महाभारत · अध्याय 12.46
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.46.1
शरतल्पे शयानस्तु भरतानां पितामहः ।
कथमुत्सृष्टवान्देहं कं च योगमधारयत् ॥ १२.४६.१ ॥
बाणांच्या शय्येवर पडलेल्या भरतवंशाच्या पितामहांनी कसा देह सोडला आणि कोणता योग धारण केला?
12.46.2
शृणुष्वावहितो राजञ्शुचिर्भूत्वा समाहितः ।
भीष्मस्य कुरुशार्दूल देहोत्सर्गं महात्मनः ॥ १२.४६.२ ॥
हे राजा, शुचिर्भूत होऊन एकाग्रतेने ऐक — कुरुश्रेष्ठ महात्मा भीष्मांचा देहत्याग.
12.46.3
प्रवृत्तमात्रे त्वयनमुत्तरेण दिवाकरे ।
शुक्लपक्षस्य चाष्टभ्यां माघमासस्य पार्थिव ॥ १२.४६.३ ॥
हे राजा, सूर्य उत्तरायणात नुकताच प्रवेशला असता, माघ महिन्याच्या शुक्ल पक्षाच्या अष्टमीला.
12.46.4
प्राजापत्ये च नक्षत्रे मध्यं प्राप्ते दिवाकरे ।
समावेशयदात्मानमात्मत्येव समाहितः ॥ १२.४६.४ ॥
प्राजापत्य नक्षत्रात, सूर्य मध्याह्नी पोहोचला तेव्हा, एकाग्र होऊन त्यांनी आपल्या आत्म्याला आत्म्यातच स्थिर केले.
12.46.5
विकीर्णांशुरिवादित्यो भीष्मः शरशतैश्चितः ।
शुशुभे परया लक्ष्म्या वृतो ब्राह्मणसत्तमैः ॥ १२.४६.५ ॥
शेकडो बाणांनी आच्छादित, किरणे विखुरलेल्या सूर्यासारखे भीष्म श्रेष्ठ ब्राह्मणांनी वेढलेले परम शोभेने चमकले.
12.46.6
व्यासेन देवश्रवसा नारदेन सुरर्षिणा ।
देवस्थानेन वात्स्येन तथाऽश्मकसुमन्तुना ॥ १२.४६.६ ॥
व्यास, देवश्रवा, देवर्षी नारद, देवस्थान, वात्स्य तसेच अश्मक आणि सुमंतु यांच्यासह.
12.46.7
तथा जैमिनिना चैव पैलेन च महात्मना ।
शाण्डिल्यदेवलाभ्यां च मैत्रेयेण च धीमता ॥ १२.४६.७ ॥
त्याचप्रमाणे जैमिनी, पैल आणि महात्मा, तसेच शाण्डिल्य, देवल आणि बुद्धिमान मैत्रेय (यांनीही सांगितले).
12.46.8
असितेन वसिष्ठेन कौशिकेन महात्मना ।
हारितलोमशाभ्यां च तथाऽऽत्रेयेण धीमता ॥ १२.४६.८ ॥
असित, वसिष्ठ, महात्मा कौशिक, हारित आणि लोमश, तसेच बुद्धिमान आत्रेय (यांनीही सांगितले).
12.46.9
बृहस्पतिश्च शुक्रश्च च्यवनश्च महामुनिः ।
सनत्कुमारः कपिलो चाल्मीकिस्तुम्बुरुः कुरुः ॥ १२.४६.९ ॥
बृहस्पती आणि शुक्र, महामुनी च्यवन, सनत्कुमार, कपिल, वाल्मीकी, तुंबुरु आणि कुरु (यांनीही).
12.46.10
मौद्गल्यो भार्गवो रामस्तृणबिन्दुर्महामुनिः ।
पिप्पलादोऽथ वायुश्च सवर्तः पुलहः कचः ॥ १२.४६.१० ॥
मौद्गल्य, भार्गव राम, महामुनी तृणबिंदू, पिप्पलाद, वायू, सवर्त, पुलह आणि कच (यांनीही).
12.46.11
काश्यपश्च पुलस्त्यश्च क्रतुर्दक्षः पराशरः ।
मरीचिरङ्गिराः काश्यो गौतमो गालवो मुनिः ॥ १२.४६.११ ॥
काश्यप आणि पुलस्त्य, क्रतु, दक्ष, पराशर, मरीची, अंगिरा, काश्य, गौतम आणि मुनी गालव (यांनीही).
12.46.12
धौम्यो विभाण्डो माण्डव्योधौम्रः कृष्णानुभौतिकः ।
उलूकः परमो विप्रो मार्कण्डेयो महामुनिः।
भास्करिः पूरणः कृष्णः सूतः परमधार्मिकः ॥ १२.४६.१२ ॥
धौम्य, विभाण्ड, माण्डव्य, धौम्र, कृष्ण आणि आनुभौतिक, परम विप्र उलूक, महामुनी मार्कण्डेय, भास्करी, पूरण, कृष्ण आणि परम धार्मिक सूत (यांनीही).
12.46.13
एतैश्चान्यैर्मुनिगणैर्महाभागैर्महात्मभिः ।
श्रद्धादमशमोपेतैर्वृतश्चन्द्र इव ग्रहैः ॥ १२.४६.१३ ॥
यांच्यासह आणि इतर मुनिगणांसह, श्रद्धा, दम आणि शम यांनी युक्त अशा महाभाग्यवान महात्म्यांनी तो वेढलेला होता; जसा चंद्र ग्रहांनी वेढलेला असतो.
12.46.14
भीष्मस्तु पुरुषव्याघ्रः कर्मणा मनसा गिरा ।
शरतल्पगतः कृष्णं प्रदध्यौ प्राञ्जलिः शुचिः ॥ १२.४६.१४ ॥
पण पुरुषव्याघ्र भीष्म, बाणांच्या शय्येवर पडलेले, कर्म, मन आणि वाणीने शुद्ध होऊन, हात जोडून कृष्णाचे ध्यान करू लागले.
12.46.15
स्वरेण हृष्टपुष्टेन तुष्टाव मधुसूदनम् ।
योगेश्वरं पझनाभं विष्णुं जिष्णुं जगत्पतिम्।
अनादिनिधनं विष्णुमात्मयोनिं सनातनम् ॥ १२.४६.१५ ॥
आनंदी आणि सशक्त स्वराने त्याने मधुसूदनाची स्तुती केली—योगेश्वर, पद्मनाभ, विष्णू, जिष्णू, जगत्पती, आदि-अंतरहित, विष्णू, आत्मयोनी, सनातन यांची.
12.46.16
कृताञ्जलिपुटो भूत्वा वाग्विदां प्रवरः प्रभुः ।
भीष्मः परमधर्मात्मा वासुदेवमथास्तुवत् ॥ १२.४६.१६ ॥
हात जोडून, वाणी जाणणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असे प्रभू भीष्म, परमधर्मात्मा, वासुदेवाची स्तुती करू लागले.
12.46.17
आरिराधयिषुः कृष्णं वाचं जिगदिषामि याम् ।
तया व्याससमासिन्या प्रीयतां पुरुषोत्तमः ॥ १२.४६.१७ ॥
कृष्णाला प्रसन्न करण्याच्या इच्छेने मी जे बोलू इच्छितो, व्यासांनी संक्षेपाने सांगितल्याप्रमाणे त्या वाणीने पुरुषोत्तम प्रसन्न होवो.
12.46.18
शुचिं शुचिपदं हंसं तत्परं परमेष्ठिनम् ।
युक्त्वा सर्वात्मनाऽऽत्मानं तं प्रपद्ये प्रजापतिम् ॥ १२.४६.१८ ॥
शुद्ध, शुद्ध पद असलेला, हंस, त्या परम परमेष्ठीला—सर्वात्म्याने माझा आत्मा त्याला जोडून—मी त्या प्रजापतीला शरण जातो.
12.46.19
अनाद्यन्तं परं ब्रह्म न देवा नर्षयो विदुः ।
एकोऽयं वेद भगवान्धाता नारायणो हरिः ॥ १२.४६.१९ ॥
ज्याला आदी नाही आणि अंत नाही, ते परब्रह्म देव किंवा ऋषी जाणत नाहीत. केवळ हा एकच भगवान धाता, नारायण, हरी जाणतो.
12.46.20
नारायणादृषिगणास्तथा सिद्धमहोरगाः ।
देवा देवर्षयश्चैव यं विदुर्दुःखभेषजम् ॥ १२.४६.२० ॥
नारायणापासून ऋषिगण, सिद्ध आणि महासर्प झाले. देव आणि देवर्षी दुःखावरील औषध असलेल्या त्याला जाणतात.
12.46.21
देवदानवगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः ।
यं न जानन्ति को ह्येष कुतो वा भगवानिति ॥ १२.४६.२१ ॥
देव, दानव, गंधर्व, यक्ष, राक्षस, पन्नग ज्याला जाणत नाहीत — हा कोण, कुठून आला, हा भगवान कोण?
12.46.22
यमाहुर्जगतः कोशं यस्मिंश्च निहिताः प्रजाः ।
यस्मिँल्लोकाः स्फुरन्त्येते जाले शकुनयो यथा ॥ १२.४६.२२ ॥
ज्याला जगताचा कोश म्हणतात, ज्याच्यामध्ये प्रजा स्थिर आहेत, ज्याच्यामध्ये हे लोक जाळ्यातील पक्ष्यांप्रमाणे चमकतात.
12.46.23
यस्मिन्विश्वानि भूतानि तिष्ठन्ति च विशन्ति च ।
गुणभूतानि भूतेशे सूत्रे मणिगणा इव ॥ १२.४६.२३ ॥
ज्याच्यामध्ये सर्व भूते राहतात आणि प्रवेश करतात, भूतेशामध्ये गुणरूपाने असतात, धाग्यात मण्यांच्या समूहाप्रमाणे.
12.46.24
यं च विश्वस्य कर्तारं जगतस्तस्थुषां पतिम् ।
वदन्ति जगतोऽध्यक्षमध्यात्मपरिचिन्तकाः ॥ १२.४६.२४ ॥
विश्वाचा कर्ता, स्थावर-जंगमाचा पती, जगताचा अध्यक्ष असे अध्यात्मचिंतक ज्याला म्हणतात.
12.46.25
यस्मिन्नित्ये तते तन्तौ दृढे स्रगिव तिष्ठति ।
सदसद्ग्रथितं विश्वं विश्वाङ्गे विश्वकर्मणि ॥ १२.४६.२५ ॥
ज्याच्यामध्ये नित्य, पसरलेल्या, दृढ धाग्यात माळेप्रमाणे सत् आणि असत् यांनी गुंफलेले विश्व स्थिर आहे; जो विश्वच ज्याचे अंग आहे, तो विश्वकर्मा आहे.
12.46.26
हरिं सहस्रशिरसं सहस्रचरणेक्षणम् ।
सहस्रबाहुमकुटं सहस्रवदनोज्ज्वलम् ॥ १२.४६.२६ ॥
हजार मस्तके, हजार चरणे, हजार नेत्रे, हजार बाहू असलेले, मुकुटधारी, हजार मुखांनी तेजस्वी असे हरी.
12.46.27
प्राहुर्नारायणं देवं यं विश्वस्य परायणम् ।
अणीयसामणीयांसं स्थविष्ठं च स्थवीयसाम्।
गरीयसां गरिष्ठं च श्रेष्ठं च श्रेयसामपि ॥ १२.४६.२७ ॥
त्याला विश्वाचा परम आश्रय असलेला नारायण देव म्हणतात; सूक्ष्मांहूनही सूक्ष्म, मोठ्यांहूनही मोठा, वजनदारांत अत्यंत वजनदार, कल्याणांतही श्रेष्ठ.
12.46.28
चं वाकेष्वनुवाकेषु निषत्सूपनिषत्सु च ।
गृणन्ति सत्यकर्माणं सत्यं सत्येषु सामसु ॥ १२.४६.२८ ॥
वाक्यांत, अनुवाकांत, निषत्सांत आणि उपनिषदांत सत्यकर्मा असलेल्या त्याची स्तुती करतात; सत्यांमध्ये सत्य, सामांमध्ये.
12.46.29
चतुर्भिश्चतुरात्मानं सत्वस्थं सात्वतां पतिम् ।
यं दिव्यैर्देवमर्चन्ति गुह्यैः परमनामभिः ॥ १२.४६.२९ ॥
चार आत्मे असलेला, सत्त्वात स्थित, सात्वतांचा स्वामी; दिव्य, गुह्य आणि परम नावांनी ज्याची ते पूजा करतात तो देव.
12.46.30
यस्मिन्नित्यं तपस्तप्तं यदङ्गेष्वनुतिष्ठति ।
सर्वात्मा सर्ववित्सर्वः सर्वज्ञः सर्वभावनः ॥ १२.४६.३० ॥
ज्याच्यामध्ये नित्य तप तापले जाते, जे त्याच्या अंगांमध्ये सतत आचरले जाते; तो सर्वात्मा, सर्ववित्, सर्व, सर्वज्ञ, सर्वभावन आहे.
12.46.31
यं देवं देवकी देवी वसुदेवादजीजनत् ।
भौमस्य ब्रह्मणो गुप्त्यै दीप्तमग्निमिवारणिः ॥ १२.४६.३१ ॥
देवी देवकीने वसुदेवापासून ज्या देवाला जन्म दिला, अरणी जसा प्रज्वलित अग्नी निर्माण करते, पृथ्वी आणि ब्रह्माच्या रक्षणासाठी.
12.46.32
यमनन्यो व्यपेताशीरात्मानं वीतकल्मषम् ।
इष्ट्वानन्त्याय गोविन्दं पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥ १२.४६.३२ ॥
ज्याला अनन्य, इच्छारहित, निष्पाप होऊन, अनंत गोविंदाची पूजा करून, स्वतःच्या आत्म्याला स्वतःमध्ये पाहतो.
12.46.33
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं हरिं नारायणं विभुम् ।
अतिवाय्विन्द्रकर्माणमतिसूर्याग्नितेजसम्।
अतिबुद्धीन्द्रियात्मानं तं प्रपद्ये प्रजापतिम् ॥ १२.४६.३३ ॥
जो अतर्क्य, अविज्ञेय, हरी, नारायण, विभू आहे, ज्याची कर्मे वायू व इंद्राच्याही पलीकडची, ज्याचे तेज सूर्य व अग्नीच्याही पलीकडचे, ज्याचा आत्मा बुद्धी व इंद्रियांच्याही पलीकडचा — त्या प्रजापतीला मी शरण जातो.
12.46.34
पुराणे पुरुषं प्रोक्तं ब्रह्मप्रोक्तं युगादिषु ।
क्षये संकर्षणं प्रोक्तं तमुपास्यमुपास्महे ॥ १२.४६.३४ ॥
पुराणात त्या पुरुषाचे वर्णन केले आहे; युगांच्या आरंभी ब्रह्म्याने ज्याचे वर्णन केले; प्रलयात ज्याला संकर्षण म्हटले गेले. त्या उपास्याची आम्ही उपासना करतो.
12.46.35
यमेकं बहुधात्मानं प्रादुर्भूतमधोक्षजम् ।
नान्यभक्ताः क्रियावन्तो यजन्ते सर्वकामदम् ॥ १२.४६.३५ ॥
जो एक असून अनेक रूपांनी प्रकट झालेला अधोक्षज आहे, त्याला, अन्य कोणाचेही भक्त न होता, कर्मठ लोक सर्वकामदाता म्हणून पूजतात.
12.46.36
ऋतमेकाक्षरं ब्रह्म यत्तत्सदसतः परम् ।
अनादिमध्यपर्यन्तं न देवा नर्षयो विदुः ॥ १२.४६.३६ ॥
ऋत, एकाक्षर ब्रह्म, जे सत् आणि असत् यांच्या पलीकडचे; ज्याला आदी, मध्य किंवा अंत नाही — त्याला देव आणि ऋषीही जाणत नाहीत.
12.46.37
यं सुरासुरगन्धर्वाः सिद्धा ऋषिमहोरगाः ।
प्रयता नित्यमर्चन्ति परमं सुखभेषजम् ॥ १२.४६.३७ ॥
देव, असुर, गंधर्व, सिद्ध, ऋषी आणि महोरग संयमाने ज्याची नित्य पूजा करतात, तो परम सुखाचे औषध आहे.
12.46.38
अनादिनिधनं देवमात्मयोनिं सनातनम् ।
अप्रेक्ष्यमनभिज्ञेयं हरिं नारायणं प्रभुम् ॥ १२.४६.३८ ॥
जो आदि-अंतरहित, देव, स्वयंभू, सनातन, न दिसणारा आणि न जाणता येणारा आहे, त्या प्रभू हरि नारायणाला.
12.46.39
हिरण्यवर्णं यं गर्भमदितिर्दैत्यनाशनम् ।
एकं द्वादशधा जज्ञे तस्मै सूर्यात्मने नमः ॥ १२.४६.३९ ॥
सुवर्णवर्ण, दैत्यांचा नाश करणारा, एक असूनही अदितीच्या गर्भातून बारा रूपांनी जन्मलेल्या त्या सूर्यात्म्याला नमस्कार.
12.46.40
शुक्ले देवान्पितॄन्कृष्णे तर्पयत्यमृतेन यः ।
यश्च राजा द्विजातीनां तस्मै सोमात्मने नमः ॥ १२.४६.४० ॥
शुक्ल पक्षात देवांना आणि कृष्ण पक्षात पितरांना अमृताने तृप्त करणारा, आणि द्विजांचा राजा असलेल्या त्या सोमात्म्याला नमस्कार.
12.46.41
हुताशनमुखैर्देवैर्धार्यते सकलं जगत् ।
हविः प्रथमभोक्ता यस्तस्मै होत्रात्मने नमः ॥ १२.४६.४१ ॥
अग्निमुख देवांकडून सर्व जग धारण केले जाते; हविचा पहिला भोक्ता जो आहे, त्या होत्रात्म्याला नमस्कार.
12.46.42
महतस्तमसः पारे पुरुषं ह्यतितेजसम् ।
यं ज्ञात्वा मृत्युमत्येति तस्मै ज्ञेयात्मने नमः ॥ १२.४६.४२ ॥
महत् आणि तमाच्या पलीकडील, अतितेजस्वी पुरुषाला जाणून मनुष्य मृत्यूला ओलांडतो; त्या ज्ञेयात्म्याला नमस्कार.
12.46.43
यं बृहन्तं बृहत्युक्थे यमग्नौ यं महाध्वरे ।
यं विप्रसङ्घा गायन्ति तस्मै वेदात्मने नमः ॥ १२.४६.४३ ॥
बृहत् उक्थात जो बृहत्, अग्नीत आणि महायज्ञात, ज्याचे विप्रसंघ गान करतात, त्या वेदात्म्याला नमस्कार.
12.46.44
पादाङ्गं संधिपर्वाणं स्वरव्यञ्जनभूषितम् ।
यमाहुरक्षरं विप्रास्तस्मै वागात्मने नमः ॥ १२.४६.४४ ॥
पाद हेच ज्याचे अंग, संधी हेच ज्याचे पर्व, स्वरव्यंजनांनी अलंकृत, विप्र ज्याला अक्षर म्हणतात, त्या वागात्म्याला नमस्कार.
12.46.45
यज्ञाङ्गो यो वराहो वै भूत्वा गामुज्जहारह ।
लोकत्रयहितार्थाय तस्मै वीर्यात्मने नमः ॥ १२.४६.४५ ॥
यज्ञांग असलेला, वराह होऊन ज्याने पृथ्वीला उचलले, त्रिलोकाच्या हितासाठी, त्या वीर्यात्म्याला नमस्कार.
12.46.46
ऋग्यजुःसामधामानं दशार्धहविराकृतिम् ।
यं सप्ततन्तुं तन्वन्ति तस्मै यज्ञात्मने नमः ॥ १२.४६.४६ ॥
ऋक्, यजुः, साम ज्याचे धाम, दशार्ध हविः ज्याचा आकार, सप्ततंतूंनी ज्याला विस्तारतात, त्या यज्ञात्म्याला नमस्कार.
12.46.47
चतुर्भिश्च चतुर्भिश्च द्वाभ्यां पञ्चभिरेव च ।
हूयते च पुनर्द्वाभ्यां तस्मै होमात्मने नमः ॥ १२.४६.४७ ॥
चार आणि चार, दोन आणि पाच यांनी, आणि पुन्हा दोनांनी ज्याच्यात होम केला जातो, त्या होमात्म्याला नमस्कार.
12.46.48
यः सुपर्णो यजुर्नाम च्छन्दोगात्रस्त्रिवृच्छिराः ।
रथन्तरबृहत्पक्षस्तस्मै स्तोत्रात्मने नमः ॥ १२.४६.४८ ॥
जो सुपर्ण, यजुः नावाचा, छंद ज्याचे शरीर, त्रिवृत् ज्याचे शीर्ष, रथंतर आणि बृहत् ज्याचे पंख, त्या स्तोत्रात्म्याला नमस्कार.
12.46.49
यः सहस्रसवे सत्रे जज्ञे विश्वसृजामृषिः ।
हिरण्यपक्षः शकुनिस्तस्मै तार्क्ष्यात्मने नमः ॥ १२.४६.४९ ॥
हजार यज्ञांच्या सत्रात विश्वनिर्मात्यांमध्ये ऋषी म्हणून जन्मलेल्या, सोनेरी पंखांच्या त्या पक्ष्याला, तार्क्ष्यस्वरूपाला नमस्कार.
12.46.50
यश्चिनोति सतां सेतुमृतेनामृतयोनिना ।
धर्मार्थव्यवहाराङ्गैस्तस्मै सत्यात्मने नमः ॥ १२.४६.५० ॥
धर्म, अर्थ आणि व्यवहाराच्या अंगांनी, ऋताने व अमृताच्या उगमाने सज्जनांसाठी सेतू बांधणाऱ्या, सत्यस्वरूपाला नमस्कार.
12.46.51
यं पृथग्धर्मचरणाः पृथग्धर्मफलैषिणः ।
पृथग्धर्मैः समर्चन्ति तस्मै धर्मात्मने नमः ॥ १२.४६.५१ ॥
वेगवेगळे धर्म आचरणारे व वेगवेगळ्या धर्मफलांची इच्छा करणारे, वेगवेगळ्या धर्मांनी ज्याची पूजा करतात, त्या धर्मस्वरूपाला नमस्कार.
12.46.52
यतः सर्वे प्रसूयन्ते ह्यनङ्गात्माङ्गदेहिनः ।
उन्मादः सर्वभूतानां तस्मै कामात्मने नमः ॥ १२.४६.५२ ॥
ज्याच्यापासून सर्व देहधारी प्राणी जन्मतात — अनंगाच्या आत्म्यापासून अंगयुक्त देहधारी — आणि सर्व भूतांमधील उन्माद ज्याचा आहे, त्या कामस्वरूपाला नमस्कार.
12.46.53
यं तं व्यक्तस्थमव्यक्तं विचिन्वन्ति महर्षयः ।
क्षेत्रे क्षेत्रज्ञमासीनं तस्मै क्षेत्रात्मने नमः ॥ १२.४६.५३ ॥
व्यक्तात स्थित असलेल्या अव्यक्त रूपात महर्षी ज्याचा शोध घेतात, क्षेत्रात क्षेत्रज्ञ म्हणून बसलेल्या त्या क्षेत्रस्वरूपाला नमस्कार.
12.46.54
यं दृगात्मानमात्मस्थं वृतं षोडशभिर्गुणैः ।
प्राहुः सप्तदशंसाङ्ख्यास्तस्मै साङ्ख्यात्मने नमः ॥ १२.४६.५४ ॥
सांख्यवादी ज्याला सोळा गुणांनी वेढलेला, आत्म्यात स्थित, द्रष्टा आत्मा आणि सतरावा म्हणतात, त्या सांख्यस्वरूपाला नमस्कार.
12.46.55
यं विनिद्रा जितश्वासाः संतुष्टाः संयतेन्द्रियाः ।
ज्योतिः पश्यन्ति युञ्जानास्तस्मै योगात्मेन नमः ॥ १२.४६.५५ ॥
जागृत राहणारे, प्राणांवर विजय मिळवलेले, संतुष्ट आणि इंद्रियांचे संयम करणारे योगाभ्यासी ज्याला ज्योतीच्या रूपात पाहतात, त्या योगात्म्याला नमस्कार.
12.46.56
अपुण्यपुण्योपरमे यं पुनर्भवनिर्भयाः ।
शान्ताः संन्यासिनो यान्ति तस्मै मोक्षात्मने नमः ॥ १२.४६.५६ ॥
पुण्य व पाप संपल्यावर, पुनर्जन्माला न घाबरणारे, शांत संन्यासी ज्याला प्राप्त होतात, त्या मोक्षात्म्याला नमस्कार.
12.46.57
यस्याग्रिरास्यं द्यौर्मूर्धा खं नाभिश्चरणौ क्षितिः ।
सूर्यश्चक्षुर्दिशः श्रोत्रं तस्मै लोकात्मने नमः ॥ १२.४६.५७ ॥
अग्नी ज्याचे मुख, द्युलोक मस्तक, आकाश नाभी, पृथ्वी चरण, सूर्य डोळा आणि दिशा कान — त्या लोकात्म्याला नमस्कार.
12.46.58
युगेष्वावर्तते योंऽशैर्मासर्त्वयनहायनैः ।
सर्गप्रलययोः कर्ता तस्मै कालात्मने नमः ॥ १२.४६.५८ ॥
युगांमध्ये स्वतःच्या अंशांनी महिने, ऋतू, अयने आणि वर्षांच्या रूपाने फिरणारा, सृष्टी व प्रलयाचा कर्ता — त्या कालात्म्याला नमस्कार.
12.46.59
योऽसौ युगसहस्रान्ते प्रदीप्तार्चिर्विभावसुः ।
संभक्षयति भूतानि तस्मै घोरात्मने नमः ॥ १२.४६.५९ ॥
हजार युगांच्या अखेरीस, प्रज्वलित ज्वाळांनी युक्त जो विभावसू सर्व भूतांना गिळंकृत करतो — त्या घोरात्म्याला नमस्कार.
12.46.60
संभक्ष्य सर्वभूतानि कृत्वा चैकार्णवं जगत् ।
बालः स्वपिति यश्चैकस्तस्मै मायात्मने नमः ॥ १२.४६.६० ॥
सर्व भूतांना गिळून, जगताला एकच महासागर करून जो बालकासारखा एकटा झोपतो — त्या मायात्म्याला नमस्कार.
12.46.61
सहस्रशिरसे तस्मै पुरुषायामितात्मने ।
चतुःसमुद्रपयसि योगनिद्रात्मने नमः ॥ १२.४६.६१ ॥
हजार मस्तके असलेल्या त्या पुरुषाला, अमर्याद आत्मा असलेल्याला, चार समुद्रांच्या जलात योगनिद्रेत असलेल्याला नमस्कार.
12.46.62
अजस्य नाभावध्येकं यस्मिन्विश्वं प्रतिष्ठितम् ।
पुष्करं पुष्कराक्षस्य तस्मै पझात्मने नमः ॥ १२.४६.६२ ॥
अजाच्या नाभीत एक कमळ आहे, ज्यावर विश्व स्थिर आहे; त्या कमलनयनाच्या पद्मस्वरूपाला नमस्कार.
12.46.63
यस्य केशेषु जीमूता नद्यः सर्वाङ्गसंधिषु ।
कुक्षौ समुद्राश्चत्वारस्तस्मै तोयात्मने नमः ॥ १२.४६.६३ ॥
ज्याच्या केसांत मेघ, सर्व अंगसंधींत नद्या आणि उदरात चार समुद्र आहेत, त्या जलस्वरूपाला नमस्कार.
12.46.64
यस्मात्सर्गाः प्रवर्तन्ते सर्गप्रलयविक्रियाः ।
यस्मिंश्चैव प्रलीयन्ते तस्मै हेत्वात्मने नमः ॥ १२.४६.६४ ॥
ज्याच्यापासून सृष्टी प्रवर्तते, सृष्टी आणि प्रलयाचे विकार घडतात, आणि ज्याच्यात ते लीन होतात, त्या हेतुस्वरूपाला नमस्कार.
12.46.65
यो निषण्णो भवेद्रात्रौ दिवा भवति विष्ठितः ।
इष्टानिष्टस्य च द्रष्टा तस्मै द्रष्ट्रात्मने नमः ॥ १२.४६.६५ ॥
जो रात्री बसलेला असतो, दिवसा उभा असतो, इष्टानिष्टांचा द्रष्टा आहे, त्या द्रष्ट्यारूपाला नमस्कार.
12.46.66
अकार्यः सर्वकार्येषु धर्मकार्यार्थमुद्यतः ।
वैकुण्ठस्य हि तद्रूपं तस्मै कार्यात्मने नमः ॥ १२.४६.६६ ॥
सर्व कार्यांत अकर्ता असूनही धर्मकार्यासाठी उद्युक्त असलेला; तेच वैकुंठाचे रूप आहे—त्या कार्यस्वरूपाला नमस्कार.
12.46.67
ब्रह्म वक्तं भुजौ क्षत्रं कृत्स्नमूरूदरं विशः ।
पादौ यस्याश्रिताः शूद्रास्तस्मैवर्णात्मने नमः ॥ १२.४६.६७ ॥
ब्राह्मण हे ज्याचे मुख, क्षत्रिय त्याचे बाहू, वैश्य त्याच्या मांड्या व उदर, आणि शूद्र ज्याच्या चरणांना आश्रित आहेत, त्या वर्णस्वरूपाला नमस्कार.
12.46.68
अन्नपानेन्धनमयो रसप्राणविवर्धनः ।
यो धारयति भूतानि तस्मै प्राणात्मने नमः ॥ १२.४६.६८ ॥
अन्न, पेय आणि इंधनमय, रस व प्राण वाढवणारा, जो भूतांना धारण करतो, त्या प्राणस्वरूपाला नमस्कार.
12.46.69
प्राणानां धारणार्थाय योऽन्नं भुङ्क्ते चतुर्विधम् ।
अन्तर्भूतः पचत्यग्निस्तस्मै पाकात्मने नमः ॥ १२.४६.६९ ॥
प्राण धारण करण्यासाठी जो चार प्रकारचे अन्न खातो, आणि अंतर्भूत अग्नी होऊन ते पचवतो, त्या पाकस्वरूपाला नमस्कार.
12.46.70
विषये वर्तमानानां यं तं वैषयिकैर्गुणैः ।
प्राहुर्विषयगोप्तारं तस्मै गोप्त्रात्मने नमः ॥ १२.४६.७० ॥
विषयांमध्ये वावरणाऱ्यांमध्ये, विषयगुणांद्वारे ज्याला विषयांचा रक्षक म्हणतात, त्या रक्षकस्वरूपाला नमस्कार.
12.46.71
अप्रमेयशरीराय सर्वतो बुद्धिचक्षुषे ।
अपारपरिमाणाय तस्मै दिव्यात्मने नमः ॥ १२.४६.७१ ॥
अप्रमेय शरीर असलेल्या, सर्वत्र बुद्धिरूपी डोळे असलेल्या, अपार परिमाण असलेल्या, त्या दिव्यस्वरूपाला नमस्कार.
12.46.72
परः कालात्परो यज्ञात्परः सदसतश्च यः ।
अनादिरादिर्विश्वस्य तस्मै विश्वात्मने नमः ॥ १२.४६.७२ ॥
जो काळाच्या पलीकडे, यज्ञाच्या पलीकडे, सत् आणि असत् यांच्याही पलीकडे आहे, जो अनादी असून विश्वाचा आदी आहे, त्या विश्वस्वरूपाला नमस्कार.
12.46.73
वैद्युतो जाठरश्चैव पावकः शुचिरेव च ।
दहनः सर्वभक्षाणां तस्मै वह्न्यात्मने नमः ॥ १२.४६.७३ ॥
वीजेत, जठराग्नीत, पावकात आणि शुचीत असणारा, सर्व भक्ष्यांना दहन करणारा, त्या वह्न्यात्म्याला नमस्कार.
12.46.74
रसातलगतः श्रीमार्ननन्तो भगवान्प्रभुः ।
जगद्धारयते योऽसौ तस्मै शेषात्मने नमः ॥ १२.४६.७४ ॥
रसातलात असणारा, श्रीमान अनंत, भगवान प्रभू, जगाला धारण करणारा, त्या शेषात्म्याला नमस्कार.
12.46.75
ज्वलनार्केन्दुताराणां ज्योतिषां दिव्यमूर्तिनाम् ।
यस्तेजयति तेजांसि तस्मै तेजात्मने नमः ॥ १२.४६.७५ ॥
अग्नी, सूर्य, चंद्र, तारे या दिव्यमूर्ती ज्योतींचे तेज जो प्रकाशित करतो, त्या तेजात्म्याला नमस्कार.
12.46.76
आत्मज्ञानमिदं ज्ञानं ज्ञात्वा पञ्चस्ववस्थितम् ।
यं ज्ञानेनाधिगच्छन्ति तस्मै ज्ञानात्मने नमः ॥ १२.४६.७६ ॥
हे आत्मज्ञान आहे; पाच तत्त्वांत स्थित असलेले ज्ञान. ते जाणून ज्ञानाने ज्याला प्राप्त करतात, त्या ज्ञानात्म्याला नमस्कार.
12.46.77
साङ्ख्यैर्योगैर्विनिश्चित्य साध्यैश्च परमर्षिभिः ।
यस्य तु ज्ञायते तत्वं तस्मै गुह्यात्मने नमः ॥ १२.४६.७७ ॥
सांख्य व योगी यांनी निश्चय करून, साध्य व परम ऋषी ज्याचे तत्त्व जाणतात, त्या गुह्यात्म्याला नमस्कार.
12.46.78
जटिने दण्डिने नित्यं लम्बोदरशरीरिणे ।
कमण्डलुनिषङ्गाय तस्मै ब्रह्मात्मने नमः ॥ १२.४६.७८ ॥
जटाधारी, दंडधारी, नेहमी लंबोदर शरीर असलेला, कमंडलू व भाता धारण करणारा, त्या ब्रह्मात्म्याला नमस्कार.
12.46.79
शूलिने त्रिदशेशाय त्र्यम्बकाय महात्मने ।
भस्मदिग्धोर्ध्वलिङ्गाय तस्मा रुद्रात्मने नमः ॥ १२.४६.७९ ॥
त्रिशूलधारी, देवतांचा स्वामी, त्र्यंबक, महात्म्याला नमस्कार; भस्माने माखलेल्या ऊर्ध्वलिंग असलेल्या रुद्रात्म्याला नमस्कार.
12.46.80
चन्द्रार्धकृतशीर्षाय व्यालयज्ञोपवीतिने ।
पिनाकशूलहस्ताय तस्मै उग्रात्मने नमः ॥ १२.४६.८० ॥
ज्याच्या मस्तकावर अर्धचंद्र आहे, सर्प ज्याचे यज्ञोपवीत आहे, पिनाक आणि शूल ज्याच्या हातात आहेत, त्या उग्रात्म्याला नमस्कार.
12.46.81
यो जातो वसुदेवेन देवक्यां यदुनन्दनः ।
शङ्खचक्रगदापाणिर्वासुदेवात्मने नमः ॥ १२.४६.८१ ॥
वसुदेवापासून देवकीच्या पोटी जन्मलेला, यदुवंशाचा आनंद, शंख चक्र गदा हाती धरलेल्या वासुदेवात्म्याला नमस्कार.
12.46.82
शिरःकपालमालाय व्याघ्रचर्मनिवासिने ।
भस्मदिग्धशरीराय तस्मै रुद्रात्मने नमः ॥ १२.४६.८२ ॥
कवट्यांची माळ घालणारा, व्याघ्रचर्मावर वास करणारा, भस्मलिप्त शरीर असलेल्या रुद्रात्म्याला नमस्कार.
12.46.83
यो मोहयति भूतानि सर्वपाशानुबन्धनैः ।
सर्वस्य रक्षणार्थाय तस्मै मोहात्मने नमः ॥ १२.४६.८३ ॥
सर्व पाशांच्या बंधनांनी जो भूतांना मोहित करतो, तरीही सर्वांच्या रक्षणासाठी, त्या मोहात्म्याला नमस्कार.
12.46.84
चैतन्यं सर्वतो नित्यं सर्वप्राणिहृदि स्थितम् ।
सर्वातीततरं सूक्ष्मं तस्मै सूक्ष्मात्मने नमः ॥ १२.४६.८४ ॥
सर्वत्र, सदा सर्व प्राण्यांच्या हृदयात स्थित चैतन्य, सर्वांहून पलीकडचे आणि सूक्ष्म, त्या सूक्ष्म आत्म्याला नमस्कार.
12.46.85
पञ्चभूतात्मभूताय भूतादिनिधनाय च ।
अक्रोधद्रोहमोहाय तस्मै शान्तात्मने नमः ॥ १२.४६.८५ ॥
जो पञ्चमहाभूतांचा आत्मा आहे, भूतांचा आदी आणि अंत आहे, जो क्रोध, द्रोह आणि मोहरहित आहे, त्या शांतात्म्याला नमस्कार.
12.46.86
यस्मिन्सर्वं यतः सर्वं यः सर्वं सर्वतश्च यः ।
यश्च सर्वमयो देवस्तस्मै सर्वात्मने नमः ॥ १२.४६.८६ ॥
ज्याच्यात सर्व आहे, ज्याच्यापासून सर्व झाले, जो सर्व आहे, सर्वत्र जो आहे, सर्वमय जो देव, त्या सर्वात्म्याला नमस्कार.
12.46.87
यः शेते क्षीरपर्यङ्के दिव्यनागविभूषिते ।
फणासहस्ररचिते तस्मै निद्रात्मने नमः ॥ १२.४६.८७ ॥
जो क्षीरसागराच्या शय्येवर, दिव्य नागांनी शोभिवंत, सहस्र फण्यांनी रचलेल्या पलंगावर निजतो, त्या निद्रात्म्याला नमस्कार.
12.46.88
विश्वे च मरुतश्चैव रुद्रादित्याश्विनावपि ।
वसवः सिद्धसाध्याश्च तस्मै देवात्मने नमः ॥ १२.४६.८८ ॥
विश्वेदेव, मरुत, रुद्र, आदित्य, अश्विनीकुमार, वसू, सिद्ध आणि साध्य हेही ज्याचे स्वरूप आहेत, त्या देवात्म्याला नमस्कार.
12.46.89
अव्यक्तं बुद्ध्यहंकारो मनोबुद्धीन्द्रियाणि च ।
तन्मात्राणि विशेषाश्च तस्मै तत्वात्मने नमः ॥ १२.४६.८९ ॥
अव्यक्त, बुद्धी, अहंकार, मन, बुद्धी व इंद्रिये, तन्मात्रा आणि विशेष हेही ज्याचे स्वरूप आहे, त्या तत्त्वात्म्याला नमस्कार.
12.46.90
भूतं भव्यं भविष्यच्च भूतादिप्रभवाव्ययः ।
योऽग्रजः सर्वभूतानां तस्मै भूतात्मने नमः ॥ १२.४६.९० ॥
भूत, भव्य आणि भविष्य; भूतांच्या आदीचा अव्यय उगम; सर्व भूतांचा अग्रज; त्या भूतात्म्याला नमस्कार.
12.46.91
यं हि सूक्ष्मं विचिन्वन्ति परं सूक्ष्मविदो जनाः ।
सूक्ष्मात्सूक्ष्मं च यद्ब्रह्म तस्मै सूक्ष्मात्मने नमः ॥ १२.४६.९१ ॥
सूक्ष्मज्ञ लोक ज्याला परम सूक्ष्म म्हणून शोधतात, सूक्ष्मापेक्षाही सूक्ष्म असे जे ब्रह्म, त्या सूक्ष्मात्म्याला नमस्कार.
12.46.92
मत्स्यो भूत्वा विरिञ्चाय येन वेदाः समाहृताः ।
रसातलगतः शीघ्रं तस्मै मत्स्यात्मने नमः ॥ १२.४६.९२ ॥
मत्स्य होऊन विरिञ्चीसाठी ज्याने वेद परत आणले, जो लवकर रसातलात गेला, त्या मत्स्यात्म्याला नमस्कार.
12.46.93
मन्दराद्रिर्धृतो येन प्राप्ते ह्यमृतमन्थने ।
अतिकर्कशदेहाय तस्मै कूर्मात्मने नमः ॥ १२.४६.९३ ॥
अमृत-मंथनाच्या वेळी ज्याने मंदराचल पर्वत धारण केला, अतिकठोर देहाच्या त्या कूर्मात्म्याला नमस्कार.
12.46.94
वाराहं रूपमास्थाय महीं सवनपर्वताम् ।
उद्धरत्येकदंष्ट्रेण तस्मै क्रोडात्मने नमः ॥ १२.४६.९४ ॥
वराहरूप धारण करून वने व पर्वतांसह पृथ्वी एकाच दाढेने उचलणाऱ्या त्या क्रोडात्म्याला नमस्कार.
12.46.95
नारसिंहवपुः कृत्वा सर्वलोकभयंकरम् ।
हिरण्यकशिपुं जघ्ने तस्मै सिंहात्मने नमः ॥ १२.४६.९५ ॥
सर्वलोकभयंकर नृसिंहदेह धारण करून ज्याने हिरण्यकशिपूचा वध केला, त्या सिंहात्म्याला नमस्कार.
12.46.96
पिङ्गेक्षणसटं यस्य रूपं दंष्ट्रानखैर्युतम् ।
दानवेन्द्रान्तकरणं तस्मै दृप्तात्मने नमः ॥ १२.४६.९६ ॥
पिंगट नेत्र व आयाळ, दाढा आणि नखे असलेले ज्याचे रूप, दानवेंद्राचा अंत करणाऱ्या त्या दृप्तात्म्याला नमस्कार.
12.46.97
यं न देवा न गन्धर्वा न दैत्या न च दानवाः ।
तत्वतो हि विजानन्ति तस्मै सूक्ष्मात्मने नमः
वामनं रूपमास्थाय बलिं संयम्य मायया ।
त्रैलोक्यं क्रान्तवान्यस्तु तस्मै क्रान्तात्मने नमः ॥ १२.४६.९७ ॥
ज्याला देव, गंधर्व, दैत्य किंवा दानव खरोखर जाणत नाहीत, त्या सूक्ष्मात्म्याला नमस्कार. वामनरूप धारण करून, मायेने बलीला संयमित करून ज्याने त्रैलोक्य व्यापले, त्या क्रांतात्म्याला नमस्कार.
12.46.98
जमदग्निसुतो भूत्वा रामः शस्त्रभृतां वरः ।
महीं निःक्षत्रियां चक्रे तस्मै रामात्मने नमः ॥ १२.४६.९८ ॥
जमदग्नीचा पुत्र होऊन, शस्त्रधार्‍यांत श्रेष्ठ राम याने पृथ्वी क्षत्रियरहित केली; त्या रामात्म्याला नमस्कार.
12.46.99
त्रिःसप्तकृत्वो यश्चैको धर्मे व्युत्क्रान्तिगौरवात् ।
जघान क्षत्रियान्सङ्ख्ये तस्मै क्रोधात्मने नमः ॥ १२.४६.९९ ॥
धर्मउल्लंघनाच्या भाराने एकट्याने एकवीस वेळा युद्धात क्षत्रियांचा वध केला, त्या क्रोधात्म्याला नमस्कार.
12.46.100
विभज्य पञ्चधाऽऽत्मानं वायुर्भूत्वा शरीरगः ।
यश्चेष्टयति भूतानि तस्मै वाय्वात्मने नमः ॥ १२.४६.१०० ॥
स्वतःला पाच भागांत विभागून, वायू होऊन शरीरात राहून जो भूतांना चेष्टा करवतो, त्या वायात्म्याला नमस्कार.
12.46.101
रामो दशिरथिर्भूत्वा पुलस्त्यकुलनन्दनम् ।
जघान रावणं सङ्ख्ये तस्मै क्षत्रात्मने नमः ॥ १२.४६.१०१ ॥
दशरथाचा पुत्र राम होऊन, पुलस्त्यकुलाचा आनंद असलेल्या रावणाला युद्धात ज्याने मारले, त्या क्षत्रात्म्याला नमस्कार.
12.46.102
यो हली मुसली श्रीमान्नीलाम्बरधरः स्थितः ।
रामाय रौहिणेयाय तस्मै भोगात्मने नमः ॥ १२.४६.१०२ ॥
नांगर आणि मुसळ धारण करणारे, नीलवस्त्र परिधान करून उभे असलेले श्रीमान रौहिणेय रामाला, जे भोगस्वरूप आहेत त्यांना नमस्कार.
12.46.103
शङ्खिने चक्रिणे नित्यं शार्ङ्गिणे पीतवाससे ।
वनमालाधरायैव तस्मै कृष्णात्मने नमः ॥ १२.४६.१०३ ॥
सदैव शंख, चक्र, शार्ङ्ग धनुष्य धारण करणारे, पीत वस्त्र नेसलेले, वनमाला धारण करणारे, त्या कृष्णस्वरूपाला नमस्कार.
12.46.104
वसुदेवसुतः श्रीमान्क्रीडितो नन्दगोकुले ।
कंसस्य निधनार्थाय तस्मै क्रीडात्मने नमः ॥ १२.४६.१०४ ॥
वसुदेवाचा श्रीमान पुत्र नंदाच्या गोकुळात खेळला, कंसाच्या निधनासाठी; क्रीडास्वरूप त्याला नमस्कार.
12.46.105
वासुदेवत्वमागम्य यदोर्वंशसमुद्भवः ।
भूभारहरणं चक्रे तस्मै कृष्णात्मने नमः ॥ १२.४६.१०५ ॥
वासुदेवत्व प्राप्त करून, यदुवंशात जन्म घेऊन, पृथ्वीचा भार हरण करणाऱ्या त्या कृष्णस्वरूपाला नमस्कार.
12.46.106
सारथ्यमर्जुनस्याजौ कुर्वन्गीतामृतं ददौ ।
लोकत्रयोपकाराय तस्मै ब्रह्मात्मने नमः ॥ १२.४६.१०६ ॥
युद्धात अर्जुनाचे सारथ्य करून गीतामृत दिले, त्रिलोकांच्या उपकारासाठी; ब्रह्मस्वरूप त्याला नमस्कार.
12.46.107
दानवांस्तु वशे कृत्वा पुनर्बुद्धत्वमागतः ।
सर्गस्य रक्षणार्थाय तस्मै बुद्धात्मने नमः ॥ १२.४६.१०७ ॥
दानवांना वश करून पुन्हा बुद्धत्व प्राप्त झालेले, सृष्टीच्या रक्षणासाठी; बुद्धस्वरूप त्याला नमस्कार.
12.46.108
हनिष्यति कलौ प्राप्ते म्लेच्छांस्तुरगवाहनः ।
धर्मसंस्थापको यस्तु तस्मै कल्क्यात्मने नमः ॥ १२.४६.१०८ ॥
कलियुग आल्यावर घोड्यावर आरूढ होऊन म्लेच्छांचा संहार करून धर्माची स्थापना करणाऱ्या कल्की-स्वरूपाला नमस्कार.
12.46.109
तारान्वये कालनेमिं हत्वा दानवपुङ्गवम् ।
ददौ राज्यं महेन्द्राय तस्मै साङ्ख्यात्मने नमः ॥ १२.४६.१०९ ॥
ताराच्या वंशात दानवश्रेष्ठ कालनेमीचा वध करून महेंद्राला राज्य दिले, त्या सांख्य-स्वरूपाला नमस्कार.
12.46.110
यः सर्वप्राणिनां देहे साक्षिभूतो ह्यवस्थितः ।
अक्षरः क्षरमाणानां तस्मै साक्ष्यात्मने नमः ॥ १२.४६.११० ॥
सर्व प्राण्यांच्या देहात साक्षीरूपाने असणारा, नाशवंतांमध्ये अक्षय असणाऱ्या त्या साक्षी-स्वरूपाला नमस्कार.
12.46.111
नमोस्तु ते महादेव नमस्ते भक्तवत्सल ।
सुब्रह्मण्य नमस्तेऽस्तु प्रसीद परमेश्वर ॥ १२.४६.१११ ॥
हे महादेवा, तुला नमस्कार. हे भक्तवत्सला, तुला नमस्कार. हे सुब्रह्मण्या, तुला नमस्कार; हे परमेश्वरा, प्रसन्न हो.
12.46.112
अव्यक्तव्यक्तरूपेण व्याप्तं सर्वं त्वया विभो ।
नारायणं सहस्राक्षं सर्वलोकमहेश्वरम् ॥ १२.४६.११२ ॥
हे विभो, अव्यक्त आणि व्यक्त रूपाने तू सर्व व्यापले आहेस. तू नारायण, सहस्राक्ष, सर्वलोकांचा महेश्वर आहेस.
12.46.113
हिरण्यनाभ यज्ञाङ्गममृतं विश्वतोमुखम् ।
सर्वदा सर्वकार्येषु नास्ति तेषाममङ्गलम् ॥ १२.४६.११३ ॥
हे हिरण्यनाभा, यज्ञांगा, अमृता, विश्वतोमुखा! सर्व कार्यांत सदैव तुझे स्मरण करणाऱ्यांना अमंगल नसते.
12.46.114
येषां हृदिस्थो देवेशो मङ्गलायतनं हरिः ।
मङ्गल भगवान्विष्णुर्मङ्गलं मधुसूदनः ॥ १२.४६.११४ ॥
ज्यांच्या हृदयात देवेश, मंगलाचे आश्रयस्थान हरी वास करतात, मंगल भगवान विष्णू; मंगल मधुसूदन.
12.46.115
मङ्गलं पुण्डरीकाक्षो मङ्गलं गरुडध्वजः ।
विश्वकर्मन्नमस्तेऽस्तु विश्वात्मन्विश्वसंभव ॥ १२.४६.११५ ॥
मंगल पुंडरीकाक्ष, मंगल गरुडध्वज. हे विश्वकर्मन्, तुला नमस्कार; हे विश्वात्मन्, हे विश्वसंभव.
12.46.116
अपवर्गस्थभूतानां पञ्चानां परमास्थित ।
नमस्ते त्रिषु लोकेषु वमस्ते परतस्त्रिषु ॥ १२.४६.११६ ॥
अपवर्गात स्थित असलेल्या पंचभूतांच्या परम आधारा, तुला नमस्कार; तिन्ही लोकांत तुला नमस्कार, तिन्हींच्या पलीकडेही तुला नमस्कार.
12.46.117
नमस्ते दिक्षु सर्वासु त्वं हि सर्वपरायणम् ।
नमस्ते भगवन्विष्णो त्येकानां प्रभवाव्यय ॥ १२.४६.११७ ॥
सर्व दिशांमध्ये तुला नमस्कार, कारण तूच सर्वांचा परम आश्रय आहेस. हे भगवान विष्णो, तुला नमस्कार; एक आणि अनेकांच्या अव्यय उद्गमा.
12.46.118
त्वं हि कर्ता हृषीकेशः संहर्ता चापराजितः ।
तेन पश्यामि ते दिव्यान्भावान्हि त्रिषुवर्त्मसु ॥ १२.४६.११८ ॥
तूच कर्ता आहेस, हे हृषीकेशा, आणि संहर्ताही तूच, हे अपराजिता. म्हणून तिन्ही मार्गांत मी तुझी दिव्य रूपे पाहतो.
12.46.119
तच्च पश्यामि तत्वेन यत्ते रूपं सनातनम् ।
दिवं ते शिरसा व्याप्तं पद्भ्यां देवी वसुंधरा।
विक्रमेण त्रयो लोकाः पुरुषोऽसि सनातनः ॥ १२.४६.११९ ॥
तुझे ते सनातन रूप मी तत्त्वतः पाहतो: स्वर्ग तुझ्या मस्तकाने व्यापलेला आहे, देवी वसुंधरा तुझ्या पायांनी; पराक्रमाने तिन्ही लोक, तू सनातन पुरुष आहेस.
12.46.120
दिशो भुजा रविश्चक्षुर्वीर्ये शुक्रः प्रतिष्ठितः ।
सप्तमार्गा निरुद्धास्ते वायोरमिततेजसः ॥ १२.४६.१२० ॥
दिशा तुझे बाहू आहेत, सूर्य तुझे नेत्र आहेत, शुक्र तुझ्या पराक्रमात स्थित आहे; हे अमित तेजस्वी, वायूचे सात मार्ग तुझ्याद्वारे रोखले गेले आहेत.
12.46.121
व्यक्ताव्यक्तस्वरूपेण व्याप्तं सर्वं त्वया विभो ।
अव्यक्तं ब्राह्मणं रूपं व्यक्तमेतच्चराचरम् ॥ १२.४६.१२१ ॥
हे विभो, व्यक्त आणि अव्यक्त स्वरूपाने तू सर्व व्यापलेस. अव्यक्त हे तुझे ब्रह्मरूप आहे, आणि व्यक्त हे हे चराचर जग.
12.46.122
अतसीपुष्पसंकाशं पीतवाससमच्युतम् ।
ये नमस्यन्ति गोविन्दं न तेषां विद्यते भयम् ॥ १२.४६.१२२ ॥
अतसी फुलासारखा वर्ण असलेल्या, पीतांबर नेसलेल्या अच्युत गोविंदाला जे नमस्कार करतात, त्यांना भय नसते.
12.46.123
एकोऽपि कृष्णस्य कृतः प्रणामो ।
दशाश्वमेधावभृथेन तुल्यः।
दशाश्वमेधी पुनरेति जन्म ।
कृष्णप्रणामी न पुनर्भवाय ॥ १२.४६.१२३ ॥
कृष्णाला केलेला एकच नमस्कारही दहा अश्वमेध यज्ञांच्या अवभृथ स्नानाइतका आहे. दहा अश्वमेध करणारा पुन्हा जन्म घेतो; कृष्णप्रणामी मात्र पुनर्जन्मासाठी परत येत नाही.
12.46.124
कृष्णव्रताः कृष्णमनुस्मरन्तो ।
रात्रौ च कृष्णं पुनरुत्थिता ये।
ते कृष्णदेहाः प्रविशन्ति कृष्ण ।
माज्यं यथा मन्त्रहुतं हुताशे ॥ १२.४६.१२४ ॥
कृष्णव्रती, सदा कृष्णाचे स्मरण करणारे, रात्री देखील कृष्णाचे ध्यान करीत पुन्हा जागे होणारे — ते कृष्णदेह धारण करून कृष्णात प्रवेश करतात; मंत्राने हवन केलेले तूप अग्नीत जाते तसे.
12.46.125
नमो नरकसंत्रासरक्षामण्डलकारिणे ।
संसारनिम्नगावर्ततरिकाष्ठाय विष्णवे ॥ १२.४६.१२५ ॥
नरकाच्या भयापासून रक्षणाचे मंडल करणाऱ्या, संसारनदीच्या भोवऱ्यात नावेसारख्या स्थित विष्णूला नमस्कार.
12.46.126
नमो ब्रह्मण्यदेवाय गोब्राह्मणहिताय च ।
जगद्धिताय कृष्णाय गोविन्दाय नमोनमः ॥ १२.४६.१२६ ॥
ब्राह्मणांवर कृपा करणाऱ्या देवाला नमस्कार; गाई आणि ब्राह्मणांचे हित करणाऱ्याला नमस्कार. जगाचे हित करणाऱ्या कृष्णाला, गोविंदाला वारंवार नमस्कार.
12.46.127
प्राणकान्तारपाथेयं संसारोच्छेदभेषजम् ।
दुःखशोकपरित्राणं हरिरित्यक्षरद्वयम् ॥ १२.४६.१२७ ॥
प्राणरूपी अरण्यप्रवासाचे पाथेय, संसार तोडणारे औषध, दुःख-शोकापासून रक्षण करणारे — 'हरि' हे दोन अक्षर.
12.46.128
नारायणपरं ब्रह्म नारायणपरं तपः ।
नारायणपरं सत्यं नारायणपरं परम् ॥ १२.४६.१२८ ॥
नारायणच परब्रह्म; नारायणच परम तप; नारायणच परम सत्य; नारायणच परम.
12.46.129
यथा विष्णुमयं सत्यं यथा विष्णुमयं हविः ।
तथा विष्णुमयं सर्वं पाप्मा ने नश्यतां तथा ॥ १२.४६.१२९ ॥
सत्य जसे विष्णुमय आहे, हविर्द्रव्यही जसे विष्णुमय आहे, तसेच सर्व विष्णुमय आहे; तसेच माझे पाप नष्ट होवो.
12.46.130
तस्य यज्ञवराहस्य विष्णोरमिततेजसः ।
प्रणामं येऽपि कुर्वन्ति तेषामपि नमोनमः ॥ १२.४६.१३० ॥
त्या यज्ञवराह, अमित तेजस्वी विष्णूला जे नमस्कार करतात त्यांनाही वारंवार नमस्कार.
12.46.131
त्वां प्रपन्नाय भक्ताय गतिमिष्टां जिगीषवे ।
यच्छ्रेयः पुण्डरीकाक्ष तद्ध्यायस्व सुरोत्तम ॥ १२.४६.१३१ ॥
तुला शरण आलेल्या भक्ताला आणि विजयाची इच्छा करणाऱ्याला इष्ट गती दे; जे श्रेयस्कर आहे त्याचेच ध्यान कर, हे पुंडरीकाक्षा, हे सुरोत्तमा.
12.46.132
इति विद्यातपोयोनिरयोनिर्विष्णुरीडितः ।
वाग्यज्ञेनार्चितो देवः प्रीयतां मे जनार्दनः ॥ १२.४६.१३२ ॥
अशा प्रकारे विद्या आणि तपाचे उगमस्थान, अयोनी, स्तुत विष्णू, वाग्यज्ञाने पूजित देव जनार्दन माझ्यावर प्रसन्न होवोत.
12.46.133
एतावदुक्त्वा वचनं भीष्मस्तद्रतमानसः ।
नम इत्येव कृष्णाय प्रणाममकरोत्तदा ॥ १२.४६.१३३ ॥
इतके बोलून, मन त्याच्यावरच स्थिर करून भीष्माने 'नमः' म्हणत कृष्णाला तेव्हा प्रणाम केला.
12.46.134
तस्मिन्नुपरते वाक्ये ततस्ते ब्रह्मवादिनः ।
भीष्मं वाग्भिर्वाष्पगलास्तमानर्चुर्महाद्युतिम् ॥ १२.४६.१३४ ॥
ते बोलणे थांबल्यावर, अश्रूंनी कंठ दाटलेल्या त्या ब्रह्मवादींनी महातेजस्वी भीष्माचा वाणीने सन्मान केला.
12.46.135
तेऽस्तुवन्तश्च विप्रेन्द्राः केशवं पुरुषोत्तमम् ।
भीष्मं च शनकैः सर्वे प्रशशंसुः पुनः पुनः ॥ १२.४६.१३५ ॥
ते विप्रश्रेष्ठ पुरुषोत्तम केशवाची स्तुती करीत, आणि भीष्मांचीही हळूहळू वारंवार प्रशंसा करू लागले.
12.46.136
अधिगम्य तु योगेन भक्तिं भीष्मस्य माधवः ।
त्रैलोक्यदर्शनं ज्ञानं दिव्यं दत्त्वा ययौ हरिः ॥ १२.४६.१३६ ॥
योगाने भीष्माची भक्ती जाणून माधव हरी, त्रैलोक्यदर्शनरूप दिव्य ज्ञान देऊन निघून गेले.
12.46.137
विदित्वा भक्तियोगं तं भीष्मस्य पुरुषोत्तमः ।
सहसोत्थाय तं हृष्टो यानमेवान्वपद्यत ॥ १२.४६.१३७ ॥
भीष्माचा भक्तियोग जाणून पुरुषोत्तम आनंदाने अकस्मात् उठले आणि त्याच रथावर आरूढ झाले.
12.46.138
केशवः सात्यकिश्चैव रथेनकेन जग्मतुः ।
अपरेण महात्मानौ युधिष्ठिरधनञ्जयौ ॥ १२.४६.१३८ ॥
केशव आणि सात्यकी एका रथातून गेले; दुसऱ्या रथातून महात्मे युधिष्ठिर आणि धनंजय गेले.
12.46.139
भीमसेनो यमौ चोभौ रथमेकं समास्थिताः ।
कृपो युयुत्सुः सूतश्च सञ्जयश्चापरं रथम् ॥ १२.४६.१३९ ॥
भीमसेन आणि दोन यमज एका रथावर आरूढ झाले; कृप, युयुत्सु, सूत आणि सञ्जय दुसऱ्या रथावर.
12.46.140
ते रथैर्नगराकारैः प्रयाताः पुरुषर्षभाः ।
नेमिघोषेण महता कम्पयन्ते वसुंधराम् ॥ १२.४६.१४० ॥
नगरांसारख्या रथांतून निघालेले ते पुरुषश्रेष्ठ चाकांच्या प्रचंड घोषाने पृथ्वी कंपित करत होते.
12.46.141
ततो गिरः पुरुषवरस्तवेरितां ।
द्विजेरिताः पथिषु मनाक् स शुश्रुवे।
कृताञ्जलिं प्रणतमथापरं जनं ।
स केशिहा मुदितमनास्थनन्दत ॥ १२.४६.१४१ ॥
तेव्हा त्या पुरुषश्रेष्ठाने वाटेवर ब्राह्मणांनी उच्चारलेली तुझी स्तुतिवचने थोडीशी ऐकली; हात जोडून नमलेल्या दुसऱ्या माणसाला पाहून केशिहन्ता आनंदित मनाने हर्षला.
12.46.142
इति स्मरन्पठति च शार्ङ्गधन्वनः ।
शृणोतु वा यदुकुलनन्दनस्तवम्।
स चक्रभृत्प्रतिहतसर्वाकिल्विषो ।
जनार्दनं प्रविशति देहसंक्षये ॥ १२.४६.१४२ ॥
असे स्मरण करून जो शार्ङ्गधनुष्याच्या स्तुतीचे पठण करतो, किंवा यदुकुलनंदनाची स्तुती ऐकतो, तो चक्रधर कृपेने सर्वपापांचा नाश होऊन देह संपताना जनार्दनात प्रवेश करतो.
12.46.143
यं योगिनः प्राणवियोगकाले ।
यत्नेन चित्ते विनिवेशयन्ति।
स तं पुरस्ताद्धरिमीक्षमाणः ।
प्राणाञ्जहौ प्राप्तफलो हि भीष्मः ॥ १२.४६.१४३ ॥
योगी प्राणवियोगाच्या वेळी प्रयत्नाने चित्तात ज्याला स्थिर करतात, त्याच हरीला समोर पाहत भीष्मांनी प्राण सोडले; ते फल प्राप्त करून चुकले होते.
12.46.144
स्ववराजः समाप्तोऽयं विष्णोरद्भुतकर्मणः ।
गाङ्गेयेन पुरा गीतो महापातकनाशनः ॥ १२.४६.१४४ ॥
अद्भुत कर्मे करणाऱ्या विष्णूची ही स्तोत्रराज समाप्त झाले; पूर्वी गाङ्गेयाने गायलेले, महापातके नाशणारे.
12.46.145
इमं नरः स्तवराजं मुमुक्षुः ।
पठञ्शुचिः कलुषितकल्मषापहम्।
अतीत्य लोकान्मलिनः समामता ।
न्पदं स गच्छत्यमृतं महात्मनः ॥ १२.४६.१४५ ॥
मोक्षाची इच्छा करणारा मनुष्य शुद्ध होऊन हे स्तोत्रराज पठण करतो, तो कलुषित पापे दूर करून, लोकांच्या पलीकडे जाऊन महात्म्याचे अमृतपद प्राप्त करतो.