षये संकर्षणं प्रोक्तं तमुपास्यमुपास्महे ॥ १२.४६.३४ ॥
પુરાણમાં તે પુરુષ કહેવાયા છે; યુગના આરંભે બ્રહ્માએ જેમને કહ્યા; પ્રલયમાં જેમને સંકર્ષણ કહેવાયા. તે ઉપાસ્યની અમે ઉપાસના કરીએ છીએ.
12.46.35
यमेकं बहुधात्मानं प्रादुर्भूतमधोक्षजम् ।
नान्यभक्ताः क्रियावन्तो यजन्ते सर्वकामदम् ॥ १२.४६.३५ ॥
જે એક હોવા છતાં અનેક રૂપે પ્રગટ થયેલ અધોક્ષજ છે, તેમને, બીજા કોઈના ભક્ત ન બનીને, ક્રિયાશીલ લોકો સર્વકામપ્રદ તરીકે પૂજે છે.
12.46.36
ऋतमेकाक्षरं ब्रह्म यत्तत्सदसतः परम् ।
अनादिमध्यपर्यन्तं न देवा नर्षयो विदुः ॥ १२.४६.३६ ॥
ઋત, એકાક્ષર બ્રહ્મ, જે સત્ અને અસત્થી પર છે; જેનો આદિ, મધ્ય કે અંત નથી — તેને દેવો અને ઋષિઓ પણ જાણતા નથી.
12.46.37
यं सुरासुरगन्धर्वाः सिद्धा ऋषिमहोरगाः ।
प्रयता नित्यमर्चन्ति परमं सुखभेषजम् ॥ १२.४६.३७ ॥
દેવો, અસુરો, ગંધર્વો, સિદ્ધો, ઋષિઓ અને મહોરગો સંયમપૂર્વક જેની સદા પૂજા કરે છે, તે પરમ સુખનું ઔષધ છે.
12.46.38
अनादिनिधनं देवमात्मयोनिं सनातनम् ।
अप्रेक्ष्यमनभिज्ञेयं हरिं नारायणं प्रभुम् ॥ १२.४६.३८ ॥
જે આદિ-અંતરહિત, દેવ, સ્વયંભૂ, સનાતન, ન જોઈ શકાય તેવા અને ન જાણી શકાય તેવા છે, તે પ્રભુ હરિ નારાયણ.
12.46.39
हिरण्यवर्णं यं गर्भमदितिर्दैत्यनाशनम् ।
एकं द्वादशधा जज्ञे तस्मै सूर्यात्मने नमः ॥ १२.४६.३९ ॥
સુવર્ણવર્ણ, દૈત્યોનો નાશ કરનાર, એક હોવા છતાં અદિતિના ગર્ભમાંથી બાર રૂપે જન્મેલા તે સૂર્યાત્માને નમસ્કાર.
12.46.40
शुक्ले देवान्पितॄन्कृष्णे तर्पयत्यमृतेन यः ।
यश्च राजा द्विजातीनां तस्मै सोमात्मने नमः ॥ १२.४६.४० ॥
શુક્લ પક્ષમાં દેવોને અને કૃષ્ણ પક્ષમાં પિતૃઓને અમૃતથી તૃપ્ત કરનાર, અને દ્વિજોના રાજા, તે સોમાત્માને નમસ્કાર.
12.46.41
हुताशनमुखैर्देवैर्धार्यते सकलं जगत् ।
हविः प्रथमभोक्ता यस्तस्मै होत्रात्मने नमः ॥ १२.४६.४१ ॥
અગ્નિમુખ દેવો વડે સમગ્ર જગત ધારણ થાય છે; હવિનો પ્રથમ ભોક્તા જે છે, તે હોત્રાત્માને નમસ્કાર.
12.46.42
महतस्तमसः पारे पुरुषं ह्यतितेजसम् ।
यं ज्ञात्वा मृत्युमत्येति तस्मै ज्ञेयात्मने नमः ॥ १२.४६.४२ ॥
મહત્ અને તમસ્થી પર, અતિતેજસ્વી પુરુષને જાણીને મનુષ્ય મૃત્યુને પાર કરે છે; તે જ્ઞેયાત્માને નમસ્કાર.
12.46.43
यं बृहन्तं बृहत्युक्थे यमग्नौ यं महाध्वरे ।
यं विप्रसङ्घा गायन्ति तस्मै वेदात्मने नमः ॥ १२.४६.४३ ॥
બૃહત ઉક્થમાં જે બૃહત છે, અગ્નિમાં અને મહાયજ્ઞમાં, જેનું વિપ્રસંઘો ગાન કરે છે, તે વેદાત્માને નમસ્કાર.
12.46.44
पादाङ्गं संधिपर्वाणं स्वरव्यञ्जनभूषितम् ।
यमाहुरक्षरं विप्रास्तस्मै वागात्मने नमः ॥ १२.४६.४४ ॥
પાદ જેના અંગ છે, સંધિ જેના પર્વ છે, સ્વર-વ્યંજનથી શોભિત, જેને વિપ્રો અક્ષર કહે છે, તે વાગાત્માને નમસ્કાર.
12.46.45
यज्ञाङ्गो यो वराहो वै भूत्वा गामुज्जहारह ।
लोकत्रयहितार्थाय तस्मै वीर्यात्मने नमः ॥ १२.४६.४५ ॥
યજ્ઞાંગ જે છે, વરાહ થઈને જેણે પૃથ્વીને ઉપાડી, ત્રણ લોકના હિત માટે, તે વીર્યાત્માને નમસ્કાર.
12.46.46
ऋग्यजुःसामधामानं दशार्धहविराकृतिम् ।
यं सप्ततन्तुं तन्वन्ति तस्मै यज्ञात्मने नमः ॥ १२.४६.४६ ॥
ઋક્, યજુ, સામ જેનું ધામ છે, દશાર્ધ હવિ જેનો આકાર છે, સાત તંતુઓથી જેને વિસ્તારે છે, તે યજ્ઞાત્માને નમસ્કાર.
12.46.47
चतुर्भिश्च चतुर्भिश्च द्वाभ्यां पञ्चभिरेव च ।
हूयते च पुनर्द्वाभ्यां तस्मै होमात्मने नमः ॥ १२.४६.४७ ॥
ચાર વડે અને ચાર વડે, બે અને પાંચ વડે, ફરી બે વડે જેમાં હોમ થાય છે, તે હોમાત્માને નમસ્કાર.
12.46.48
यः सुपर्णो यजुर्नाम च्छन्दोगात्रस्त्रिवृच्छिराः ।
रथन्तरबृहत्पक्षस्तस्मै स्तोत्रात्मने नमः ॥ १२.४६.४८ ॥
જે સુપર્ણ છે, યજુ નામવાળો, છંદો જેનું શરીર છે, ત્રિવૃત જેનું મસ્તક છે, રથંતર અને બૃહત જેના પાંખ છે, તે સ્તોત્રાત્માને નમસ્કાર.
12.46.49
यः सहस्रसवे सत्रे जज्ञे विश्वसृजामृषिः ।
हिरण्यपक्षः शकुनिस्तस्मै तार्क्ष्यात्मने नमः ॥ १२.४६.४९ ॥
હજાર યજ્ઞોના સત્રમાં વિશ્વસર્જકોમાં ઋષિ રૂપે જન્મેલા, સોનેરી પાંખોવાળા તે પક્ષી, તાર્ક્ષ્ય સ્વરૂપને નમસ્કાર.
12.46.50
यश्चिनोति सतां सेतुमृतेनामृतयोनिना ।
धर्मार्थव्यवहाराङ्गैस्तस्मै सत्यात्मने नमः ॥ १२.४६.५० ॥
ધર્મ, અર્થ અને વ્યવહારના અંગોથી, ઋત અને અમૃતના મૂળથી સજ્જનો માટે સેતુ બાંધનાર, સત્યસ્વરૂપને નમસ્કાર.
12.46.51
यं पृथग्धर्मचरणाः पृथग्धर्मफलैषिणः ।
पृथग्धर्मैः समर्चन्ति तस्मै धर्मात्मने नमः ॥ १२.४६.५१ ॥
જુદા જુદા ધર્મોનું આચરણ કરનારા અને જુદા ધર્મફળની ઇચ્છા રાખનારા જેમની જુદા ધર્મોથી પૂજા કરે છે, તે ધર્મસ્વરૂપને નમસ્કાર.
12.46.52
यतः सर्वे प्रसूयन्ते ह्यनङ्गात्माङ्गदेहिनः ।
उन्मादः सर्वभूतानां तस्मै कामात्मने नमः ॥ १२.४६.५२ ॥
જેમાંથી સર્વ દેહધારી જીવો જન્મે છે — અનંગના આત્મામાંથી અંગવાળા દેહધારી — અને સર્વ ભૂતોમાં જે ઉન્માદ છે, તે કામસ્વરૂપને નમસ્કાર.
12.46.53
यं तं व्यक्तस्थमव्यक्तं विचिन्वन्ति महर्षयः ।
क्षेत्रे क्षेत्रज्ञमासीनं तस्मै क्षेत्रात्मने नमः ॥ १२.४६.५३ ॥
વ્યક્તમાં સ્થિત અવ્યક્ત રૂપે મહર્ષિઓ જેમને શોધે છે, ક્ષેત્રમાં ક્ષેત્રજ્ઞ તરીકે બેઠેલા તે ક્ષેત્રસ્વરૂપને નમસ્કાર.
12.46.54
यं दृगात्मानमात्मस्थं वृतं षोडशभिर्गुणैः ।
प्राहुः सप्तदशंसाङ्ख्यास्तस्मै साङ्ख्यात्मने नमः ॥ १२.४६.५४ ॥
સાંખ્યવાદીઓ જેને સોળ ગુણોથી ઘેરાયેલો, આત્મામાં સ્થિત, દ્રષ્ટા આત્મા અને સત્તરમો કહે છે, તે સાંખ્યસ્વરૂપને નમસ્કાર.
12.46.55
यं विनिद्रा जितश्वासाः संतुष्टाः संयतेन्द्रियाः ।
ज्योतिः पश्यन्ति युञ्जानास्तस्मै योगात्मेन नमः ॥ १२.४६.५५ ॥
જાગૃત રહેનારા, શ્વાસ જીતેલા, સંતુષ્ટ અને ઇન્દ્રિયોને સંયમિત રાખનારા યોગાભ્યાસીઓ જેને જ્યોતિરૂપે જુએ છે, તે યોગાત્માને નમસ્કાર.
12.46.56
अपुण्यपुण्योपरमे यं पुनर्भवनिर्भयाः ।
शान्ताः संन्यासिनो यान्ति तस्मै मोक्षात्मने नमः ॥ १२.४६.५६ ॥
પુણ્ય અને પાપ શમી જાય ત્યારે, પુનર્જન્મથી નિર્ભય, શાંત સંન્યાસીઓ જેને પામે છે, તે મોક્ષાત્માને નમસ્કાર.
12.46.57
यस्याग्रिरास्यं द्यौर्मूर्धा खं नाभिश्चरणौ क्षितिः ।
सूर्यश्चक्षुर्दिशः श्रोत्रं तस्मै लोकात्मने नमः ॥ १२.४६.५७ ॥
અગ્નિ જેનું મુખ, દ્યુલોક મસ્તક, આકાશ નાભિ, પૃથ્વી ચરણ, સૂર્ય નેત્ર અને દિશાઓ કાન — તે લોકાત્માને નમસ્કાર.
12.46.58
युगेष्वावर्तते योंऽशैर्मासर्त्वयनहायनैः ।
सर्गप्रलययोः कर्ता तस्मै कालात्मने नमः ॥ १२.४६.५८ ॥
યુગોમાં પોતાના અંશો વડે માસ, ઋતુ, અયન અને વર્ષ રૂપે ફરનાર, સર્જન અને પ્રલયના કર્તા — તે કાલાત્માને નમસ્કાર.
12.46.59
योऽसौ युगसहस्रान्ते प्रदीप्तार्चिर्विभावसुः ।
संभक्षयति भूतानि तस्मै घोरात्मने नमः ॥ १२.४६.५९ ॥
હજાર યુગના અંતે, પ્રજ્વલિત જ્વાળાઓવાળો જે વિભાવસુ બધાં ભૂતોને ગ્રસી લે છે — તે ઘોરાત્માને નમસ્કાર.
12.46.60
संभक्ष्य सर्वभूतानि कृत्वा चैकार्णवं जगत् ।
बालः स्वपिति यश्चैकस्तस्मै मायात्मने नमः ॥ १२.४६.६० ॥
સર્વ ભૂતોને ગ્રસીને, જગતને એક જ મહાસાગર કરીને જે બાળકની જેમ એકલો સૂએ છે — તે માયાત્માને નમસ્કાર.
12.46.61
सहस्रशिरसे तस्मै पुरुषायामितात्मने ।
चतुःसमुद्रपयसि योगनिद्रात्मने नमः ॥ १२.४६.६१ ॥
હજાર મસ્તકવાળા તે પુરુષને, અમર્યાદ આત્માવાળાને, ચાર સમુદ્રોના જળમાં યોગનિદ્રામાં રહેલાને નમસ્કાર.
12.46.62
अजस्य नाभावध्येकं यस्मिन्विश्वं प्रतिष्ठितम् ।
पुष्करं पुष्कराक्षस्य तस्मै पझात्मने नमः ॥ १२.४६.६२ ॥
અજની નાભિમાં એક કમળ છે, જેમાં વિશ્વ સ્થિત છે; તે કમળનયનના પદ્મસ્વરૂપને નમસ્કાર.
12.46.63
यस्य केशेषु जीमूता नद्यः सर्वाङ्गसंधिषु ।
कुक्षौ समुद्राश्चत्वारस्तस्मै तोयात्मने नमः ॥ १२.४६.६३ ॥
જેના કેશમાં મેઘો, સર્વ અંગસંધિઓમાં નદીઓ અને ઉદરમાં ચાર સમુદ્રો છે, તે જળસ્વરૂપને નમસ્કાર.
12.46.64
यस्मात्सर्गाः प्रवर्तन्ते सर्गप्रलयविक्रियाः ।
यस्मिंश्चैव प्रलीयन्ते तस्मै हेत्वात्मने नमः ॥ १२.४६.६४ ॥
જેમાંથી સર્જનો પ્રવર્તે છે, સર્જન અને પ્રલયના વિકારો થાય છે, અને જેમાં તે લીન થાય છે, તે હેતુસ્વરૂપને નમસ્કાર.
12.46.65
यो निषण्णो भवेद्रात्रौ दिवा भवति विष्ठितः ।
इष्टानिष्टस्य च द्रष्टा तस्मै द्रष्ट्रात्मने नमः ॥ १२.४६.६५ ॥
જે રાત્રે બેઠેલો હોય, દિવસે ઊભેલો હોય, ઇષ્ટ-અનિષ્ટનો દ્રષ્ટા છે, તે દ્રષ્ટાસ્વરૂપને નમસ્કાર.
12.46.66
अकार्यः सर्वकार्येषु धर्मकार्यार्थमुद्यतः ।
वैकुण्ठस्य हि तद्रूपं तस्मै कार्यात्मने नमः ॥ १२.४६.६६ ॥
સર્વ કાર્યોમાં અકર્તા હોવા છતાં ધર્મકાર્ય માટે ઉદ્યત—એ જ વૈકુંઠનું રૂપ છે; તે કાર્યસ્વરૂપને નમસ્કાર.
12.46.67
ब्रह्म वक्तं भुजौ क्षत्रं कृत्स्नमूरूदरं विशः ।
पादौ यस्याश्रिताः शूद्रास्तस्मैवर्णात्मने नमः ॥ १२.४६.६७ ॥
બ્રાહ્મણો જેનું મુખ, ક્ષત્રિયો જેના બાહુ, વૈશ્યો જાંઘ અને ઉદર, અને શૂદ્રો જેના ચરણોને આશ્રિત છે, તે વર્ણાત્મનને નમસ્કાર.
12.46.68
अन्नपानेन्धनमयो रसप्राणविवर्धनः ।
यो धारयति भूतानि तस्मै प्राणात्मने नमः ॥ १२.४६.६८ ॥
અન્ન, પાન અને ઇંધનમય, રસ તથા પ્રાણને વધારનાર, જે ભૂતોને ધારણ કરે છે, તે પ્રાણાત્મનને નમસ્કાર.
12.46.69
प्राणानां धारणार्थाय योऽन्नं भुङ्क्ते चतुर्विधम् ।
अन्तर्भूतः पचत्यग्निस्तस्मै पाकात्मने नमः ॥ १२.४६.६९ ॥
પ્રાણોને ધારણ કરવા માટે જે ચાર પ્રકારનું અન્ન ખાય છે, અને અંદર રહેલ અગ્નિ બનીને તેને પચાવે છે, તે પાકાત્મનને નમસ્કાર.
12.46.70
विषये वर्तमानानां यं तं वैषयिकैर्गुणैः ।
प्राहुर्विषयगोप्तारं तस्मै गोप्त्रात्मने नमः ॥ १२.४६.७० ॥
વિષયોમાં વર્તતા લોકોમાં, વિષયગુણો દ્વારા જેને વિષયોના રક્ષક કહેવામાં આવે છે, તે રક્ષકાત્મનને નમસ્કાર.
12.46.71
अप्रमेयशरीराय सर्वतो बुद्धिचक्षुषे ।
अपारपरिमाणाय तस्मै दिव्यात्मने नमः ॥ १२.४६.७१ ॥
અપ્રમેય શરીરવાળા, સર્વત્ર બુદ્ધિરૂપી નેત્રવાળા, અપાર પરિમાણવાળા, તે દિવ્યાત્મનને નમસ્કાર.
12.46.72
परः कालात्परो यज्ञात्परः सदसतश्च यः ।
अनादिरादिर्विश्वस्य तस्मै विश्वात्मने नमः ॥ १२.४६.७२ ॥
જે કાળથી પર, યજ્ઞથી પર, સત્ અને અસતથી પર છે, જે અનાદિ છે અને વિશ્વનો આદિ છે, તે વિશ્વાત્મનને નમસ્કાર.
12.46.73
वैद्युतो जाठरश्चैव पावकः शुचिरेव च ।
दहनः सर्वभक्षाणां तस्मै वह्न्यात्मने नमः ॥ १२.४६.७३ ॥
વીજળીમાં, જઠરાગ્નિમાં, પાવકમાં અને શુચિમાં રહેલા, સર્વ ભક્ષ્યોને બાળનારા તે વહ્ન્યાત્માને નમસ્કાર.
12.46.74
रसातलगतः श्रीमार्ननन्तो भगवान्प्रभुः ।
जगद्धारयते योऽसौ तस्मै शेषात्मने नमः ॥ १२.४६.७४ ॥
રસાતળમાં રહેલા, શ્રીમાન અનંત, ભગવાન પ્રભુ, જગતને ધારણ કરનારા તે શેષાત્માને નમસ્કાર.
12.46.75
ज्वलनार्केन्दुताराणां ज्योतिषां दिव्यमूर्तिनाम् ।
यस्तेजयति तेजांसि तस्मै तेजात्मने नमः ॥ १२.४६.७५ ॥
અગ્નિ, સૂર્ય, ચંદ્ર, તારાઓ જેવી દિવ્યમૂર્તિ જ્યોતિઓનું તેજ જે પ્રકાશિત કરે છે, તે તેજાત્માને નમસ્કાર.
12.46.76
आत्मज्ञानमिदं ज्ञानं ज्ञात्वा पञ्चस्ववस्थितम् ।
यं ज्ञानेनाधिगच्छन्ति तस्मै ज्ञानात्मने नमः ॥ १२.४६.७६ ॥
આ આત્મજ્ઞાન છે, પાંચ તત્ત્વોમાં સ્થિત જ્ઞાન. તેને જાણીને જ્ઞાનથી જેને પામે છે, તે જ્ઞાનાત્માને નમસ્કાર.
12.46.77
साङ्ख्यैर्योगैर्विनिश्चित्य साध्यैश्च परमर्षिभिः ।
यस्य तु ज्ञायते तत्वं तस्मै गुह्यात्मने नमः ॥ १२.४६.७७ ॥
સાંખ્યો અને યોગીઓ નિશ્ચય કરીને, સાધ્યો અને પરમ ઋષિઓ જેનું તત્ત્વ જાણે છે, તે ગુહ્યાત્માને નમસ્કાર.
12.46.78
जटिने दण्डिने नित्यं लम्बोदरशरीरिणे ।
कमण्डलुनिषङ्गाय तस्मै ब्रह्मात्मने नमः ॥ १२.४६.७८ ॥
જટાધારી, દંડધારી, સદા લંબોદર શરીરવાળા, કમંડલ અને ભાથું ધારણ કરનારા તે બ્રહ્માત્માને નમસ્કાર.
12.46.79
शूलिने त्रिदशेशाय त्र्यम्बकाय महात्मने ।
भस्मदिग्धोर्ध्वलिङ्गाय तस्मा रुद्रात्मने नमः ॥ १२.४६.७९ ॥
ત્રિશૂળધારી, દેવોના સ્વામી, ત્ર્યંબક, મહાત્માને નમસ્કાર; ભસ્મલિપ્ત ઊર્ધ્વલિંગ ધરાવનાર રુદ્રાત્માને નમસ્કાર.
12.46.80
चन्द्रार्धकृतशीर्षाय व्यालयज्ञोपवीतिने ।
पिनाकशूलहस्ताय तस्मै उग्रात्मने नमः ॥ १२.४६.८० ॥
જેમના મસ્તક પર અર્ધચંદ્ર છે, સર્પ જેમનું યજ્ઞોપવીત છે, પિનાક અને શૂળ જેમના હાથમાં છે, તે ઉગ્રાત્માને નમસ્કાર.
12.46.81
यो जातो वसुदेवेन देवक्यां यदुनन्दनः ।
शङ्खचक्रगदापाणिर्वासुदेवात्मने नमः ॥ १२.४६.८१ ॥
વસુદેવથી દેવકીને ઉદરે જન્મેલા, યદુવંશના આનંદ, શંખ ચક્ર ગદા હાથમાં ધરનાર વાસુદેવાત્માને નમસ્કાર.
12.46.82
शिरःकपालमालाय व्याघ्रचर्मनिवासिने ।
भस्मदिग्धशरीराय तस्मै रुद्रात्मने नमः ॥ १२.४६.८२ ॥
ખોપરીઓની માળા ધારણ કરનાર, વાઘચર્મ પર નિવાસ કરનાર, ભસ્મલિપ્ત શરીરવાળા રુદ્રાત્માને નમસ્કાર.
12.46.83
यो मोहयति भूतानि सर्वपाशानुबन्धनैः ।
सर्वस्य रक्षणार्थाय तस्मै मोहात्मने नमः ॥ १२.४६.८३ ॥
સર્વ પાશોના બંધનથી ભૂતોને મોહિત કરનાર, છતાં સૌના રક્ષણ માટે, તે મોહાત્માને નમસ્કાર.
12.46.84
चैतन्यं सर्वतो नित्यं सर्वप्राणिहृदि स्थितम् ।
सर्वातीततरं सूक्ष्मं तस्मै सूक्ष्मात्मने नमः ॥ १२.४६.८४ ॥
સર્વત્ર, સદા સર્વ પ્રાણીઓના હૃદયમાં સ્થિત ચૈતન્ય, સૌથી પર અને સૂક્ષ્મ, તે સૂક્ષ્માત્માને નમસ્કાર.
12.46.85
पञ्चभूतात्मभूताय भूतादिनिधनाय च ।
अक्रोधद्रोहमोहाय तस्मै शान्तात्मने नमः ॥ १२.४६.८५ ॥
જે પંચમહાભૂતોનો આત્મા છે, ભૂતોના આદિ અને અંત છે, ક્રોધ, દ્રોહ અને મોહ વિનાના છે, તે શાંતાત્માને નમસ્કાર.
12.46.86
यस्मिन्सर्वं यतः सर्वं यः सर्वं सर्वतश्च यः ।
यश्च सर्वमयो देवस्तस्मै सर्वात्मने नमः ॥ १२.४६.८६ ॥
જેમાં સર્વ છે, જેમાંથી સર્વ છે, જે સર્વ છે, સર્વત્ર જે છે, સર્વમય જે દેવ છે, તે સર્વાત્માને નમસ્કાર.
12.46.87
यः शेते क्षीरपर्यङ्के दिव्यनागविभूषिते ।
फणासहस्ररचिते तस्मै निद्रात्मने नमः ॥ १२.४६.८७ ॥
જે ક્ષીરસાગરની શય્યા પર, દિવ્ય નાગોથી શોભિત, સહસ્ર ફેણોથી રચાયેલા પલંગ પર શયન કરે છે, તે નિદ્રાત્માને નમસ્કાર.
12.46.88
विश्वे च मरुतश्चैव रुद्रादित्याश्विनावपि ।
वसवः सिद्धसाध्याश्च तस्मै देवात्मने नमः ॥ १२.४६.८८ ॥
વિશ્વેદેવ, મરુત, રુદ્ર, આદિત્ય, અશ્વિનીકુમાર, વસુ, સિદ્ધ અને સાધ્ય પણ જેનું સ્વરૂપ છે, તે દેવાત્માને નમસ્કાર.
12.46.89
अव्यक्तं बुद्ध्यहंकारो मनोबुद्धीन्द्रियाणि च ।
तन्मात्राणि विशेषाश्च तस्मै तत्वात्मने नमः ॥ १२.४६.८९ ॥
અવ્યક્ત, બુદ્ધિ, અહંકાર, મન, બુદ્ધિ અને ઇન્દ્રિયો, તન્માત્રાઓ તથા વિશેષો પણ જેનું સ્વરૂપ છે, તે તત્ત્વાત્માને નમસ્કાર.
12.46.90
भूतं भव्यं भविष्यच्च भूतादिप्रभवाव्ययः ।
योऽग्रजः सर्वभूतानां तस्मै भूतात्मने नमः ॥ १२.४६.९० ॥
ભૂત, ભવ્ય અને ભવિષ્ય; ભૂતાદિનો અવ્યય ઉદ્ભવ; સર્વ ભૂતોના અગ્રજ; તે ભૂતાત્માને નમસ્કાર.
12.46.91
यं हि सूक्ष्मं विचिन्वन्ति परं सूक्ष्मविदो जनाः ।
सूक्ष्मात्सूक्ष्मं च यद्ब्रह्म तस्मै सूक्ष्मात्मने नमः ॥ १२.४६.९१ ॥
સૂક્ષ્મજ્ઞાનીઓ જેને પરમ સૂક્ષ્મ તરીકે શોધે છે, સૂક્ષ્મથી પણ સૂક્ષ્મ એવું જે બ્રહ્મ છે, તે સૂક્ષ્માત્માને નમસ્કાર.
12.46.92
मत्स्यो भूत्वा विरिञ्चाय येन वेदाः समाहृताः ।
रसातलगतः शीघ्रं तस्मै मत्स्यात्मने नमः ॥ १२.४६.९२ ॥
મત્સ્ય બનીને વિરિંચિ માટે જેણે વેદો પાછા લાવ્યા, જે શીઘ્ર રસાતલમાં ગયા, તે મત્સ્યાત્માને નમસ્કાર.
12.46.93
मन्दराद्रिर्धृतो येन प्राप्ते ह्यमृतमन्थने ।
अतिकर्कशदेहाय तस्मै कूर्मात्मने नमः ॥ १२.४६.९३ ॥
અમૃત-મંથન સમયે જેણે મંદર પર્વત ધારણ કર્યો, અતિ કઠોર દેહવાળા તે કૂર્માત્માને નમસ્કાર.
12.46.94
वाराहं रूपमास्थाय महीं सवनपर्वताम् ।
उद्धरत्येकदंष्ट्रेण तस्मै क्रोडात्मने नमः ॥ १२.४६.९४ ॥
વરાહ રૂપ ધારણ કરી, વન અને પર્વતો સહિત પૃથ્વીને એક દાઢથી ઉંચકનાર તે ક્રોડાત્માને નમસ્કાર.
12.46.95
नारसिंहवपुः कृत्वा सर्वलोकभयंकरम् ।
हिरण्यकशिपुं जघ्ने तस्मै सिंहात्मने नमः ॥ १२.४६.९५ ॥
સર્વલોકને ભયંકર નૃસિંહ દેહ ધારણ કરી હિરણ્યકશિપુનો વધ કરનાર તે સિંહાત્માને નમસ્કાર.
12.46.96
पिङ्गेक्षणसटं यस्य रूपं दंष्ट्रानखैर्युतम् ।
दानवेन्द्रान्तकरणं तस्मै दृप्तात्मने नमः ॥ १२.४६.९६ ॥
પિંગળ નેત્ર અને કેશવાળી, દાઢ અને નખથી યુક્ત જેનું રૂપ છે, દાનવેન્દ્રનો અંત કરનાર તે દૃપ્તાત્માને નમસ્કાર.
12.46.97
यं न देवा न गन्धर्वा न दैत्या न च दानवाः ।
तत्वतो हि विजानन्ति तस्मै सूक्ष्मात्मने नमः
वामनं रूपमास्थाय बलिं संयम्य मायया ।
त्रैलोक्यं क्रान्तवान्यस्तु तस्मै क्रान्तात्मने नमः ॥ १२.४६.९७ ॥
જેમને દેવો, ગંધર્વો, દૈત્યો કે દાનવો તત્ત્વતઃ જાણતા નથી, તે સૂક્ષ્માત્માને નમસ્કાર. વામન રૂપ ધારણ કરી, માયાથી બલિને સંયમિત કરી જેમણે ત્રણે લોક ઓળંગ્યા, તે ક્રાન્તાત્માને નમસ્કાર.
12.46.98
जमदग्निसुतो भूत्वा रामः शस्त्रभृतां वरः ।
महीं निःक्षत्रियां चक्रे तस्मै रामात्मने नमः ॥ १२.४६.९८ ॥
જમદગ્નિના પુત્ર થઈને, શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ રામે પૃથ્વીને ક્ષત્રિયવિહીન કરી; તે રામાત્માને નમસ્કાર.
12.46.99
त्रिःसप्तकृत्वो यश्चैको धर्मे व्युत्क्रान्तिगौरवात् ।
जघान क्षत्रियान्सङ्ख्ये तस्मै क्रोधात्मने नमः ॥ १२.४६.९९ ॥
ધર્મના ઉલ્લંઘનના ભારથી એકલાએ એકવીસ વાર યુદ્ધમાં ક્ષત્રિયોનો સંહાર કર્યો, તે ક્રોધાત્માને નમસ્કાર.
12.46.100
विभज्य पञ्चधाऽऽत्मानं वायुर्भूत्वा शरीरगः ।
यश्चेष्टयति भूतानि तस्मै वाय्वात्मने नमः ॥ १२.४६.१०० ॥
પોતાને પાંચ ભાગમાં વહેંચી, વાયુ થઈ શરીરોમાં રહીને જે પ્રાણીઓને ચેષ્ટા કરાવે છે, તે વાયવ્યાત્માને નમસ્કાર.
12.46.101
रामो दशिरथिर्भूत्वा पुलस्त्यकुलनन्दनम् ।
जघान रावणं सङ्ख्ये तस्मै क्षत्रात्मने नमः ॥ १२.४६.१०१ ॥
દશરથના પુત્ર રામ થઈને, પુલસ્ત્યકુળના આનંદ રાવણને યુદ્ધમાં જેમણે માર્યો, તે ક્ષત્રાત્માને નમસ્કાર.
12.46.102
यो हली मुसली श्रीमान्नीलाम्बरधरः स्थितः ।
रामाय रौहिणेयाय तस्मै भोगात्मने नमः ॥ १२.४६.१०२ ॥
હળ અને મુસળ ધારણ કરનાર, નીલવસ્ત્ર પહેરીને ઊભેલા શ્રીમાન રૌહિણેય રામને, જેમનું સ્વરૂપ ભોગ છે તેમને નમસ્કાર.
12.46.103
शङ्खिने चक्रिणे नित्यं शार्ङ्गिणे पीतवाससे ।
वनमालाधरायैव तस्मै कृष्णात्मने नमः ॥ १२.४६.१०३ ॥
સદા શંખ, ચક્ર, શાર્ઙ્ગ ધનુષ ધારણ કરનાર, પીળાં વસ્ત્ર પહેરનાર, વનમાળા ધારણ કરનાર કૃષ્ણસ્વરૂપને નમસ્કાર.
12.46.104
वसुदेवसुतः श्रीमान्क्रीडितो नन्दगोकुले ।
कंसस्य निधनार्थाय तस्मै क्रीडात्मने नमः ॥ १२.४६.१०४ ॥
વસુદેવનો શ્રીમાન પુત્ર નંદના ગોકુળમાં ક્રીડા કરતો રહ્યો, કંસના નિધન માટે; ક્રીડાસ્વરૂપ તેમને નમસ્કાર.
12.46.105
वासुदेवत्वमागम्य यदोर्वंशसमुद्भवः ।
भूभारहरणं चक्रे तस्मै कृष्णात्मने नमः ॥ १२.४६.१०५ ॥
વાસુદેવત્વ પામીને, યદુવંશમાં ઉત્પન્ન થઈને, પૃથ્વીનો ભાર હરનાર કૃષ્ણસ્વરૂપને નમસ્કાર.
12.46.106
सारथ्यमर्जुनस्याजौ कुर्वन्गीतामृतं ददौ ।
लोकत्रयोपकाराय तस्मै ब्रह्मात्मने नमः ॥ १२.४६.१०६ ॥
યુદ્ધમાં અર્જુનનું સારથ્ય કરીને ગીતામૃત આપ્યું, ત્રણે લોકના ઉપકાર માટે; બ્રહ્મસ્વરૂપ તેમને નમસ્કાર.
12.46.107
दानवांस्तु वशे कृत्वा पुनर्बुद्धत्वमागतः ।
सर्गस्य रक्षणार्थाय तस्मै बुद्धात्मने नमः ॥ १२.४६.१०७ ॥
દાનવોને વશ કરીને ફરી બુદ્ધત્વ પામેલા, સર્ગની રક્ષા માટે; બુદ્ધસ્વરૂપ તેમને નમસ્કાર.
12.46.108
हनिष्यति कलौ प्राप्ते म्लेच्छांस्तुरगवाहनः ।
धर्मसंस्थापको यस्तु तस्मै कल्क्यात्मने नमः ॥ १२.४६.१०८ ॥
કળિયુગ આવતાં ઘોડા પર સવાર થઈ મ્લેચ્છોનો સંહાર કરી ધર્મની સ્થાપના કરનાર કલ્કિ-સ્વરૂપને નમસ્કાર.
12.46.109
तारान्वये कालनेमिं हत्वा दानवपुङ्गवम् ।
ददौ राज्यं महेन्द्राय तस्मै साङ्ख्यात्मने नमः ॥ १२.४६.१०९ ॥
તારાના વંશમાં દાનવશ્રેષ્ઠ કાલનેમિનો વધ કરીને મહેન્દ્રને રાજ્ય આપનાર સાંખ્ય-સ્વરૂપને નમસ્કાર.
12.46.110
यः सर्वप्राणिनां देहे साक्षिभूतो ह्यवस्थितः ।
अक्षरः क्षरमाणानां तस्मै साक्ष्यात्मने नमः ॥ १२.४६.११० ॥
સર્વ પ્રાણીઓના દેહમાં સાક્ષીરૂપે રહેનાર, નાશવંતોમાં અક્ષર એવા તે સાક્ષી-સ્વરૂપને નમસ્કાર.
12.46.111
नमोस्तु ते महादेव नमस्ते भक्तवत्सल ।
सुब्रह्मण्य नमस्तेऽस्तु प्रसीद परमेश्वर ॥ १२.४६.१११ ॥
હે મહાદેવ, તમને નમસ્કાર. હે ભક્તવત્સલ, તમને નમસ્કાર. હે સુબ્રહ્મણ્ય, તમને નમસ્કાર; હે પરમેશ્વર, પ્રસન્ન થાઓ.
12.46.112
अव्यक्तव्यक्तरूपेण व्याप्तं सर्वं त्वया विभो ।
नारायणं सहस्राक्षं सर्वलोकमहेश्वरम् ॥ १२.४६.११२ ॥
હે વિભુ, અવ્યક્ત અને વ્યક્ત રૂપે તમે સર્વ વ્યાપ્ત કર્યું છે. તમે નારાયણ, સહસ્ત્રાક્ષ, સર્વલોકના મહેશ્વર છો.
12.46.113
हिरण्यनाभ यज्ञाङ्गममृतं विश्वतोमुखम् ।
सर्वदा सर्वकार्येषु नास्ति तेषाममङ्गलम् ॥ १२.४६.११३ ॥
હે હિરણ્યનાભ, યજ્ઞાંગ, અમૃત, વિશ્વતોમુખ! જે સદા સર્વ કાર્યોમાં તમને સ્મરે છે, તેમને અમંગળ થતું નથી.
12.46.114
येषां हृदिस्थो देवेशो मङ्गलायतनं हरिः ।
मङ्गल भगवान्विष्णुर्मङ्गलं मधुसूदनः ॥ १२.४६.११४ ॥
જેમના હૃદયમાં દેવેશ, મંગળનું ધામ હરિ વસે છે, મંગળ ભગવાન વિષ્ણુ; મંગળ મધુસૂદન.
12.46.115
मङ्गलं पुण्डरीकाक्षो मङ्गलं गरुडध्वजः ।
विश्वकर्मन्नमस्तेऽस्तु विश्वात्मन्विश्वसंभव ॥ १२.४६.११५ ॥
મંગળ પુંડરીકાક્ષ, મંગળ ગરુડધ્વજ. હે વિશ્વકર્મન્, તને નમસ્કાર; હે વિશ્વાત્મન્, હે વિશ્વસંભવ.
12.46.116
अपवर्गस्थभूतानां पञ्चानां परमास्थित ।
नमस्ते त्रिषु लोकेषु वमस्ते परतस्त्रिषु ॥ १२.४६.११६ ॥
અપવર્ગમાં સ્થિત પંચભૂતોના પરમ આધાર, તને નમસ્કાર; ત્રણે લોકોમાં તને નમસ્કાર, ત્રણેની પેલે પાર પણ તને નમસ્કાર.
12.46.117
नमस्ते दिक्षु सर्वासु त्वं हि सर्वपरायणम् ।
नमस्ते भगवन्विष्णो त्येकानां प्रभवाव्यय ॥ १२.४६.११७ ॥
બધી દિશાઓમાં તને નમસ્કાર, કારણ કે તું જ સર્વનો પરમ આશ્રય છે. હે ભગવાન વિષ્ણુ, તને નમસ્કાર; એક અને અનેકના અવ્યય પ્રભવ.
12.46.118
त्वं हि कर्ता हृषीकेशः संहर्ता चापराजितः ।
तेन पश्यामि ते दिव्यान्भावान्हि त्रिषुवर्त्मसु ॥ १२.४६.११८ ॥
તું જ કર્તા છે, હે હૃષીકેશ, અને સંહર્તા પણ તું જ છે, હે અપરાજિત. તેથી ત્રણે માર્ગોમાં હું તારા દિવ્ય ભાવો જોઉં છું.
12.46.119
तच्च पश्यामि तत्वेन यत्ते रूपं सनातनम् ।
दिवं ते शिरसा व्याप्तं पद्भ्यां देवी वसुंधरा।
विक्रमेण त्रयो लोकाः पुरुषोऽसि सनातनः ॥ १२.४६.११९ ॥
તારું એ સનાતન રૂપ હું તત્વથી જોઉં છું: સ્વર્ગ તારા મસ્તકથી વ્યાપ્ત છે, દેવી વસુંધરા તારા પગથી; પરાક્રમથી ત્રણ લોક, તું સનાતન પુરુષ છે.
12.46.120
दिशो भुजा रविश्चक्षुर्वीर्ये शुक्रः प्रतिष्ठितः ।
सप्तमार्गा निरुद्धास्ते वायोरमिततेजसः ॥ १२.४६.१२० ॥
દિશાઓ તારા ભુજો છે, સૂર્ય તારા નેત્રો છે, શુક્ર તારા પરાક્રમમાં સ્થિત છે; હે અમિત તેજસ્વી, વાયુના સાત માર્ગો તારા દ્વારા રોકાયેલા છે.
12.46.121
व्यक्ताव्यक्तस्वरूपेण व्याप्तं सर्वं त्वया विभो ।
अव्यक्तं ब्राह्मणं रूपं व्यक्तमेतच्चराचरम् ॥ १२.४६.१२१ ॥
હે વિભો, વ્યક્ત અને અવ્યક્ત સ્વરૂપે તેં સર્વને વ્યાપ્ત કર્યું છે. અવ્યક્ત એ તારું બ્રાહ્મણ રૂપ છે; વ્યક્ત આ ચરાચર જગત છે.
12.46.122
अतसीपुष्पसंकाशं पीतवाससमच्युतम् ।
ये नमस्यन्ति गोविन्दं न तेषां विद्यते भयम् ॥ १२.४६.१२२ ॥
અળસીના ફૂલ જેવા વર્ણના, પીળા વસ્ત્ર ધારણ કરનાર અચ્યુત ગોવિંદને જેઓ નમે છે, તેમને ભય નથી.
12.46.123
एकोऽपि कृष्णस्य कृतः प्रणामो ।
दशाश्वमेधावभृथेन तुल्यः।
दशाश्वमेधी पुनरेति जन्म ।
कृष्णप्रणामी न पुनर्भवाय ॥ १२.४६.१२३ ॥
કૃષ્ણને કરેલો એક પણ પ્રણામ દસ અશ્વમેધના અવભૃથ સ્નાન સમાન છે. દસ અશ્વમેધ કરનાર ફરી જન્મે છે; કૃષ્ણને પ્રણામ કરનાર પુનર્જન્મ માટે પાછો ફરતો નથી.
12.46.124
कृष्णव्रताः कृष्णमनुस्मरन्तो ।
रात्रौ च कृष्णं पुनरुत्थिता ये।
ते कृष्णदेहाः प्रविशन्ति कृष्ण ।
माज्यं यथा मन्त्रहुतं हुताशे ॥ १२.४६.१२४ ॥
કૃષ્ણવ્રતી, સદા કૃષ્ણનું સ્મરણ કરનારા, રાત્રે પણ કૃષ્ણનું ધ્યાન ધરીને ફરી જાગનારા — તેઓ કૃષ્ણદેહ ધારણ કરી કૃષ્ણમાં પ્રવેશે છે, જેમ મંત્રથી હોમાયેલું ઘી અગ્નિમાં પ્રવેશે.
12.46.125
नमो नरकसंत्रासरक्षामण्डलकारिणे ।
संसारनिम्नगावर्ततरिकाष्ठाय विष्णवे ॥ १२.४६.१२५ ॥
નરકના ભયથી રક્ષણનું મંડળ રચનાર, સંસારનદીના ભમરામાં નાવ રૂપે સ્થિત વિષ્ણુને નમસ્કાર.
12.46.126
नमो ब्रह्मण्यदेवाय गोब्राह्मणहिताय च ।
जगद्धिताय कृष्णाय गोविन्दाय नमोनमः ॥ १२.४६.१२६ ॥
બ્રાહ્મણો પર કૃપા કરનાર દેવને નમસ્કાર; ગાય અને બ્રાહ્મણોના હિતકારીને નમસ્કાર. જગતના હિતકારી કૃષ્ણને, ગોવિંદને વારંવાર નમસ્કાર.
12.46.127
प्राणकान्तारपाथेयं संसारोच्छेदभेषजम् ।
दुःखशोकपरित्राणं हरिरित्यक्षरद्वयम् ॥ १२.४६.१२७ ॥
પ્રાણરૂપી વનયાત્રાનું ભાથું, સંસારને છેદનારી ઔષધિ, દુઃખ-શોકથી ઉગારનારું — 'હરિ' એ બે અક્ષર.
12.46.128
नारायणपरं ब्रह्म नारायणपरं तपः ।
नारायणपरं सत्यं नारायणपरं परम् ॥ १२.४६.१२८ ॥
નારાયણ જ પરબ્રહ્મ; નારાયણ જ પરમ તપ; નારાયણ જ પરમ સત્ય; નારાયણ જ પરમ.
12.46.129
यथा विष्णुमयं सत्यं यथा विष्णुमयं हविः ।
तथा विष्णुमयं सर्वं पाप्मा ने नश्यतां तथा ॥ १२.४६.१२९ ॥
સત્ય જેમ વિષ્ણુમય છે, હવિ પણ જેમ વિષ્ણુમય છે, તેમ સર્વ વિષ્ણુમય છે; તેમ મારું પાપ નાશ પામો.
12.46.130
तस्य यज्ञवराहस्य विष्णोरमिततेजसः ।
प्रणामं येऽपि कुर्वन्ति तेषामपि नमोनमः ॥ १२.४६.१३० ॥
તે યજ્ઞવરાહ, અમિત તેજસ્વી વિષ્ણુને જેઓ પ્રણામ કરે છે, તેમને પણ વારંવાર નમસ્કાર.
12.46.131
त्वां प्रपन्नाय भक्ताय गतिमिष्टां जिगीषवे ।
यच्छ्रेयः पुण्डरीकाक्ष तद्ध्यायस्व सुरोत्तम ॥ १२.४६.१३१ ॥
તને શરણે આવેલા ભક્તને અને વિજયની ઇચ્છા રાખનારને ઇષ્ટ ગતિ આપ; જે શ્રેયસ્કર છે તેનું જ ધ્યાન કર, હે પુંડરીકાક્ષ, હે સુરોત્તમ.
12.46.132
इति विद्यातपोयोनिरयोनिर्विष्णुरीडितः ।
वाग्यज्ञेनार्चितो देवः प्रीयतां मे जनार्दनः ॥ १२.४६.१३२ ॥
આ રીતે વિદ્યા અને તપના ઉદ્ગમ, અયોનિ, સ્તુત વિષ્ણુ, વાણીના યજ્ઞથી પૂજિત દેવ જનાર્દન મારા પર પ્રસન્ન થાઓ.
12.46.133
एतावदुक्त्वा वचनं भीष्मस्तद्रतमानसः ।
नम इत्येव कृष्णाय प्रणाममकरोत्तदा ॥ १२.४६.१३३ ॥
આટલું કહીને, મન તેમનામાં જ સ્થિર કરી ભીષ્મે 'નમઃ' કહી કૃષ્ણને ત્યારે પ્રણામ કર્યા.
12.46.134
तस्मिन्नुपरते वाक्ये ततस्ते ब्रह्मवादिनः ।
भीष्मं वाग्भिर्वाष्पगलास्तमानर्चुर्महाद्युतिम् ॥ १२.४६.१३४ ॥
તે વાત પૂરી થતાં, આંસુથી ગળું રૂંધાયેલા તે બ્રહ્મવાદીઓએ મહાતેજસ્વી ભીષ્મને વાણીથી પૂજ્યા.
12.46.135
तेऽस्तुवन्तश्च विप्रेन्द्राः केशवं पुरुषोत्तमम् ।
भीष्मं च शनकैः सर्वे प्रशशंसुः पुनः पुनः ॥ १२.४६.१३५ ॥
તે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો પુરુષોત્તમ કેશવની સ્તુતિ કરતા, અને ભીષ્મની પણ ધીમે ધીમે વારંવાર પ્રશંસા કરતા.
12.46.136
अधिगम्य तु योगेन भक्तिं भीष्मस्य माधवः ।
त्रैलोक्यदर्शनं ज्ञानं दिव्यं दत्त्वा ययौ हरिः ॥ १२.४६.१३६ ॥
યોગ વડે ભીષ્મની ભક્તિ જાણીને માધવ હરિએ ત્રિલોકદર્શનરૂપ દિવ્ય જ્ઞાન આપીને પ્રયાણ કર્યું.
12.46.137
विदित्वा भक्तियोगं तं भीष्मस्य पुरुषोत्तमः ।
सहसोत्थाय तं हृष्टो यानमेवान्वपद्यत ॥ १२.४६.१३७ ॥
ભીષ્મનો ભક્તિયોગ જાણીને પુરુષોત્તમ હર્ષથી અચાનક ઊભા થયા અને તે જ રથમાં બેસી ગયા.
12.46.138
केशवः सात्यकिश्चैव रथेनकेन जग्मतुः ।
अपरेण महात्मानौ युधिष्ठिरधनञ्जयौ ॥ १२.४६.१३८ ॥
કેશવ અને સાત્યકિ એક રથમાં ગયા; બીજા રથમાં મહાત્મા યુધિષ્ઠિર અને ધનંજય ગયા.
12.46.139
भीमसेनो यमौ चोभौ रथमेकं समास्थिताः ।
कृपो युयुत्सुः सूतश्च सञ्जयश्चापरं रथम् ॥ १२.४६.१३९ ॥
ભીમસેન અને બે યમજો એક રથમાં ચડ્યા; કૃપ, યુયુત્સુ, સૂત અને સંજય બીજા રથમાં.
12.46.140
ते रथैर्नगराकारैः प्रयाताः पुरुषर्षभाः ।
नेमिघोषेण महता कम्पयन्ते वसुंधराम् ॥ १२.४६.१४० ॥
નગર જેવા રથોમાં પ્રયાણ કરતા તે પુરુષશ્રેષ્ઠો ચક્રોના મહાન ઘોષથી પૃથ્વીને ધ્રુજાવતા હતા.
12.46.141
ततो गिरः पुरुषवरस्तवेरितां ।
द्विजेरिताः पथिषु मनाक् स शुश्रुवे।
कृताञ्जलिं प्रणतमथापरं जनं ।
स केशिहा मुदितमनास्थनन्दत ॥ १२.४६.१४१ ॥
ત્યારે તે પુરુષશ્રેષ્ઠે માર્ગો પર બ્રાહ્મણોએ ઉચ્ચારેલાં તારાં સ્તુતિવચનો થોડાં સાંભળ્યાં; હાથ જોડીને નમેલા બીજા માણસને જોઈ કેશિહંતા પ્રસન્નચિત્તે આનંદ પામ્યા.
12.46.142
इति स्मरन्पठति च शार्ङ्गधन्वनः ।
शृणोतु वा यदुकुलनन्दनस्तवम्।
स चक्रभृत्प्रतिहतसर्वाकिल्विषो ।
जनार्दनं प्रविशति देहसंक्षये ॥ १२.४६.१४२ ॥
આ રીતે સ્મરણ કરતાં જે શાર્ઙ્ગધન્વાની સ્તુતિ પાઠ કરે છે, અથવા યદુકુલનંદનની સ્તુતિ સાંભળે છે, તે ચક્રધારીની કૃપાથી સર્વ પાપ નષ્ટ થઈ દેહના અંતે જનાર્દનમાં પ્રવેશ કરે છે.
12.46.143
यं योगिनः प्राणवियोगकाले ।
यत्नेन चित्ते विनिवेशयन्ति।
स तं पुरस्ताद्धरिमीक्षमाणः ।
प्राणाञ्जहौ प्राप्तफलो हि भीष्मः ॥ १२.४६.१४३ ॥
યોગીઓ પ્રાણવિયોગના સમયે પ્રયત્નપૂર્વક ચિત્તમાં સ્થાપે છે, એ જ હરિને સામે જોતાં ભીષ્મે પ્રાણ ત્યજ્યા; તેઓ પોતાનું ફળ પામી ચૂક્યા હતા.
12.46.144
स्ववराजः समाप्तोऽयं विष्णोरद्भुतकर्मणः ।
गाङ्गेयेन पुरा गीतो महापातकनाशनः ॥ १२.४६.१४४ ॥
અદ્ભુત કર્મો કરનાર વિષ્ણુની આ સ્તોત્રરાજ સમાપ્ત થઈ; પૂર્વે ગાંગેયે ગાયેલી, મહાપાતકોનો નાશ કરનારી.
12.46.145
इमं नरः स्तवराजं मुमुक्षुः ।
पठञ्शुचिः कलुषितकल्मषापहम्।
अतीत्य लोकान्मलिनः समामता ।
न्पदं स गच्छत्यमृतं महात्मनः ॥ १२.४६.१४५ ॥
મોક્ષની ઇચ્છા રાખતો મનુષ્ય શુદ્ધ થઈને આ સ્તોત્રરાજનો પાઠ કરે તો, મલિન પાપોને દૂર કરીને, લોકોને પાર કરી મહાત્માનું અમૃતપદ પામે છે.