મહાભારત · અધ્યાય 12.53
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.53.1
धर्मात्मनि महावीर्ये सत्यसन्धे जितात्मनि ।
देवव्रते महाभागे शरतल्पगतेऽच्युते ॥ १२.५३.१ ॥
ધર્માત્મા, મહાપરાક્રમી, સત્યસંધ, જિતાત્મા, દેવવ્રત, મહાભાગ્યવાન—બાણોની શય્યા પર સૂતેલા તે અચ્યુત વિષે.
12.53.2
शयाने वीरशयने भीष्मे शन्तनुनन्दने ।
गाङ्गेये पुरुषव्याघ्रे पाण्डवैः पर्युपासिते ॥ १२.५३.२ ॥
વીરશય્યા પર સૂતેલા શંતનુના પુત્ર, ગંગાપુત્ર, પુરુષવ્યાઘ્ર ભીષ્મ પાસે, પાંડવો જેમની સેવા કરતા હતા.
12.53.3
काः कथाः समवर्तन्त तस्मिन्वीरसमागमे ।
हतेषु सर्वसैन्येषु तन्मे शंस महामुने ॥ १२.५३.३ ॥
બધી સેનાઓ હણાયા પછી તે વીરોના સમાગમમાં કઈ કથાઓ થઈ? હે મહામુનિ, તે મને કહો.
12.53.4
शरतल्पगते भीष्मे कौरवाणां पितामहे ।
आजग्मुर्ऋषयः सिद्धा नारदप्रमुखा नृप ॥ १२.५३.४ ॥
હે રાજન, બાણશય્યા પર સૂતેલા કૌરવોના પિતામહ ભીષ્મ પાસે નારદ મુખ્ય ઋષિઓ અને સિદ્ધો આવ્યા.
12.53.5
हतशिष्टाश्च राजानो युधिष्ठिरपुरोगमाः ।
धृतराष्ट्रश्च कृष्णश्च भीमार्जुनयमास्तथा ॥ १२.५३.५ ॥
યુધિષ્ઠિરને આગળ રાખીને બાકી રહેલા રાજાઓ, ધૃતરાષ્ટ્ર, કૃષ્ણ તથા ભીમ, અર્જુન અને યમળ પણ આવ્યા.
12.53.6
तेऽभिगम्य महात्मानो भरतानां पितामहम् ।
अन्वशोचन्त गाङ्गेयमादित्यं पतितं यथा ॥ १२.५३.६ ॥
તે મહાત્માઓ ભરતવંશના પિતામહ પાસે જઈને, પડી ગયેલા સૂર્ય માટે જેમ, ગાંગેય માટે શોક કરવા લાગ્યા.
12.53.7
मुहूर्तमिव च ध्यात्वा नारदो देवदर्शनः ।
उवाच पाण्डवान्सर्वान्हतशिष्टांश्च पार्थिवान् ॥ १२.५३.७ ॥
ક્ષણભર ધ્યાન ધરીને દેવદર્શી નારદે બધા પાંડવોને તથા હણાયેલા પછી બચેલા રાજાઓને કહ્યું.
12.53.8
प्राप्तकालं समाचक्षे भीष्मोऽयमनुयुज्यताम् ।
अस्तमेति हि गाङ्गेयो भानुमानिव भारत ॥ १२.५३.८ ॥
"સમય આવી ગયો છે; આ ભીષ્મ છે, તેમને પૂછો. હે ભારત, ગંગાપુત્ર સૂર્યની જેમ અસ્ત થવાના છે."
12.53.9
अयं प्राणानुत्सिसृक्षुस्तं सर्वेऽभ्यनुपृच्छत ।
कृत्स्नान्हि विविधान्धर्मांश्चातुर्वर्ण्यस्य वेत्त्ययम् ॥ १२.५३.९ ॥
તેઓ પ્રાણ ત્યજવાની તૈયારીમાં છે; તમે બધા તેમને પૂછો. ચાતુર્વર્ણ્યના સંપૂર્ણ અને વિવિધ ધર્મો તેઓ જાણે છે.
12.53.10
एष वृद्धः पराँल्लोकान्संप्राप्नोति तनुं त्यजन् ।
तं शीघ्रमनुयुञ्जीध्वं संशयान्मनसि स्थितान् ॥ १२.५३.१० ॥
આ વૃદ્ધ દેહ ત્યજીને ઉત્તમ લોક પામવાના છે; તમારા મનમાં રહેલા સંશયો તરત જ તેમને પૂછો.
12.53.11
एवमुक्ते नारदेन भीष्ममीयुर्नराधिपाः ।
प्रष्टुं चाशक्रुवन्तस्ते वीक्षांचक्रुः परस्परम् ॥ १२.५३.११ ॥
નારદે આમ કહેતાં રાજાઓ ભીષ્મ પાસે ગયા; પણ પૂછવામાં અસમર્થ થઈને તેઓ એકબીજા સામે જોવા લાગ્યા.
12.53.12
अथोवाच हृषीकेशं पाण्डुपुत्रो युधिष्ठिरः ।
नान्यस्त्वद्देवकीपुत्र शक्तः प्रष्टुं पितामहम् ॥ १२.५३.१२ ॥
ત્યારે પાંડુપુત્ર યુધિષ્ઠિરે હૃષીકેશને કહ્યું, "હે દેવકીપુત્ર, તમારા વિના બીજું કોઈ પિતામહને પૂછવા સમર્થ નથી."
12.53.13
प्रव्याहर यदुश्रेष्ठ त्वमग्रे मधुसूदन ।
त्वं हि नस्तात सर्वेषां सर्वधर्मविदुत्तमः ॥ १२.५३.१३ ॥
હે યદુશ્રેષ્ઠ, હે મધુસૂદન, તમે પહેલાં બોલો. હે તાત, અમારામાં સર્વ ધર્મ જાણનારાઓમાં તમે જ શ્રેષ્ઠ છો.
12.53.14
एवमुक्तः पाण्डवेन भगवान्केशवस्तदा ।
अभिगम्य दुराधर्षं प्रव्याहारयदच्युतः ॥ १२.५३.१४ ॥
પાંડવે આ રીતે કહ્યું ત્યારે ભગવાન કેશવ, અચ્યુત, એ દુર્ધર્ષ પાસે જઈને બોલવા લાગ્યા.
12.53.15
कच्चित्सुखेन रजनी व्युष्टा ते राजसत्तम ।
विस्पष्टलक्षणा बुद्धिः कच्चिच्चोपस्थिता तव ॥ १२.५३.१५ ॥
હે રાજશ્રેષ્ઠ, તમારી રાત સુખેથી વીતી? તમારી બુદ્ધિ સ્પષ્ટ લક્ષણોથી યુક્ત થઈ તમારી પાસે હાજર છે ને?
12.53.16
कच्चिज्ज्ञानानि सर्वाणि प्रतिभान्ति च तेऽनघ ।
न ग्लायते च हृदयं न च ते व्याकुलं मनः ॥ १२.५३.१६ ॥
હે અનઘ, તમને બધાં જ્ઞાન પ્રકાશિત થઈ રહ્યાં છે ને? તમારું હૃદય થાક્યું નથી ને, તમારું મન વ્યાકુળ નથી ને?
12.53.17
दाहो मोहः श्रमश्चैव क्लमो ग्लानिस्तथा रुजा ।
तव प्रसादाद्वार्ष्णेय सद्यो व्यपगतानि मे ॥ १२.५३.१७ ॥
હે વાર્ષ્ણેય, તમારી કૃપાથી મારા દાહ, મોહ, શ્રમ, થાક, ગ્લાની અને પીડા તરત જ દૂર થયાં છે.
12.53.18
यच्च भूतं भविष्यच्च भवच्च परमद्युते ।
तत्सर्वमनुपश्यामि पाणौ फलमिवाहितम् ॥ १२.५३.१८ ॥
હે પરમ તેજસ્વી, જે ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાન છે તે બધું હું હથેળીમાં મૂકેલા ફળની જેમ જોઉં છું.
12.53.19
वेदोक्ताश्चैव ये धर्मा वेदान्ताधिगताश्च ये ।
तान्सर्वान्संप्रपश्यामि वरदानात्तवाच्युत ॥ १२.५३.१९ ॥
વેદોમાં કહેલા જે ધર્મો અને વેદાંતથી જાણાયેલા જે ધર્મો, તે બધાને હું સ્પષ્ટ જોઉં છું, હે અચ્યુત, તમારા વરદાનથી.
12.53.20
शिष्टैश्च धर्मो यः प्रोक्तः स च मे हृदि वर्तते ।
देशजातिकुलानां च धर्मज्ञोऽस्मि जनार्दन ॥ १२.५३.२० ॥
શિષ્ટોએ કહેલો જે ધર્મ છે તે પણ મારા હૃદયમાં વસે છે; દેશ, જાતિ અને કુળોના ધર્મનો પણ હું જાણકાર છું, હે જનાર્દન.
12.53.21
चतुर्ष्वाश्रमधर्मेषु योऽर्थः स च हृदि स्थितः ।
राजधर्मांश्च सकलानवगच्छामि केशव ॥ १२.५३.२१ ॥
ચાર આશ્રમ-ધર્મોમાંનો જે અર્થ છે તે પણ મારા હૃદયમાં સ્થિર છે; રાજધર્મોને હું સંપૂર્ણપણે જાણું છું, હે કેશવ.
12.53.22
यच्च यत्र च वक्तव्यं तद्वक्ष्यामि जनार्दन ।
तव प्रसादाद्धि शुभा मनो मे बुद्धिराविशत् ॥ १२.५३.२२ ॥
જે કહેવું જોઈએ અને જ્યાં કહેવું જોઈએ, તે હું કહીશ, હે જનાર્દન; તમારી કૃપાથી જ મારા મનમાં શુભ બુદ્ધિ પ્રવેશી છે.
12.53.23
युवेवास्मि समावृत्तस्त्वदनुध्यानबृंहितः ।
वक्तुं श्रेयः समर्थोऽस्मि त्वत्प्रसादाज्जनार्दन ॥ १२.५३.२३ ॥
તમારા ધ્યાનથી પુષ્ટ થઈને હું જાણે ફરી યુવાન બની ગયો છું; હે જનાર્દન, તમારી કૃપાથી જ હું શ્રેય કહેવા સમર્થ છું.
12.53.24
स्वयं किमर्थं तु भवाञ्श्रेयो न प्राह पाण्डवम् ।
किं ते विवक्षितं चात्र तदाशु वद माधव ॥ १२.५३.२४ ॥
તમે પોતે પાંડવને શ્રેય કેમ કહ્યું નહીં? અહીં તમારા મનમાં શું કહેવાનું છે તે જલદી કહો, હે માધવ.
12.53.25
यशसः श्रेयसश्चैव मूल मां विद्धि कौरव ।
मत्तः सर्वेऽभिनिर्वृत्ता भावाः सदसदात्मकाः ॥ १२.५३.२५ ॥
હે કૌરવ, યશ અને શ્રેયનું મૂળ મને જ જાણ. મારાથી જ સત્ અને અસત્ સ્વરૂપના સર્વ ભાવો ઉત્પન્ન થયા છે.
12.53.26
शीतांशुश्चन्द्र इत्युक्ते लोके को विस्मयिष्यति ।
तथैव यशसा पूर्णे मयि को विस्मयिष्यति ॥ १२.५३.२६ ॥
જગતમાં ચંદ્રને શીતાંશુ, ચંદ્ર કહેવાય ત્યારે કોણ વિસ્મય પામે? એ જ રીતે યશથી પૂર્ણ એવા મારા વિશે કોણ વિસ્મય પામશે?
12.53.27
आधेयं तु मया भूयो यशस्तव महाद्युते ।
ततो मे विपुला बुद्धिस्त्वयि भीष्म समाहिता ॥ १२.५३.२७ ॥
હે મહાતેજસ્વી, મારે ફરીથી તારો યશ સ્થાપિત કરવાનો છે. તેથી હે ભીષ્મ, મારી વિશાળ બુદ્ધિ તારામાં જ સમાહિત છે.
12.53.28
यावद्धि पृथिवीपाल पृथ्वीयं स्थास्यति ध्रुवा ।
तावत्तवाक्षया कीर्तिर्लोकाननुचरिष्यति ॥ १२.५३.२८ ॥
હે પૃથ્વીપાલ, જ્યાં સુધી આ પૃથ્વી અડગ ઊભી રહેશે, ત્યાં સુધી તારી અક્ષય કીર્તિ લોકોમાં વિચરશે.
12.53.29
यच्च त्वं वक्ष्यसे भीष्म पाण्डवायानुपृच्छते ।
वेदप्रवाद इव ते स्थास्यते वसुधातले ॥ १२.५३.२९ ॥
હે ભીષ્મ, પાંડવ પૂછે ત્યારે તું જે કહીશ તે વેદવચનની જેમ તારા નામે પૃથ્વી પર સ્થિર રહેશે.
12.53.30
यश्चैतेन प्रमाणेन योक्ष्यत्यात्मानमात्मना ।
स फलं सर्वपुण्यानां प्रेत्य चानुभविष्यति ॥ १२.५३.३० ॥
જે આ પ્રમાણથી પોતાને પોતાના આત્મા સાથે જોડશે, તે મૃત્યુ પછી સર્વ પુણ્યોનું ફળ ભોગવશે.
12.53.31
एतस्मात्कारणाद्भीष्म मतिर्दिव्या मया हि ते ।
दत्ता यशो विप्रथयेत्कथं भूयस्तवेति ह ॥ १२.५३.३१ ॥
આ કારણથી, હે ભીષ્મ, મેં તને આ દિવ્ય બુદ્ધિ આપી છે; તારી કીર્તિ ફરી કેવી રીતે ફેલાશે?
12.53.32
यावद्धि प्रथते लोके पुरुषस्य यशो भुवि ।
तावत्तस्याक्षया कीर्तिर्भवतीति विनिश्चिता ॥ १२.५३.३२ ॥
જગતમાં માણસનો યશ પૃથ્વી પર જેટલો સમય ફેલાય છે, તેટલો સમય તેની અક્ષય કીર્તિ ટકે છે, એવું નિશ્ચિત છે.
12.53.33
राजानो हतशिष्टास्त्वां राजन्नभित आसते ।
धर्माननुयुयुक्षन्तस्तेभ्यः प्रब्रूहि भारत ॥ १२.५३.३३ ॥
હે રાજન, હણાયેલામાંથી બચેલા રાજાઓ તારી આસપાસ બેઠા છે; ધર્મો જાણવાની ઇચ્છા રાખે છે. હે ભારત, તેમને કહે.
12.53.34
भवान्हि वयसा वृद्धः श्रुताचारसमन्वितः ।
कुशलो राजधर्माणां सर्वेषामपराश्च ये ॥ १२.५३.३४ ॥
તું વયમાં વૃદ્ધ છે; શાસ્ત્ર અને આચારથી યુક્ત છે; રાજધર્મોમાં કુશળ છે, અને બીજા બધા કરતાં પણ વધુ નિપુણ છે.
12.53.35
जन्मप्रभृति ते किंचिद्वॄजिनं न ददर्श ह ।
ज्ञातारं सर्वधर्माणां त्वां विदुः सर्वपार्थिवाः ॥ १२.५३.३५ ॥
જન્મથી જ તારામાં કોઈ દોષ જોવા મળ્યો નથી; સર્વ ધર્મોના જ્ઞાતા તરીકે બધા રાજાઓ તને ઓળખે છે.
12.53.36
तेभ्यः पितेव पुत्रेभ्यो राजन्ब्रूहि परं नयम् ।
ऋषयश्चैव देवाश्च त्वया नित्यमुपासिताः ॥ १२.५३.३६ ॥
હે રાજન, પિતા પુત્રોને કહે તેમ તેમને કહે; શ્રેષ્ઠ નીતિ સમજાવ; તેં સદા ઋષિઓ અને દેવોની ઉપાસના કરી છે.
12.53.37
तस्माद्वक्तव्यमेवेदं त्वयाऽवश्यमशेषतः ।
धर्मं शुश्रूषमाणेभ्यः पृष्टेन न सता पुनः ॥ १२.५३.३७ ॥
તેથી આ તારે સંપૂર્ણ રીતે અવશ્ય કહેવું જોઈએ. ધર્મ સાંભળવા ઇચ્છુક લોકો પૂછે ત્યારે સજ્જને ફરી ટાળવું ન જોઈએ.
12.53.38
वक्तव्यं विदुषा चेति धर्ममाहुर्मनीषिणः ।
अप्रतिब्रुवतः कष्टो दोषो हि भविता प्रभो ॥ १२.५३.३८ ॥
વિદ્વાને બોલવું જોઈએ, એમ ધર્મ વિશે મનીષીઓ કહે છે. હે પ્રભુ, જવાબ ન આપનારને કઠોર દોષ અવશ્ય લાગે છે.
12.53.39
तस्मात्पुत्रैश्च पौत्रेश्च धर्मान्पृष्टान्सनातनान् ।
विद्वञ्जिज्ञासमानेभ्यः प्रब्रूहि भरतर्षभ ॥ १२.५३.३९ ॥
તેથી, હે વિદ્વાન, પુત્રો અને પૌત્રોએ પૂછેલા સનાતન ધર્મો જાણવા ઇચ્છુકોને સમજાવ, હે ભરતશ્રેષ્ઠ.