Mahābhārata · Adhyāya 12.55
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.55.1
प्रणिपत्य हृषीकेशमभिवाद्य पितामहम् ।
अनुमान्य गुरून्सर्वान्पर्यपृच्छद्युधिष्ठिरः ॥ १२.५५.१ ॥
Tras postrarse ante Hṛṣīkeśa y saludar al abuelo, y pedir permiso a todos los ancianos, Yudhiṣṭhira preguntó.
12.55.2
राज्ञां वै परमो धर्म इति धर्मविदो विदुः ।
महान्तमेतं भारं च मन्ये तद्ब्रूहि पार्थिव ॥ १२.५५.२ ॥
«El deber supremo de los reyes», así lo declaran los conocedores del dharma. Considero que esta carga es muy grande; dímelo, oh señor de la tierra.
12.55.3
राजधर्मान्विशेषेण कथयस्य पितामह ।
सर्वस्य जीवलोकस्य राजधर्मः परायणम् ॥ १२.५५.३ ॥
Oh abuelo, explica en particular los deberes de los reyes; pues el deber real es el refugio de todo el mundo viviente.
12.55.4
त्रिवर्गो हि समासक्तो राजधर्मेषु कौरव ।
मोक्षधर्मश्च विस्पष्टः सकलोऽत्र समाहितः ॥ १२.५५.४ ॥
Oh Kaurava, la tríada de fines (dharma, riqueza, placer) está estrechamente unida a los deberes de los reyes, y el dharma de la liberación también se expone claramente; aquí todo está reunido.
12.55.5
यथा हि रश्मयोऽश्वस्य द्विरदस्याङ्कुशो यथा ।
नरेन्द्रधर्मो लोकस्य तथा प्रग्रहणं स्मृतम् ॥ १२.५५.५ ॥
Como las riendas son del caballo y el aguijón del elefante, así el deber de los reyes es recordado como la rienda que guía al mundo.
12.55.6
अत्र वै संप्रमूढे तु धर्मे राजर्षिसेविते ।
लोकस्य संस्था न भवेत्सर्वं च व्याकुलीभवेत् ॥ १२.५५.६ ॥
Si en este dharma practicado por los reyes sabios hubiera una profunda confusión, la estabilidad del mundo no perduraría y todo caería en el desorden.
12.55.7
उदयन्हि यथा सूर्यो नाशयत्यशुभं तमः ।
राजधर्मस्तथा लोक्यामाक्षिपत्यशुभां गतिम् ॥ १२.५५.७ ॥
Como el sol naciente destruye la oscuridad nefasta, así el deber del rey aparta en el mundo el mal camino.
12.55.8
तदग्रे राजधर्मान्हि मदर्थे त्वं पितामह ।
प्रब्रूहि भरतश्रेष्ठ त्वं हि धर्मभूतां वरः ॥ १२.५५.८ ॥
Por tanto, primero explícame, por mi bien, los deberes de los reyes, oh abuelo. Oh mejor de los Bharatas, tú eres en verdad el más excelso entre los que encarnan el dharma.
12.55.9
आगमश्च परस्त्वत्तः सर्वेषां नः परन्तप ।
भवन्तं हि परं बुद्धौ वासुदेवोऽभिमन्यते ॥ १२.५५.९ ॥
Oh abrasador de enemigos, la enseñanza suprema para todos nosotros procede de ti. Vāsudeva también te tiene por supremo en sabiduría.
12.55.10
नमो धर्माय महते नमः कृष्णाय वेधसे ।
ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य धर्मान्वक्ष्यामि शाश्वतान् ॥ १२.५५.१० ॥
Homenaje al gran dharma, homenaje a Kṛṣṇa el creador. Tras inclinarme ante los brahmanes, expondré los deberes eternos.
12.55.11
शृणु कार्त्स्न्येन मत्तस्त्वं राजधर्मान्युधिष्ठिर ।
निरुच्यमानान्नियतो यच्चान्यदपि वाञ्छसि ॥ १२.५५.११ ॥
Escucha de mí por completo los deberes de los reyes, Yudhiṣṭhira. Atiende con disciplina a lo que se explica, y también a cualquier otra cosa que desees.
12.55.12
आदावेव कुरुश्रेष्ठ राज्ञा रञ्जनमिच्छता ।
देवतानां द्विजानां च वर्तितव्यं यथाविधि ॥ १२.५५.१२ ॥
Oh mejor de los Kurus, el rey que desea agradar a sus súbditos debe primero conducirse conforme a la regla hacia los dioses y los dvijas.
12.55.13
दैवतान्यर्चयित्वा हि ब्राह्मणांश्च कुरूद्वह ।
आनृण्यं याति धर्मस्य लोकेन च समर्च्यते ॥ १२.५५.१३ ॥
Habiendo honrado a los dioses y a los brahmanes, oh portador de los Kurus, el hombre queda libre de la deuda con el dharma y es honrado por el mundo.
12.55.14
उत्थानेन सदा पुत्र प्रयतेथा युधिष्ठिर ।
न ह्युत्थानमृते दैवं राज्ञामर्थं प्रसाधयेत् ॥ १२.५५.१४ ॥
Esfuérzate siempre con diligencia, hijo mío Yudhiṣṭhira; pues el destino, sin esfuerzo, no puede lograr los fines de los reyes.
12.55.15
साधारणं द्वयं ह्येतद्दैवमुत्थानमेव च ।
पौरुषं हि परं मन्ये दैवं निश्चित्य मुह्यते ॥ १२.५५.१५ ॥
Estas dos cosas, el destino y el esfuerzo, son comunes a todos; pero considero el esfuerzo humano como lo supremo, pues quien considera el destino como cierto se confunde.
12.55.16
विपन्ने च समारम्भे सन्तापं मा स्म वै कृथाः ।
घटेतैवं सदाऽऽत्मानं राज्ञामेष परो नयः ॥ १२.५५.१६ ॥
Si una empresa fracasa, no te aflijas; así mantente siempre esforzándote. Esta es la suprema política de los reyes.
12.55.17
न हि सत्यादृते किंचिद्राज्ञां वै सिद्धिकारकम् ।
सत्ये हि राजा निरतः प्रेत्य चेह च नन्दति ॥ १२.५५.१७ ॥
Nada que procure el éxito a los reyes existe sin la verdad; el rey dedicado a la verdad se regocija aquí y en el más allá.
12.55.18
ऋषीणामपि राजेन्द्र सत्यमेव परं धनम् ।
तथा राज्ञां परं सत्यान्नान्यद्विश्वासकारणम् ॥ १२.५५.१८ ॥
Oh señor de reyes, incluso para los sabios la verdad es la suprema riqueza; asimismo, para los reyes no hay otra causa de confianza mayor que la verdad.
12.55.19
गुणवाञ्शीलवान्दान्तो मृदुदण्डो जितेन्द्रियः ।
सुदर्शः स्थूललक्ष्यश्च न भ्रश्येत सदा श्रियः ॥ १२.५५.१९ ॥
El rey virtuoso, de buena conducta, dominado en sí mismo, moderado en el castigo, dueño de sus sentidos, accesible y de amplio propósito, nunca cae de la prosperidad.
12.55.20
आर्जवं सर्वकार्येषु श्रयेथाः कुरुनन्दन ।
पुनर्नयविचारेण त्रयीसंवरणेन च।
आर्जवेन समायुक्ता मोदन्ते ऋषयो दिवि ॥ १२.५५.२० ॥
Oh deleite de los Kurus, en todos los asuntos recurre a la rectitud; de nuevo, mediante el juicio prudente de la política y el dominio por las tres Vedas. Los sabios dotados de rectitud se regocijan en el cielo.
12.55.21
मृदुर्हि राजा सततं लङ्घ्यो भवति सर्वशः ।
तीक्ष्णाच्चोद्विजते लोकस्तस्मादुभयमाचरेत् ॥ १२.५५.२१ ॥
En efecto, un rey suave siempre y en todo sentido es desobedecido, mientras que el pueblo se agita ante uno severo; por tanto, debe practicar ambas cosas.
12.55.22
अदण्ड्याश्चैव ते पुत्र विप्राः स्युर्ददतां वर ।
भूतमेतत्परं लोके ब्राह्मणा नाम पाण्डव ॥ १२.५५.२२ ॥
Los brahmanes, hijo, mejor de los dadores, deben estar exentos de castigo; oh Pāṇḍava, esto está establecido como lo supremo en el mundo respecto a los brahmanes.
12.55.23
मनुना चात्र राजेन्द्र गीतौ श्लोकौ महात्मना ।
धर्मेषु स्वेषु कौरव्य हृदि तौ कर्तुमर्हसि ॥ १२.५५.२३ ॥
Oh señor de reyes, aquí el magnánimo Manu cantó dos versos; oh descendiente de Kuru, te corresponde guardarlos en tu corazón dentro de tus propios deberes.
12.55.24
अभ्द्योऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम् ।
तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति ॥ १२.५५.२४ ॥
El fuego surgió del agua, el poder guerrero del Brahman, el hierro de la piedra; su poder, que todo lo penetra, se apaga en sus propias fuentes.
12.55.25
अयो हन्ति यदाऽश्मानमग्निरापो निहन्ति च ।
ब्रह्म च क्षत्रियो द्वेष्टि तदा सीदन्ति ते त्रयः ॥ १२.५५.२५ ॥
Cuando el hierro golpea la piedra, y el fuego y el agua la destruyen, y el kṣatriya odia al brāhmaṇa, entonces esos tres perecen.
12.55.26
एवं कृत्वा महाराज नमस्या एव ते द्विजाः ।
भौमं ब्रह्म द्विजश्रेष्ठा धारयन्ति शमान्विताः ॥ १२.५५.२६ ॥
Así, gran rey, esos dvijas son ciertamente dignos de reverencia. Los mejores de los dos nacidos, dotados de calma, sostienen el brahman terrenal.
12.55.27
एवं चैव नरव्याघ्र लोकयात्राविघातकाः ।
निग्राह्या एव बाहुभ्यां ब्राह्मणास्ते नरेश्वर ॥ १२.५५.२७ ॥
Y así, tigre entre los hombres, a esos brāhmaṇas que obstruyen el curso del mundo hay que sujetarlos, señor de los hombres, solo con la fuerza de los brazos.
12.55.28
श्लोकौ चोशनसा गीतौ पुरा तात महर्षिणा ।
तौ निवोध महाराज त्वमेकाग्रमना नृप ॥ १२.५५.२८ ॥
Dos versos fueron cantados por el gran sabio Uśanas en tiempos antiguos, querido. Escúchalos, gran rey, señor, con la mente concentrada.
12.55.29
उद्यम्य शस्त्रमायान्तमपि वेदान्तगं रणे ।
निगृह्णीयात्स्वधर्मेण धर्मापेक्षी नराधिपः ॥ १२.५५.२९ ॥
Incluso a quien llega a la batalla con el arma levantada, aunque sea versado en el Vedānta, el señor de los hombres que busca el dharma debe contenerlo mediante su propio deber.
12.55.30
विनश्यमानं धर्मं हि योऽभिरक्षेत्स धर्मवित् ।
न तेन धर्महा स स्यान्मन्युस्तन्मन्युमृच्छति ॥ १२.५५.३० ॥
Quien protege el dharma mientras perece es en verdad conocedor del dharma. Por ello no se convierte en destructor del dharma; la ira alcanza esa misma ira.
12.55.31
एवं चैव नरश्रेष्ठ रक्ष्या एव द्विजातयः ।
सापराधानपि हि तान्विषयान्ते समुत्सृजेत् ॥ १२.५५.३१ ॥
Así, mejor de los hombres, los dvijātis deben ser protegidos; incluso a los culpables se les debe desterrar al límite del reino.
12.55.32
अभिशस्तमपि ह्येषां पीडयेन्न विशांपते ।
ब्रह्मघ्ने गुरुतल्पे च भ्रूणहत्ये तथैव च ॥ १२.५५.३२ ॥
Aunque sean acusados, oh señor de los pueblos, no se les debe causar daño. Lo mismo vale para el asesino de un brahmán, el profanador del lecho de un maestro y el matador de un embrión.
12.55.33
राजद्विष्टे च विप्रस्य विषयान्ते विवासनम् ।
विधीयते न शारीरं भयमेषां कदाचन ॥ १२.५५.३३ ॥
Para un brahmán odiado por el rey se prescribe el destierro más allá de la frontera del reino; nunca debe infligírseles castigo corporal.
12.55.34
दयिताश्च नरास्ते स्युर्भक्तिमन्तो द्विजेषु ये ।
न शोकः परमा तुष्टी राज्ञां भवति संचयात् ॥ १२.५५.३४ ॥
Los hombres devotos de los dvijas se vuelven queridos para los reyes. Del acopio no proviene la pena a los reyes, sino la suprema satisfacción.
12.55.35
दुर्गेषु च महाराज षट्सु ये शास्त्रनिश्चिताः ।
सर्वदुर्गेषु मन्यन्ते नरदुर्गं सुदुर्गमम् ॥ १२.५५.३५ ॥
Entre las seis clases de fortalezas fijadas por los tratados, oh gran rey, la fortaleza de los hombres se considera la más inexpugnable de todas.
12.55.36
तस्मान्नित्यं दया कार्या चातुर्वर्ण्ये विपश्चिता ।
धर्मात्मा सत्यवाक्चैव राजा रञ्जयति प्रजाः ॥ १२.५५.३६ ॥
Por tanto, el sabio debe mostrar siempre compasión hacia las cuatro castas. Es el rey de alma justa y veraz quien complace a sus súbditos.
12.55.37
न च क्षान्तेन ते नित्यं भाव्यं पुरुषसत्तम ।
अधर्मो हि मृद् राजा क्षमावानिव कुञ्जरः ॥ १२.५५.३७ ॥
Mejor de los hombres, no debes ser siempre paciente; un rey paciente, como un elefante, se hunde en la injusticia.
12.55.38
वार्हस्पत्ये च शास्त्रे च श्लोकोऽयं नियतः प्रभो ।
अस्मिन्नर्थे निगदितस्तन्मे निगदतः शृणु ॥ १२.५५.३८ ॥
Oh señor, este verso está firmemente establecido en el tratado Bārhaspatya sobre este asunto; escucha mientras lo recito.
12.55.39
क्षममाणं नृपं नित्यं नीचः परिभवेञ्जनः ।
हस्तियन्ता गजस्येव शिर एवारुरुक्षति ॥ १२.५५.३९ ॥
Un hombre vil siempre desprecia al rey paciente, como el domador de elefantes intenta subir a la cabeza del elefante.
12.55.40
तस्मान्नैव मृदुर्नित्यं तीक्ष्णो वाऽपि भवेन्नृपः ।
वसन्तेऽर्क इव श्रीमान्न शीतो न च घर्मदः ॥ १२.५५.४० ॥
Por tanto, el rey no debe ser siempre suave ni siempre severo; debe ser glorioso como el sol de primavera, ni frío ni abrasador.
12.55.41
प्रत्यक्षेणानुमानेन तथौपम्यागमैरपि ।
परीक्ष्यास्ते महाराज स्वे परे चैव नित्यशः ॥ १२.५५.४१ ॥
Oh gran rey, tanto los tuyos como los extraños deben ser siempre puestos a prueba mediante la percepción directa, la inferencia, la comparación y la autoridad de las escrituras.
12.55.42
व्यसनानि च सर्वाणि त्यजेथा भूरिदक्षिण ।
नचैतानि प्रयुञ्जीथाः सङ्गं तु परिवर्जय ॥ १२.५५.४२ ॥
Oh tú, dador de abundantes dones, abandona todos los vicios; no los practiques, y sobre todo evita el apego.
12.55.43
व्यसनी यस्तु लोकेऽस्मिन्परिभूतो भवत्युत ।
उद्वेजयति लोकं च योऽतिद्वेषी महीपतिः ॥ १२.५५.४३ ॥
El rey que en este mundo se entrega a los vicios ciertamente se vuelve despreciado; y el rey excesivamente odioso hace temblar al pueblo.
12.55.44
भवितव्यं सदा राज्ञा गर्भिणीसहधर्मिणा ।
कारणं च महाराज शृणु येनेदमुच्यते ॥ १२.५५.४४ ॥
El rey debe ser siempre como una mujer embarazada que comparte su deber. Escucha, gran rey, la razón por la que esto se dice.
12.55.45
यथा हि गर्भिणी हित्वा स्वं प्रियं मनसोऽनुगम् ।
गर्भस्य हितमाधत्ते तथा राज्ञाऽप्यसंशयम् ॥ १२.५५.४५ ॥
Así como la mujer embarazada, dejando lo que su propia mente desea, atiende al bienestar del embrión, así también debe hacerlo el rey, sin duda.
12.55.46
वर्तितव्यं कुरुश्रेष्ठ सदा धर्मानुवर्तिना ।
स्वं प्रियं तु परित्यज्य यद्यल्लोकहितं भवेत् ॥ १२.५५.४६ ॥
Oh, mejor de los kurus, quien sigue el dharma debe conducirse siempre, dejando a un lado su propio placer y haciendo lo que sea para el bien del pueblo.
12.55.47
न सन्त्याज्यं च ते धैर्यं कदाचिदपि पाण्डव ।
धीरस्य स्पष्टदण्डस्य न ह्याज्ञा प्रतिहन्यते ॥ १२.५५.४७ ॥
Oh hijo de Pāṇḍu, nunca debes abandonar tu firmeza. La orden de un hombre firme cuyo castigo es claro nunca es obstruida.
12.55.48
परिहासश्च भृत्यैस्ते नात्यर्थं वदतां वर ।
कर्तव्यो राजशार्दूल दोषमत्र हि मे शृणु ॥ १२.५५.४८ ॥
Oh mejor de los oradores, oh tigre entre los reyes, no debes bromear en exceso con tus servidores. Escucha la falta que señalo en ello.
12.55.49
अवमन्यन्ति भर्तारं सहर्षमुपजीविनः ।
स्वे स्थाने न च तिष्ठन्ति लङ्घ्यन्ति च तद्वचः ॥ १२.५५.४९ ॥
Los sirvientes, con alegría, faltan al respeto a su señor; no se mantienen en su lugar y transgreden su palabra.
12.55.50
प्रेष्यमाणा विकल्पन्ते गुह्यं चाप्यनुयुञ्जते ।
अयाच्यं चैव याचन्ते भोज्यान्याहारयन्ति च ॥ १२.५५.५० ॥
Cuando se les envía, vacilan; incluso indagan en asuntos secretos; piden lo que no debe pedirse y hacen traer comidas.
12.55.51
क्रुथ्यन्ति परिदीप्तन्ति भूमिपायाधितिष्ठते ।
उत्कोचैर्वञ्चनाभिश्च कार्याणि घ्नन्ति चास्य ते ॥ १२.५५.५१ ॥
Se enfadan y se encienden, se oponen al señor de la tierra; con sobornos y engaños arruinan sus asuntos.
12.55.52
जर्झरं चास्य विषयं कुर्वन्ति प्रतिरूपकैः ।
स्त्रीरक्षिभिश्च सज्जन्ते तुल्यवेषा भवन्ति च ॥ १२.५५.५२ ॥
Desgastan su reino con imitaciones; se asocian con los guardias de los aposentos de las mujeres y visten igual que ellos.
12.55.53
वान्तं निष्ठीवनं चैव कुर्वते चास्य सन्निधौ ।
निर्लज्जा राजशार्दूल व्याहरन्ति च तद्वचः ॥ १२.५५.५३ ॥
En su misma presencia vomitan y escupen; sin vergüenza, oh tigre entre los reyes, hablan contra su propia palabra.
12.55.54
हयं वा दन्तिनं वाऽपि रथं वा नृपसंमतम् ।
अधिरोहन्त्यवज्ञाय सहर्षाः पार्थिवे मृदौ ॥ १२.५५.५४ ॥
Despreciando incluso el caballo, el elefante o el carro aprobado por el rey, suben a ellos alegremente cuando el rey es indulgente.
12.55.55
इदं ते दुष्करं राजन्निदं ते दुर्विचेष्टितम् ।
इत्येवं सुहृदो नाम ब्रुवते परिपद्गताः ॥ १२.५५.५५ ॥
Oh rey, esto es difícil para ti, esta es tu mala conducta, así dicen los que están presentes en la asamblea y se llaman amigos.
12.55.56
क्रुद्धे चास्मिन्हसन्त्येव न च हृष्यन्ति पूजिताः ।
सङ्घर्षशीलाश्च तदा भवन्त्यन्योन्यकारणात् ॥ १२.५५.५६ ॥
Y cuando él se enfada, ellos se ríen de él; aunque honrados, no se alegran, y entonces, por causa de unos a otros, se vuelven pendencieros.
12.55.57
विस्रंसयन्ति मन्त्रं च विवृण्वन्ति च दुष्कृतम् ।
लीलया चैव कुर्वन्ति सावज्ञास्तस्य शासनम् ॥ १२.५५.५७ ॥
Divulgan su consejo y revelan su falta, y con desprecio cumplen su mandato como si fuera un juego.
12.55.58
अलङ्काराणि भोज्यं च तथा स्नानानुलेपने ।
हेलयाना नरव्याघ्र स्वस्थास्तस्योपभुञ्जये ॥ १२.५५.५८ ॥
Oh tigre entre los hombres, desdeñan adornos, comida, baños y ungüentos, y tranquilos disfrutan precisamente de sus placeres.
12.55.59
निन्दन्ते स्वानधीकारान्सन्त्यजन्ते च भारत ।
न वृत्त्या परितृष्यन्ति राजदेयं हरन्ति च ॥ १२.५५.५९ ॥
Oh Bhārata, censuran y abandonan sus propios cargos; no se contentan con su sustento y arrebatan incluso lo que se debe al rey.
12.55.60
क्रीडितुं तेन चेच्छन्ति ससूत्रेणेव पक्षिणा ।
अस्मत्प्रणेयो राजेति लोकांश्चैव वदन्त्युत ॥ १२.५५.६० ॥
Si desean jugar con él, es como con un pájaro atado por un hilo; y también le dicen a la gente: "El rey es guiado por nosotros."
12.55.61
एते चैवापरे चैव दोषाः प्रादुर्भवन्त्युत ।
नृपतौ मार्दवोपेते हर्षुले च युधिष्ठिर ॥ १२.५५.६१ ॥
Oh Yudhiṣṭhira, en un rey dotado de suavidad y propenso al placer, surgen ciertamente estos y otros defectos.