มหาภารตะ · อัธยายะ 12.53
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.53.1
धर्मात्मनि महावीर्ये सत्यसन्धे जितात्मनि ।
देवव्रते महाभागे शरतल्पगतेऽच्युते ॥ १२.५३.१ ॥
ผู้มีจิตประกอบด้วยธรรม มีวีรภาพยิ่งใหญ่ ซื่อตรงต่อคำปฏิญาณ ข่มใจตนได้ คือเทวพรต ผู้มีโชคอันยิ่งใหญ่ ผู้ยังคงนอนอยู่บนที่นอนลูกศร ผู้ไม่เสื่อมสลาย
12.53.2
शयाने वीरशयने भीष्मे शन्तनुनन्दने ।
गाङ्गेये पुरुषव्याघ्रे पाण्डवैः पर्युपासिते ॥ १२.५३.२ ॥
ภีษมะ โอรสของศันตนุ โอรสของคงคา บุรุษผู้เป็นดั่งพยัคฆ์ในหมู่มนุษย์ นอนอยู่บนที่นอนของวีรชน ขณะที่ปาณฑพทั้งหลายเข้าเฝ้ารับใช้อยู่
12.53.3
काः कथाः समवर्तन्त तस्मिन्वीरसमागमे ।
हतेषु सर्वसैन्येषु तन्मे शंस महामुने ॥ १२.५३.३ ॥
ในการชุมนุมของวีรชนนั้น มีการสนทนากันเรื่องอะไรบ้าง เมื่อกองทัพทั้งหมดถูกฆ่าตายหมดแล้ว โอ้มหาฤๅษี ขอท่านโปรดเล่าเรื่องนั้นให้ข้าพเจ้าฟังด้วย
12.53.4
शरतल्पगते भीष्मे कौरवाणां पितामहे ।
आजग्मुर्ऋषयः सिद्धा नारदप्रमुखा नृप ॥ १२.५३.४ ॥
โอ้พระราชา เมื่อภีษมะปู่ของเหล่าเการพนอนอยู่บนที่นอนลูกศร บรรดาฤๅษีและสิทธะผู้สำเร็จ มีนารทะเป็นประธาน ก็มาเฝ้าท่าน
12.53.5
हतशिष्टाश्च राजानो युधिष्ठिरपुरोगमाः ।
धृतराष्ट्रश्च कृष्णश्च भीमार्जुनयमास्तथा ॥ १२.५३.५ ॥
และบรรดากษัตริย์ที่รอดชีวิตจากการสังหาร มีพระยุธิษฐิระเป็นผู้นำ พร้อมด้วยธฤตราษฎร์ พระกฤษณะ ภีมะ อรชุน และฝาแฝดทั้งสอง ก็มาที่นั่นด้วยเช่นกัน
12.53.6
तेऽभिगम्य महात्मानो भरतानां पितामहम् ।
अन्वशोचन्त गाङ्गेयमादित्यं पतितं यथा ॥ १२.५३.६ ॥
บุคคลผู้มีจิตใจยิ่งใหญ่เหล่านั้น เข้าไปหาปู่ของพวกภรตะ แล้วโศกเศร้าเสียใจต่อโอรสของคงคา ดุจดังผู้คนพึงโศกเศร้าเมื่อดวงอาทิตย์ตกลงจากท้องฟ้า
12.53.7
मुहूर्तमिव च ध्यात्वा नारदो देवदर्शनः ।
उवाच पाण्डवान्सर्वान्हतशिष्टांश्च पार्थिवान् ॥ १२.५३.७ ॥
นารทะ ผู้ซึ่งเทวดาทั้งหลายเห็นได้ ได้ทรงตรึกตรองอยู่ชั่วขณะหนึ่ง แล้วจึงกล่าวกับปาณฑพทั้งหมด และกับบรรดากษัตริย์ที่รอดชีวิตจากการสังหาร
12.53.8
प्राप्तकालं समाचक्षे भीष्मोऽयमनुयुज्यताम् ।
अस्तमेति हि गाङ्गेयो भानुमानिव भारत ॥ १२.५३.८ ॥
"ถึงเวลาแล้ว นี่คือภีษมะ จงซักถามท่านเถิด โอ้ภรตะ โอรสของคงคาใกล้จะลับไป ดุจดังดวงอาทิตย์"
12.53.9
अयं प्राणानुत्सिसृक्षुस्तं सर्वेऽभ्यनुपृच्छत ।
कृत्स्नान्हि विविधान्धर्मांश्चातुर्वर्ण्यस्य वेत्त्ययम् ॥ १२.५३.९ ॥
ท่านกำลังจะสละชีวิต พวกท่านทั้งหมดจงถามท่านเถิด ท่านรู้หน้าที่ทางธรรมทั้งหมดและหลากหลายของวรรณะทั้งสี่
12.53.10
एष वृद्धः पराँल्लोकान्संप्राप्नोति तनुं त्यजन् ।
तं शीघ्रमनुयुञ्जीध्वं संशयान्मनसि स्थितान् ॥ १२.५३.१० ॥
ผู้เฒ่าผู้นี้กำลังจะละทิ้งร่างกายและบรรลุโลกชั้นสูง จงรีบซักถามท่านเกี่ยวกับความสงสัยที่ยังค้างอยู่ในใจของพวกท่านเถิด
12.53.11
एवमुक्ते नारदेन भीष्ममीयुर्नराधिपाः ।
प्रष्टुं चाशक्रुवन्तस्ते वीक्षांचक्रुः परस्परम् ॥ १२.५३.११ ॥
เมื่อนารทะกล่าวดังนี้แล้ว บรรดาพระราชาก็เข้าไปหาภีษมะ แต่เมื่อไม่อาจซักถามท่านได้ จึงมองหน้ากันและกัน
12.53.12
अथोवाच हृषीकेशं पाण्डुपुत्रो युधिष्ठिरः ।
नान्यस्त्वद्देवकीपुत्र शक्तः प्रष्टुं पितामहम् ॥ १२.५३.१२ ॥
ครั้งนั้น พระยุธิษฐิระ โอรสของปาณฑุ จึงกล่าวกับหฤษีเกศว่า "โอ้โอรสของเทวกี ไม่มีผู้ใดนอกจากท่านที่สามารถซักถามปู่ได้"
12.53.13
प्रव्याहर यदुश्रेष्ठ त्वमग्रे मधुसूदन ।
त्वं हि नस्तात सर्वेषां सर्वधर्मविदुत्तमः ॥ १२.५३.१३ ॥
โอ้ผู้ประเสริฐที่สุดของยาทพ โอ้ผู้สังหารมธุ ขอท่านโปรดกล่าวก่อนเถิด ลูกรัก ท่านเป็นผู้รู้ธรรมทั้งปวงยิ่งกว่าพวกเราทั้งหมด
12.53.14
एवमुक्तः पाण्डवेन भगवान्केशवस्तदा ।
अभिगम्य दुराधर्षं प्रव्याहारयदच्युतः ॥ १२.५३.१४ ॥
เมื่อปาณฑพกล่าวดังนี้แล้ว พระผู้เป็นเจ้าเกศวะผู้ไม่เสื่อมสลาย จึงเข้าไปหาผู้ที่ใครก็เข้าถึงได้ยาก แล้วเริ่มกล่าวขึ้น
12.53.15
कच्चित्सुखेन रजनी व्युष्टा ते राजसत्तम ।
विस्पष्टलक्षणा बुद्धिः कच्चिच्चोपस्थिता तव ॥ १२.५३.१५ ॥
โอ้ผู้ประเสริฐที่สุดของพระราชา ราตรีของท่านผ่านไปอย่างมีความสุขหรือไม่ ปัญญาของท่านปรากฏอยู่ต่อหน้าท่าน โดยมีลักษณะแจ่มชัดหรือไม่
12.53.16
कच्चिज्ज्ञानानि सर्वाणि प्रतिभान्ति च तेऽनघ ।
न ग्लायते च हृदयं न च ते व्याकुलं मनः ॥ १२.५३.१६ ॥
โอ้ผู้ไร้โทษ ความรู้ทั้งหมดของท่านปรากฏแจ่มแจ้งต่อท่านหรือไม่ หัวใจของท่านไม่อ่อนล้า และจิตใจของท่านไม่สับสนวุ่นวายหรือ
12.53.17
दाहो मोहः श्रमश्चैव क्लमो ग्लानिस्तथा रुजा ।
तव प्रसादाद्वार्ष्णेय सद्यो व्यपगतानि मे ॥ १२.५३.१७ ॥
โอ้ผู้สืบเชื้อสายวฤษณิ ด้วยพระกรุณาของท่าน ความร้อนรน ความหลง ความเหน็ดเหนื่อย ความอ่อนแรง ความอ่อนล้า และความเจ็บปวด ได้หลุดพ้นจากข้าพเจ้าไปในทันที
12.53.18
यच्च भूतं भविष्यच्च भवच्च परमद्युते ।
तत्सर्वमनुपश्यामि पाणौ फलमिवाहितम् ॥ १२.५३.१८ ॥
โอ้ผู้มีรัศมีอันยิ่งใหญ่ สิ่งใดที่ล่วงไปแล้ว สิ่งที่จะมาถึง และสิ่งที่กำลังเป็นอยู่ ข้าพเจ้าเห็นทั้งหมด ดุจดังผลไม้ที่วางอยู่ในฝ่ามือ
12.53.19
वेदोक्ताश्चैव ये धर्मा वेदान्ताधिगताश्च ये ।
तान्सर्वान्संप्रपश्यामि वरदानात्तवाच्युत ॥ १२.५३.१९ ॥
ธรรมทั้งหลายที่ประกาศไว้ในพระเวท และที่รู้แจ้งได้ด้วยเวทานตะ ข้าพเจ้าเห็นได้ชัดเจนทั้งหมด โอ้อัจยุตะ ด้วยพรที่ท่านประทานให้
12.53.20
शिष्टैश्च धर्मो यः प्रोक्तः स च मे हृदि वर्तते ।
देशजातिकुलानां च धर्मज्ञोऽस्मि जनार्दन ॥ १२.५३.२० ॥
ธรรมที่ผู้รู้ได้กล่าวไว้ ก็ดำรงอยู่ในใจของข้าพเจ้าเช่นกัน และข้าพเจ้ารู้ธรรมของแต่ละดินแดน วรรณะ และตระกูล โอ้ชนารทนะ
12.53.21
चतुर्ष्वाश्रमधर्मेषु योऽर्थः स च हृदि स्थितः ।
राजधर्मांश्च सकलानवगच्छामि केशव ॥ १२.५३.२१ ॥
หน้าที่ทั้งสี่ของอาศรมทั้งสี่นั้น อรรถะอันเป็นแก่นสารก็ดำรงอยู่ในใจของข้าพเจ้า และราชธรรมทั้งสิ้น ข้าพเจ้าก็เข้าใจแล้ว ข้าแต่เกศวะ
12.53.22
यच्च यत्र च वक्तव्यं तद्वक्ष्यामि जनार्दन ।
तव प्रसादाद्धि शुभा मनो मे बुद्धिराविशत् ॥ १२.५३.२२ ॥
สิ่งที่ควรกล่าวและควรกล่าว ณ ที่ใด ข้าพเจ้าจะกล่าวทั้งหมด ข้าแต่ชนารทนะ เพราะพระกรุณาของพระองค์เท่านั้น ปัญญาอันเป็นมงคลจึงเข้ามาสู่จิตใจของข้าพเจ้า
12.53.23
युवेवास्मि समावृत्तस्त्वदनुध्यानबृंहितः ।
वक्तुं श्रेयः समर्थोऽस्मि त्वत्प्रसादाज्जनार्दन ॥ १२.५३.२३ ॥
ข้าพเจ้ารู้สึกราวกับกลับคืนสู่วัยหนุ่ม เพราะเปี่ยมด้วยการตรึกระลึกถึงพระองค์ ข้าแต่ชนารทนะ เพราะพระกรุณาของพระองค์เท่านั้น ข้าพเจ้าจึงสามารถกล่าวสิ่งที่เป็นประโยชน์สูงสุดได้
12.53.24
स्वयं किमर्थं तु भवाञ्श्रेयो न प्राह पाण्डवम् ।
किं ते विवक्षितं चात्र तदाशु वद माधव ॥ १२.५३.२४ ॥
เหตุใดพระองค์เองจึงมิได้บอกสิ่งที่เป็นประโยชน์สูงสุดแก่ปาณฑพ ข้าแต่มาธวะ ขอทรงตรัสโดยเร็วว่าพระองค์ประสงค์จะตรัสสิ่งใดในที่นี้
12.53.25
यशसः श्रेयसश्चैव मूल मां विद्धि कौरव ।
मत्तः सर्वेऽभिनिर्वृत्ता भावाः सदसदात्मकाः ॥ १२.५३.२५ ॥
ข้าแต่กาวรวะ พึงรู้เถิดว่าเราเป็นรากเหง้าของเกียรติยศและความเจริญทั้งปวง ภาวะทั้งหลายทั้งที่เป็นและไม่เป็นล้วนอุบัติมาจากเรา
12.53.26
शीतांशुश्चन्द्र इत्युक्ते लोके को विस्मयिष्यति ।
तथैव यशसा पूर्णे मयि को विस्मयिष्यति ॥ १२.५३.२६ ॥
เมื่อกล่าวถึงพระจันทร์ว่าผู้มีรัศมีเย็น ในโลกนี้ใครเล่าจะประหลาดใจ ฉันใดก็ฉันนั้น เมื่อเรามีเกียรติยศเต็มเปี่ยม ใครเล่าจะประหลาดใจ
12.53.27
आधेयं तु मया भूयो यशस्तव महाद्युते ।
ततो मे विपुला बुद्धिस्त्वयि भीष्म समाहिता ॥ १२.५३.२७ ॥
ข้าแต่ผู้มีรัศมีรุ่งโรจน์ยิ่ง เกียรติยศของพระองค์ที่เราควรประทานให้ยังคงมีอยู่อีก เพราะเหตุนั้น ข้าแต่ภีษมะ ปัญญาอันไพศาลของเรา จึงตั้งมั่นอยู่ที่พระองค์
12.53.28
यावद्धि पृथिवीपाल पृथ्वीयं स्थास्यति ध्रुवा ।
तावत्तवाक्षया कीर्तिर्लोकाननुचरिष्यति ॥ १२.५३.२८ ॥
ข้าแต่ผู้พิทักษ์แผ่นดิน ตราบใดที่แผ่นดินนี้ยังคงมั่นคงอยู่ ตราบนั้นเกียรติคุณอันไม่เสื่อมสูญของพระองค์ก็จะแผ่ไปทั่วโลกทั้งหลาย
12.53.29
यच्च त्वं वक्ष्यसे भीष्म पाण्डवायानुपृच्छते ।
वेदप्रवाद इव ते स्थास्यते वसुधातले ॥ १२.५३.२९ ॥
ข้าแต่ภีษมะ สิ่งใดที่พระองค์จะตรัสแก่ปาณฑพผู้ทูลถาม สิ่งนั้นจะดำรงอยู่บนพื้นพิภพในนามของพระองค์ เปรียบดังคำสอนแห่งพระเวท
12.53.30
यश्चैतेन प्रमाणेन योक्ष्यत्यात्मानमात्मना ।
स फलं सर्वपुण्यानां प्रेत्य चानुभविष्यति ॥ १२.५३.३० ॥
ผู้ใดด้วยหลักฐานนี้เชื่อมตนเข้ากับตนเอง ผู้นั้นเมื่อสิ้นชีวิตแล้วจะได้รับผลแห่งบุญทั้งปวง
12.53.31
एतस्मात्कारणाद्भीष्म मतिर्दिव्या मया हि ते ।
दत्ता यशो विप्रथयेत्कथं भूयस्तवेति ह ॥ १२.५३.३१ ॥
ด้วยเหตุนี้ ข้าแต่ภีษมะ เราจึงได้ประทานปัญญาอันเป็นทิพย์แก่พระองค์ เกียรติยศของพระองค์จะแผ่ไพศาลอีกได้อย่างไรเล่า
12.53.32
यावद्धि प्रथते लोके पुरुषस्य यशो भुवि ।
तावत्तस्याक्षया कीर्तिर्भवतीति विनिश्चिता ॥ १२.५३.३२ ॥
ตราบใดที่เกียรติยศของบุรุษแผ่ไปทั่วโลกบนแผ่นดิน ตราบนั้นเกียรติคุณอันไม่เสื่อมของเขาก็ตั้งมั่นแน่นอน นี่เป็นสิ่งที่แน่ชัด
12.53.33
राजानो हतशिष्टास्त्वां राजन्नभित आसते ।
धर्माननुयुयुक्षन्तस्तेभ्यः प्रब्रूहि भारत ॥ १२.५३.३३ ॥
ข้าแต่พระราชา บรรดากษัตริย์ที่รอดจากการสังหารนั่งล้อมรอบพระองค์อยู่ ปรารถนาจะเรียนรู้ธรรม ข้าแต่ภารตะ ขอทรงอธิบายแก่พวกเขาเถิด
12.53.34
भवान्हि वयसा वृद्धः श्रुताचारसमन्वितः ।
कुशलो राजधर्माणां सर्वेषामपराश्च ये ॥ १२.५३.३४ ॥
เพราะพระองค์ทรงชราด้วยวัย ประกอบด้วยการศึกษาและความประพฤติอันดี ทรงชำนาญในราชธรรม และยิ่งกว่าผู้อื่นทั้งปวง
12.53.35
जन्मप्रभृति ते किंचिद्वॄजिनं न ददर्श ह ।
ज्ञातारं सर्वधर्माणां त्वां विदुः सर्वपार्थिवाः ॥ १२.५३.३५ ॥
ตั้งแต่กำเนิดมา มิเคยมีใครเห็นความผิดแม้เล็กน้อยในพระองค์ กษัตริย์ทั้งปวงต่างรู้จักพระองค์ว่าเป็นผู้รู้ธรรมทั้งสิ้น
12.53.36
तेभ्यः पितेव पुत्रेभ्यो राजन्ब्रूहि परं नयम् ।
ऋषयश्चैव देवाश्च त्वया नित्यमुपासिताः ॥ १२.५३.३६ ॥
ข้าแต่พระราชา ขอทรงตรัสแก่เขาเหล่านั้นดุจบิดาตรัสแก่บุตร และทรงแสดงนโยบายอันสูงสุด เพราะพระองค์ได้รับใช้ฤๅษีและเทวดาเป็นนิตย์
12.53.37
तस्माद्वक्तव्यमेवेदं त्वयाऽवश्यमशेषतः ।
धर्मं शुश्रूषमाणेभ्यः पृष्टेन न सता पुनः ॥ १२.५३.३७ ॥
เพราะฉะนั้น พระองค์จำต้องกล่าวสิ่งนี้ทั้งหมดโดยครบถ้วน คนดีไม่ควรปฏิเสธอีกแก่ผู้ที่ปรารถนาจะฟังธรรมและทูลถาม
12.53.38
वक्तव्यं विदुषा चेति धर्ममाहुर्मनीषिणः ।
अप्रतिब्रुवतः कष्टो दोषो हि भविता प्रभो ॥ १२.५३.३८ ॥
ผู้รู้ต้องกล่าว ดังที่นักปราชญ์กล่าวเกี่ยวกับธรรม ข้าแต่องค์เจ้า ผู้ที่ไม่ตอบย่อมจะเกิดโทษอันหนักเป็นแน่
12.53.39
तस्मात्पुत्रैश्च पौत्रेश्च धर्मान्पृष्टान्सनातनान् ।
विद्वञ्जिज्ञासमानेभ्यः प्रब्रूहि भरतर्षभ ॥ १२.५३.३९ ॥
เพราะฉะนั้น ข้าแต่ผู้รอบรู้ ขอทรงอธิบายธรรมอันเป็นนิรันดร์ที่บุตรและหลานทูลถาม แก่ผู้ที่ปรารถนาจะรู้ ข้าแต่ภรตรรษภะ