महाभारत · अध्याय 12.53
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.53.1
धर्मात्मनि महावीर्ये सत्यसन्धे जितात्मनि ।
देवव्रते महाभागे शरतल्पगतेऽच्युते ॥ १२.५३.१ ॥
धर्मात्मा, महापराक्रमी, सत्यसंध, जितात्मा, देवव्रत, महाभाग्यवान—बाणांच्या शय्येवर पहुडलेल्या त्या अच्युताविषयी.
12.53.2
शयाने वीरशयने भीष्मे शन्तनुनन्दने ।
गाङ्गेये पुरुषव्याघ्रे पाण्डवैः पर्युपासिते ॥ १२.५३.२ ॥
वीरशय्येवर पहुडलेल्या शंतनूचा पुत्र, गंगापुत्र, पुरुषव्याघ्र भीष्मांजवळ, पांडव ज्यांची सेवा करीत होते.
12.53.3
काः कथाः समवर्तन्त तस्मिन्वीरसमागमे ।
हतेषु सर्वसैन्येषु तन्मे शंस महामुने ॥ १२.५३.३ ॥
सर्व सैन्य मारले गेल्यावर त्या वीरांच्या मेळाव्यात कोणत्या कथा झाल्या? हे महामुने, ते मला सांगा.
12.53.4
शरतल्पगते भीष्मे कौरवाणां पितामहे ।
आजग्मुर्ऋषयः सिद्धा नारदप्रमुखा नृप ॥ १२.५३.४ ॥
हे नृपा, बाणांच्या शय्येवर पहुडलेल्या कौरवांचे पितामह भीष्मांकडे नारदप्रमुख ऋषी आणि सिद्ध आले.
12.53.5
हतशिष्टाश्च राजानो युधिष्ठिरपुरोगमाः ।
धृतराष्ट्रश्च कृष्णश्च भीमार्जुनयमास्तथा ॥ १२.५३.५ ॥
युधिष्ठिरांना पुढे ठेवून उरलेले राजे, धृतराष्ट्र, कृष्ण तसेच भीम, अर्जुन व यमज बंधू आले.
12.53.6
तेऽभिगम्य महात्मानो भरतानां पितामहम् ।
अन्वशोचन्त गाङ्गेयमादित्यं पतितं यथा ॥ १२.५३.६ ॥
ते महात्मे भरतवंशाच्या पितामहांजवळ जाऊन, पडलेल्या आदित्यासाठी जसा शोक करावा तसा गांगेयांसाठी शोक करू लागले.
12.53.7
मुहूर्तमिव च ध्यात्वा नारदो देवदर्शनः ।
उवाच पाण्डवान्सर्वान्हतशिष्टांश्च पार्थिवान् ॥ १२.५३.७ ॥
क्षणभर ध्यान करून देवदर्शी नारद सर्व पांडवांना आणि मारले न गेलेल्या राजांना म्हणाले.
12.53.8
प्राप्तकालं समाचक्षे भीष्मोऽयमनुयुज्यताम् ।
अस्तमेति हि गाङ्गेयो भानुमानिव भारत ॥ १२.५३.८ ॥
"वेळ आली आहे; हे भीष्म आहेत, त्यांना प्रश्न विचारा. हे भारता, गंगापुत्र सूर्याप्रमाणे अस्ताला जात आहेत."
12.53.9
अयं प्राणानुत्सिसृक्षुस्तं सर्वेऽभ्यनुपृच्छत ।
कृत्स्नान्हि विविधान्धर्मांश्चातुर्वर्ण्यस्य वेत्त्ययम् ॥ १२.५३.९ ॥
हे प्राण सोडण्याच्या बेतात आहेत; तुम्ही सर्वजण त्यांना विचारा. चातुर्वर्ण्याचे संपूर्ण आणि विविध धर्म ते जाणतात.
12.53.10
एष वृद्धः पराँल्लोकान्संप्राप्नोति तनुं त्यजन् ।
तं शीघ्रमनुयुञ्जीध्वं संशयान्मनसि स्थितान् ॥ १२.५३.१० ॥
हे वृद्ध देह सोडून उत्तम लोक प्राप्त करणार आहेत; तुमच्या मनातील संशय लवकर त्यांना विचारा.
12.53.11
एवमुक्ते नारदेन भीष्ममीयुर्नराधिपाः ।
प्रष्टुं चाशक्रुवन्तस्ते वीक्षांचक्रुः परस्परम् ॥ १२.५३.११ ॥
नारदांनी असे सांगितल्यावर राजे भीष्मांजवळ गेले; पण प्रश्न विचारण्यास असमर्थ होऊन ते एकमेकांकडे पाहू लागले.
12.53.12
अथोवाच हृषीकेशं पाण्डुपुत्रो युधिष्ठिरः ।
नान्यस्त्वद्देवकीपुत्र शक्तः प्रष्टुं पितामहम् ॥ १२.५३.१२ ॥
तेव्हा पांडुपुत्र युधिष्ठिर हृषीकेशांना म्हणाला, "हे देवकीपुत्रा, तुमच्याशिवाय दुसरा कोणीही पितामहांना प्रश्न विचारण्यास समर्थ नाही."
12.53.13
प्रव्याहर यदुश्रेष्ठ त्वमग्रे मधुसूदन ।
त्वं हि नस्तात सर्वेषां सर्वधर्मविदुत्तमः ॥ १२.५३.१३ ॥
हे यदुश्रेष्ठा, हे मधुसूदना, तूच प्रथम बोल. हे तात, आमच्यामध्ये सर्व धर्म जाणणाऱ्यांमध्ये तूच उत्तम आहेस.
12.53.14
एवमुक्तः पाण्डवेन भगवान्केशवस्तदा ।
अभिगम्य दुराधर्षं प्रव्याहारयदच्युतः ॥ १२.५३.१४ ॥
पांडवाने असे म्हटल्यावर भगवान केशव, अच्युत, त्या दुर्धर्षाजवळ जाऊन बोलू लागले.
12.53.15
कच्चित्सुखेन रजनी व्युष्टा ते राजसत्तम ।
विस्पष्टलक्षणा बुद्धिः कच्चिच्चोपस्थिता तव ॥ १२.५३.१५ ॥
हे राजश्रेष्ठा, तुझी रात्र सुखात गेली ना? तुझी बुद्धी स्पष्ट लक्षणांसह तुझ्याजवळ उपस्थित आहे ना?
12.53.16
कच्चिज्ज्ञानानि सर्वाणि प्रतिभान्ति च तेऽनघ ।
न ग्लायते च हृदयं न च ते व्याकुलं मनः ॥ १२.५३.१६ ॥
हे निष्पाप, तुला सर्व ज्ञाने प्रकाशत आहेत ना? तुझे हृदय थकले नाही ना, तुझे मन व्याकुळ नाही ना?
12.53.17
दाहो मोहः श्रमश्चैव क्लमो ग्लानिस्तथा रुजा ।
तव प्रसादाद्वार्ष्णेय सद्यो व्यपगतानि मे ॥ १२.५३.१७ ॥
हे वार्ष्णेया, तुझ्या कृपेने माझे दाह, मोह, श्रम, थकवा, ग्लानी आणि वेदना लगेच नाहीशा झाल्या आहेत.
12.53.18
यच्च भूतं भविष्यच्च भवच्च परमद्युते ।
तत्सर्वमनुपश्यामि पाणौ फलमिवाहितम् ॥ १२.५३.१८ ॥
हे परमतेजस्वी, जे भूत, भविष्य आणि वर्तमान आहे ते सर्व मी हातावर ठेवलेल्या फळासारखे पाहत आहे.
12.53.19
वेदोक्ताश्चैव ये धर्मा वेदान्ताधिगताश्च ये ।
तान्सर्वान्संप्रपश्यामि वरदानात्तवाच्युत ॥ १२.५३.१९ ॥
वेदांमध्ये सांगितलेले जे धर्म आणि वेदान्ताने जाणले गेलेले जे धर्म, ते सर्व मी स्पष्टपणे पाहतो, हे अच्युता, तुझ्या वरदानामुळे.
12.53.20
शिष्टैश्च धर्मो यः प्रोक्तः स च मे हृदि वर्तते ।
देशजातिकुलानां च धर्मज्ञोऽस्मि जनार्दन ॥ १२.५३.२० ॥
शिष्टांनी सांगितलेला जो धर्म, तोही माझ्या हृदयात आहे; देश, जाती आणि कुळांचे धर्मही मी जाणणारा आहे, हे जनार्दना.
12.53.21
चतुर्ष्वाश्रमधर्मेषु योऽर्थः स च हृदि स्थितः ।
राजधर्मांश्च सकलानवगच्छामि केशव ॥ १२.५३.२१ ॥
चार आश्रमधर्मांतील जो अर्थ आहे, तोही माझ्या हृदयात स्थिर आहे; राजधर्म सर्व मी जाणतो, हे केशवा.
12.53.22
यच्च यत्र च वक्तव्यं तद्वक्ष्यामि जनार्दन ।
तव प्रसादाद्धि शुभा मनो मे बुद्धिराविशत् ॥ १२.५३.२२ ॥
जे सांगायला हवे आणि जिथे सांगायला हवे, ते मी सांगेन, हे जनार्दना; तुझ्या कृपेनेच माझ्या मनात शुभ बुद्धी प्रवेशली आहे.
12.53.23
युवेवास्मि समावृत्तस्त्वदनुध्यानबृंहितः ।
वक्तुं श्रेयः समर्थोऽस्मि त्वत्प्रसादाज्जनार्दन ॥ १२.५३.२३ ॥
तुझ्या ध्यानाने पुष्ट होऊन मी जणू पुन्हा तरुण झालो आहे; हे जनार्दना, तुझ्या कृपेनेच मी श्रेय सांगण्यास समर्थ आहे.
12.53.24
स्वयं किमर्थं तु भवाञ्श्रेयो न प्राह पाण्डवम् ।
किं ते विवक्षितं चात्र तदाशु वद माधव ॥ १२.५३.२४ ॥
तूच स्वतः पाण्डवाला श्रेय का सांगितले नाहीस? येथे तुझ्या मनात काय सांगायचे आहे ते लवकर सांग, हे माधवा.
12.53.25
यशसः श्रेयसश्चैव मूल मां विद्धि कौरव ।
मत्तः सर्वेऽभिनिर्वृत्ता भावाः सदसदात्मकाः ॥ १२.५३.२५ ॥
हे कौरवा, यश आणि श्रेयाचे मूळ मला जाण. माझ्यापासूनच सत् आणि असत् स्वरूपाचे सर्व भाव उत्पन्न झाले आहेत.
12.53.26
शीतांशुश्चन्द्र इत्युक्ते लोके को विस्मयिष्यति ।
तथैव यशसा पूर्णे मयि को विस्मयिष्यति ॥ १२.५३.२६ ॥
जगात चंद्राला शीतांशु, चंद्र म्हटले की कोण आश्चर्य करील? त्याचप्रमाणे यशाने परिपूर्ण अशा मला पाहून कोण आश्चर्य करील?
12.53.27
आधेयं तु मया भूयो यशस्तव महाद्युते ।
ततो मे विपुला बुद्धिस्त्वयि भीष्म समाहिता ॥ १२.५३.२७ ॥
हे महातेजस्वी, मला पुन्हा तुझे यश स्थापित करायचे आहे. म्हणून हे भीष्मा, माझी विपुल बुद्धी तुझ्यावरच एकाग्र झाली आहे.
12.53.28
यावद्धि पृथिवीपाल पृथ्वीयं स्थास्यति ध्रुवा ।
तावत्तवाक्षया कीर्तिर्लोकाननुचरिष्यति ॥ १२.५३.२८ ॥
हे पृथ्वीपाला, जोपर्यंत ही पृथ्वी अढळपणे उभी राहील, तोपर्यंत तुझी अक्षय कीर्ती लोकांमध्ये संचार करीत राहील.
12.53.29
यच्च त्वं वक्ष्यसे भीष्म पाण्डवायानुपृच्छते ।
वेदप्रवाद इव ते स्थास्यते वसुधातले ॥ १२.५३.२९ ॥
हे भीष्मा, पांडवाने विचारल्यावर तू जे सांगशील ते वेदवचनाप्रमाणे तुझ्या नावाने पृथ्वीवर स्थिर राहील.
12.53.30
यश्चैतेन प्रमाणेन योक्ष्यत्यात्मानमात्मना ।
स फलं सर्वपुण्यानां प्रेत्य चानुभविष्यति ॥ १२.५३.३० ॥
जो या प्रमाणाने स्वतःला स्वतःच्या आत्म्याशी जोडेल, तो मृत्यूनंतर सर्व पुण्यांचे फळ भोगेल.
12.53.31
एतस्मात्कारणाद्भीष्म मतिर्दिव्या मया हि ते ।
दत्ता यशो विप्रथयेत्कथं भूयस्तवेति ह ॥ १२.५३.३१ ॥
या कारणास्तव, हे भीष्मा, मी तुला ही दिव्य बुद्धी दिली आहे; तुझे यश पुन्हा कसे पसरेल?
12.53.32
यावद्धि प्रथते लोके पुरुषस्य यशो भुवि ।
तावत्तस्याक्षया कीर्तिर्भवतीति विनिश्चिता ॥ १२.५३.३२ ॥
जगात माणसाचे यश पृथ्वीवर जेवढे काळ पसरते, तेवढा काळ त्याची अक्षय कीर्ती टिकते, असे निश्चित आहे.
12.53.33
राजानो हतशिष्टास्त्वां राजन्नभित आसते ।
धर्माननुयुयुक्षन्तस्तेभ्यः प्रब्रूहि भारत ॥ १२.५३.३३ ॥
हे राजा, मृत्यूतून वाचलेले राजे तुझ्याभोवती बसले आहेत; धर्म जाणून घेण्याची इच्छा ठेवून. हे भारता, त्यांना सांग.
12.53.34
भवान्हि वयसा वृद्धः श्रुताचारसमन्वितः ।
कुशलो राजधर्माणां सर्वेषामपराश्च ये ॥ १२.५३.३४ ॥
तू वयाने वृद्ध आहेस; शास्त्र आणि आचारांनी युक्त आहेस; राजधर्मात कुशल आहेस, आणि इतर सर्वांपेक्षा अधिक निपुण आहेस.
12.53.35
जन्मप्रभृति ते किंचिद्वॄजिनं न ददर्श ह ।
ज्ञातारं सर्वधर्माणां त्वां विदुः सर्वपार्थिवाः ॥ १२.५३.३५ ॥
जन्मापासून तुझ्यात कोणताही दोष दिसला नाही; सर्व धर्म जाणणारा म्हणून सर्व राजे तुला ओळखतात.
12.53.36
तेभ्यः पितेव पुत्रेभ्यो राजन्ब्रूहि परं नयम् ।
ऋषयश्चैव देवाश्च त्वया नित्यमुपासिताः ॥ १२.५३.३६ ॥
हे राजा, पिता पुत्रांना सांगतो तसे त्यांना सांग; श्रेष्ठ नीती सांग; तू नेहमी ऋषी आणि देवांची उपासना केली आहेस.
12.53.37
तस्माद्वक्तव्यमेवेदं त्वयाऽवश्यमशेषतः ।
धर्मं शुश्रूषमाणेभ्यः पृष्टेन न सता पुनः ॥ १२.५३.३७ ॥
म्हणून हे तुला पूर्णपणे अवश्य सांगितले पाहिजे. धर्म ऐकण्याची इच्छा असलेल्यांनी विचारल्यावर सज्जनाने पुन्हा टाळू नये.
12.53.38
वक्तव्यं विदुषा चेति धर्ममाहुर्मनीषिणः ।
अप्रतिब्रुवतः कष्टो दोषो हि भविता प्रभो ॥ १२.५३.३८ ॥
विद्वानाने बोलले पाहिजे, असे धर्माविषयी मनीषी म्हणतात. हे प्रभो, उत्तर न देणाऱ्याला कठोर दोष निश्चितच लागतो.
12.53.39
तस्मात्पुत्रैश्च पौत्रेश्च धर्मान्पृष्टान्सनातनान् ।
विद्वञ्जिज्ञासमानेभ्यः प्रब्रूहि भरतर्षभ ॥ १२.५३.३९ ॥
म्हणून, हे विद्वाना, पुत्र आणि नातवंडांनी विचारलेले सनातन धर्म जाणू इच्छिणाऱ्यांना समजावून सांग, हे भरतश्रेष्ठा.