महाभारत · अध्याय 12.55
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.55.1
प्रणिपत्य हृषीकेशमभिवाद्य पितामहम् ।
अनुमान्य गुरून्सर्वान्पर्यपृच्छद्युधिष्ठिरः ॥ १२.५५.१ ॥
हृषीकेशाला नमस्कार करून, पितामहांना अभिवादन करून, सर्व गुरुजनांची अनुमती घेऊन युधिष्ठिराने विचारले.
12.55.2
राज्ञां वै परमो धर्म इति धर्मविदो विदुः ।
महान्तमेतं भारं च मन्ये तद्ब्रूहि पार्थिव ॥ १२.५५.२ ॥
राजांचा परम धर्म हाच आहे, असे धर्मज्ञ जाणतात. हा भार फार मोठा आहे असे मला वाटते; हे पार्थिवा, ते मला सांगा.
12.55.3
राजधर्मान्विशेषेण कथयस्य पितामह ।
सर्वस्य जीवलोकस्य राजधर्मः परायणम् ॥ १२.५५.३ ॥
हे पितामहा, विशेषतः राजधर्म सांगा. सर्व जीवसृष्टीचा आधार राजधर्मच आहे.
12.55.4
त्रिवर्गो हि समासक्तो राजधर्मेषु कौरव ।
मोक्षधर्मश्च विस्पष्टः सकलोऽत्र समाहितः ॥ १२.५५.४ ॥
हे कौरवा, राजधर्मांत त्रिवर्ग (धर्म, अर्थ, काम) चांगल्या प्रकारे जोडलेला आहे; मोक्षधर्मही स्पष्टपणे सांगितला आहे. येथे सर्व एकत्र केले आहे.
12.55.5
यथा हि रश्मयोऽश्वस्य द्विरदस्याङ्कुशो यथा ।
नरेन्द्रधर्मो लोकस्य तथा प्रग्रहणं स्मृतम् ॥ १२.५५.५ ॥
जसे घोड्याला लगाम आणि हत्तीला अंकुश, तसे लोकासाठी नरेंद्रधर्म हा नियंत्रण म्हणून सांगितला आहे.
12.55.6
अत्र वै संप्रमूढे तु धर्मे राजर्षिसेविते ।
लोकस्य संस्था न भवेत्सर्वं च व्याकुलीभवेत् ॥ १२.५५.६ ॥
राजर्षींनी आचरलेल्या या धर्मात जर फार संभ्रम झाला, तर लोकाची स्थिती राहणार नाही आणि सर्व काही अस्ताव्यस्त होईल.
12.55.7
उदयन्हि यथा सूर्यो नाशयत्यशुभं तमः ।
राजधर्मस्तथा लोक्यामाक्षिपत्यशुभां गतिम् ॥ १२.५५.७ ॥
उगवणारा सूर्य जसा अशुभ अंधकाराचा नाश करतो, तसा राजधर्म जगात अशुभ गतीला दूर फेकतो.
12.55.8
तदग्रे राजधर्मान्हि मदर्थे त्वं पितामह ।
प्रब्रूहि भरतश्रेष्ठ त्वं हि धर्मभूतां वरः ॥ १२.५५.८ ॥
म्हणून प्रथम माझ्यासाठी राजधर्म सांगा, हे पितामह. हे भरतश्रेष्ठा, तुम्हीच धर्मवंतांमध्ये श्रेष्ठ आहात.
12.55.9
आगमश्च परस्त्वत्तः सर्वेषां नः परन्तप ।
भवन्तं हि परं बुद्धौ वासुदेवोऽभिमन्यते ॥ १२.५५.९ ॥
हे शत्रूंना तापवणाऱ्या, आमच्या सर्वांना श्रेष्ठ ज्ञान तुमच्यापासूनच मिळते. वासुदेवसुद्धा बुद्धीत तुम्हालाच श्रेष्ठ मानतात.
12.55.10
नमो धर्माय महते नमः कृष्णाय वेधसे ।
ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य धर्मान्वक्ष्यामि शाश्वतान् ॥ १२.५५.१० ॥
महान धर्माला नमस्कार, सृष्टिकर्ता कृष्णाला नमस्कार. ब्राह्मणांना नमस्कार करून मी शाश्वत धर्म सांगेन.
12.55.11
शृणु कार्त्स्न्येन मत्तस्त्वं राजधर्मान्युधिष्ठिर ।
निरुच्यमानान्नियतो यच्चान्यदपि वाञ्छसि ॥ १२.५५.११ ॥
युधिष्ठिरा, माझ्याकडून राजधर्म पूर्णपणे ऐक. जे सांगितले जात आहे ते संयमाने ऐक, आणि तुला आणखी जे हवे आहे तेही.
12.55.12
आदावेव कुरुश्रेष्ठ राज्ञा रञ्जनमिच्छता ।
देवतानां द्विजानां च वर्तितव्यं यथाविधि ॥ १२.५५.१२ ॥
हे कुरुश्रेष्ठा, प्रजेला संतुष्ट ठेवू इच्छिणाऱ्या राजाने प्रथम देवता आणि द्विजांशी यथाविधि वर्तन करावे.
12.55.13
दैवतान्यर्चयित्वा हि ब्राह्मणांश्च कुरूद्वह ।
आनृण्यं याति धर्मस्य लोकेन च समर्च्यते ॥ १२.५५.१३ ॥
देवता आणि ब्राह्मणांची पूजा करून, हे कुरुश्रेष्ठा, माणूस धर्माच्या ऋणातून मुक्त होतो आणि जगातही सन्मानित होतो.
12.55.14
उत्थानेन सदा पुत्र प्रयतेथा युधिष्ठिर ।
न ह्युत्थानमृते दैवं राज्ञामर्थं प्रसाधयेत् ॥ १२.५५.१४ ॥
हे पुत्र युधिष्ठिरा, नेहमी उद्योगाने प्रयत्न कर; उद्योगाशिवाय केवळ दैव राजांचे कार्य सिद्ध करू शकत नाही.
12.55.15
साधारणं द्वयं ह्येतद्दैवमुत्थानमेव च ।
पौरुषं हि परं मन्ये दैवं निश्चित्य मुह्यते ॥ १२.५५.१५ ॥
दैव आणि उद्योग ही दोन्ही गोष्टी सर्वांसाठी सारख्याच आहेत. मी पौरुषालाच श्रेष्ठ मानतो; दैवालाच निश्चित मानणारा मोहात पडतो.
12.55.16
विपन्ने च समारम्भे सन्तापं मा स्म वै कृथाः ।
घटेतैवं सदाऽऽत्मानं राज्ञामेष परो नयः ॥ १२.५५.१६ ॥
एखादा उद्योग अपयशी झाला तरी शोक करू नकोस. असेच सदैव स्वतःला प्रयत्नात गुंतव; हीच राजांची श्रेष्ठ नीती आहे.
12.55.17
न हि सत्यादृते किंचिद्राज्ञां वै सिद्धिकारकम् ।
सत्ये हि राजा निरतः प्रेत्य चेह च नन्दति ॥ १२.५५.१७ ॥
सत्याशिवाय राजांना सिद्धी देणारे काहीही नाही. सत्यात निरत असलेला राजा इहलोकी आणि परलोकी आनंदित होतो.
12.55.18
ऋषीणामपि राजेन्द्र सत्यमेव परं धनम् ।
तथा राज्ञां परं सत्यान्नान्यद्विश्वासकारणम् ॥ १२.५५.१८ ॥
हे राजेंद्रा, ऋषींसाठीही सत्यच परम धन आहे; तसेच राजांसाठी सत्यापेक्षा विश्वासाचे दुसरे कारण नाही.
12.55.19
गुणवाञ्शीलवान्दान्तो मृदुदण्डो जितेन्द्रियः ।
सुदर्शः स्थूललक्ष्यश्च न भ्रश्येत सदा श्रियः ॥ १२.५५.१९ ॥
गुणवान, शीलवान, संयमी, मृदु दंड देणारा, इंद्रियजित, सुलभदर्शन आणि विशाल ध्येय असलेला राजा सदैव श्रीपासून ढळत नाही.
12.55.20
आर्जवं सर्वकार्येषु श्रयेथाः कुरुनन्दन ।
पुनर्नयविचारेण त्रयीसंवरणेन च।
आर्जवेन समायुक्ता मोदन्ते ऋषयो दिवि ॥ १२.५५.२० ॥
हे कुरुनंदना, सर्व कार्यांत सरलतेचा आश्रय घे. पुन्हा नीतिविचाराने आणि त्रयीसंयमानेही. सरलतेने युक्त ऋषी स्वर्गात आनंद पावतात.
12.55.21
मृदुर्हि राजा सततं लङ्घ्यो भवति सर्वशः ।
तीक्ष्णाच्चोद्विजते लोकस्तस्मादुभयमाचरेत् ॥ १२.५५.२१ ॥
मृदु राजा सदैव सर्व प्रकारे उल्लंघला जातो; कठोरामुळे लोक उद्विग्न होतात. म्हणून दोन्ही आचरावे.
12.55.22
अदण्ड्याश्चैव ते पुत्र विप्राः स्युर्ददतां वर ।
भूतमेतत्परं लोके ब्राह्मणा नाम पाण्डव ॥ १२.५५.२२ ॥
हे पुत्रा, दात्यांत श्रेष्ठा, ब्राह्मण दंडास अयोग्य असावेत. हे पांडवा, जगात हे परम प्रस्थापित आहे: ब्राह्मण हेच आहेत.
12.55.23
मनुना चात्र राजेन्द्र गीतौ श्लोकौ महात्मना ।
धर्मेषु स्वेषु कौरव्य हृदि तौ कर्तुमर्हसि ॥ १२.५५.२३ ॥
हे राजेंद्रा, येथे महात्मा मनूने दोन श्लोक गायिले आहेत. हे कौरव्या, आपल्या धर्मांमध्ये त्यांना हृदयात धारण करणे तुला योग्य आहे.
12.55.24
अभ्द्योऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम् ।
तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति ॥ १२.५५.२४ ॥
पाण्यातून अग्नी, ब्रह्मातून क्षत्र, दगडातून लोखंड उत्पन्न झाले. त्यांचे सर्वत्र पसरणारे तेज आपापल्या उगमस्थानी शांत होते.
12.55.25
अयो हन्ति यदाऽश्मानमग्निरापो निहन्ति च ।
ब्रह्म च क्षत्रियो द्वेष्टि तदा सीदन्ति ते त्रयः ॥ १२.५५.२५ ॥
लोखंड दगडावर आघात करते, अग्नी आणि पाणी त्याचा नाश करतात आणि क्षत्रिय ब्रह्माचा द्वेष करतो, तेव्हा ते तिन्ही नष्ट होतात.
12.55.26
एवं कृत्वा महाराज नमस्या एव ते द्विजाः ।
भौमं ब्रह्म द्विजश्रेष्ठा धारयन्ति शमान्विताः ॥ १२.५५.२६ ॥
हे महाराजा, असे केल्यानेच ते नमस्कारास पात्र आहेत. शांतियुक्त श्रेष्ठ द्विज भौम ब्रह्माला धारण करतात.
12.55.27
एवं चैव नरव्याघ्र लोकयात्राविघातकाः ।
निग्राह्या एव बाहुभ्यां ब्राह्मणास्ते नरेश्वर ॥ १२.५५.२७ ॥
याच प्रमाणे, हे नरव्याघ्रा, जे ब्राह्मण लोकयात्रेत अडथळा आणतात, त्यांना हे नरेश्वरा, बाहुबलानेच आवरले पाहिजे.
12.55.28
श्लोकौ चोशनसा गीतौ पुरा तात महर्षिणा ।
तौ निवोध महाराज त्वमेकाग्रमना नृप ॥ १२.५५.२८ ॥
हे तात, पूर्वी महर्षी उशनसांनी दोन श्लोक गायले होते. हे महाराजा, हे नृपा, एकाग्र मनाने ते ऐक.
12.55.29
उद्यम्य शस्त्रमायान्तमपि वेदान्तगं रणे ।
निगृह्णीयात्स्वधर्मेण धर्मापेक्षी नराधिपः ॥ १२.५५.२९ ॥
शस्त्र उगारून युद्धात येणारा, जरी तो वेदान्तज्ञ असला तरी, धर्मेच्छू नराधिपाने त्याला स्वधर्माने आवरले पाहिजे.
12.55.30
विनश्यमानं धर्मं हि योऽभिरक्षेत्स धर्मवित् ।
न तेन धर्महा स स्यान्मन्युस्तन्मन्युमृच्छति ॥ १२.५५.३० ॥
नष्ट होत असलेल्या धर्माचे जो रक्षण करतो, तोच धर्मज्ञ आहे. त्यामुळे तो धर्मघातक होत नाही; क्रोध त्या क्रोधालाच प्राप्त होतो.
12.55.31
एवं चैव नरश्रेष्ठ रक्ष्या एव द्विजातयः ।
सापराधानपि हि तान्विषयान्ते समुत्सृजेत् ॥ १२.५५.३१ ॥
याचप्रमाणे, हे नरश्रेष्ठा, द्विजांचे रक्षण केले पाहिजे. अपराध करणाऱ्यांनाही राज्याच्या सीमेबाहेर पाठवावे.
12.55.32
अभिशस्तमपि ह्येषां पीडयेन्न विशांपते ।
ब्रह्मघ्ने गुरुतल्पे च भ्रूणहत्ये तथैव च ॥ १२.५५.३२ ॥
हे विशांपते, आरोप असले तरी यांना पीडा देऊ नये. ब्रह्महत्या, गुरुपत्नीगमन आणि भ्रूणहत्या यांनाही हेच नियम आहेत.
12.55.33
राजद्विष्टे च विप्रस्य विषयान्ते विवासनम् ।
विधीयते न शारीरं भयमेषां कदाचन ॥ १२.५५.३३ ॥
राजाच्या द्वेषास पात्र ठरलेल्या ब्राह्मणास राज्याच्या सीमेबाहेर हद्दपारीची शिक्षा सांगितली आहे; शारीरिक शिक्षा त्यांना कधीच देऊ नये.
12.55.34
दयिताश्च नरास्ते स्युर्भक्तिमन्तो द्विजेषु ये ।
न शोकः परमा तुष्टी राज्ञां भवति संचयात् ॥ १२.५५.३४ ॥
द्विजांविषयी भक्ती असणारे लोक राजांना प्रिय असतात. संचयामुळे राजांना शोक होत नाही, तर परम समाधान लाभते.
12.55.35
दुर्गेषु च महाराज षट्सु ये शास्त्रनिश्चिताः ।
सर्वदुर्गेषु मन्यन्ते नरदुर्गं सुदुर्गमम् ॥ १२.५५.३५ ॥
हे महाराजा, शास्त्रांनी निश्चित केलेल्या सहा प्रकारच्या दुर्गांमध्ये सर्व दुर्गांपेक्षा नरदुर्ग अतिशय दुर्गम मानला जातो.
12.55.36
तस्मान्नित्यं दया कार्या चातुर्वर्ण्ये विपश्चिता ।
धर्मात्मा सत्यवाक्चैव राजा रञ्जयति प्रजाः ॥ १२.५५.३६ ॥
म्हणून विद्वान राजाने चातुर्वर्ण्यावर नेहमी दया दाखवावी. धर्मात्मा आणि सत्यवादी राजाच प्रजेला संतुष्ट करतो.
12.55.37
न च क्षान्तेन ते नित्यं भाव्यं पुरुषसत्तम ।
अधर्मो हि मृद् राजा क्षमावानिव कुञ्जरः ॥ १२.५५.३७ ॥
हे पुरुषश्रेष्ठा, तू नेहमी क्षमाशील असू नये; क्षमाशील राजा हत्तीप्रमाणे अधर्मात बुडतो.
12.55.38
वार्हस्पत्ये च शास्त्रे च श्लोकोऽयं नियतः प्रभो ।
अस्मिन्नर्थे निगदितस्तन्मे निगदतः शृणु ॥ १२.५५.३८ ॥
हे प्रभो, बार्हस्पत्य शास्त्रात या विषयावर हा श्लोक निश्चितपणे सांगितला आहे; मी सांगतो ते ऐक.
12.55.39
क्षममाणं नृपं नित्यं नीचः परिभवेञ्जनः ।
हस्तियन्ता गजस्येव शिर एवारुरुक्षति ॥ १२.५५.३९ ॥
नेहमी क्षमाशील असलेल्या राजाचा नीच मनुष्य अपमान करतो; जसा हत्तीचा माहूत हत्तीच्या डोक्यावर चढू पाहतो.
12.55.40
तस्मान्नैव मृदुर्नित्यं तीक्ष्णो वाऽपि भवेन्नृपः ।
वसन्तेऽर्क इव श्रीमान्न शीतो न च घर्मदः ॥ १२.५५.४० ॥
म्हणून राजा नेहमी मृदू किंवा कठोर असू नये; वसंत ऋतूतील सूर्याप्रमाणे तेजस्वी असावा, न शीतल, न अतितापदायक.
12.55.41
प्रत्यक्षेणानुमानेन तथौपम्यागमैरपि ।
परीक्ष्यास्ते महाराज स्वे परे चैव नित्यशः ॥ १२.५५.४१ ॥
हे महाराजा, प्रत्यक्ष, अनुमान, उपमा आणि शास्त्रप्रमाण यांनी स्वकीय आणि परकीय दोघांची नेहमी परीक्षा घ्यावी.
12.55.42
व्यसनानि च सर्वाणि त्यजेथा भूरिदक्षिण ।
नचैतानि प्रयुञ्जीथाः सङ्गं तु परिवर्जय ॥ १२.५५.४२ ॥
हे भूरिदक्षिणा, सर्व व्यसने सोडून दे; ही आचरू नकोस, आणि आसक्ती विशेषतः टाळ.
12.55.43
व्यसनी यस्तु लोकेऽस्मिन्परिभूतो भवत्युत ।
उद्वेजयति लोकं च योऽतिद्वेषी महीपतिः ॥ १२.५५.४३ ॥
या जगात जो राजा व्यसनी असतो, तो खरोखर तिरस्कृत होतो; आणि जो अत्यंत द्वेषी राजा असतो, तो लोकांना भयभीत करतो.
12.55.44
भवितव्यं सदा राज्ञा गर्भिणीसहधर्मिणा ।
कारणं च महाराज शृणु येनेदमुच्यते ॥ १२.५५.४४ ॥
राजाने नेहमी गर्भिणी स्त्रीप्रमाणे आपले कर्तव्य सहभागी करणारे असावे. हे महाराजा, यामागील कारण ऐका.
12.55.45
यथा हि गर्भिणी हित्वा स्वं प्रियं मनसोऽनुगम् ।
गर्भस्य हितमाधत्ते तथा राज्ञाऽप्यसंशयम् ॥ १२.५५.४५ ॥
गर्भिणी स्त्री मनाला प्रिय असलेले सुख सोडून गर्भाचे हित साधते, त्याचप्रमाणे राजानेही निःसंशय तसेच करावे.
12.55.46
वर्तितव्यं कुरुश्रेष्ठ सदा धर्मानुवर्तिना ।
स्वं प्रियं तु परित्यज्य यद्यल्लोकहितं भवेत् ॥ १२.५५.४६ ॥
हे कुरुश्रेष्ठा, धर्माचे अनुसरण करणाऱ्याने नेहमी स्वतःचे प्रिय सोडून जे लोकहिताचे असेल ते करीत चालावे.
12.55.47
न सन्त्याज्यं च ते धैर्यं कदाचिदपि पाण्डव ।
धीरस्य स्पष्टदण्डस्य न ह्याज्ञा प्रतिहन्यते ॥ १२.५५.४७ ॥
हे पांडवा, तुझे धैर्य कधीही सोडू नये. धीर आणि स्पष्ट दंड असलेल्या पुरुषाची आज्ञा कधीही अडवली जात नाही.
12.55.48
परिहासश्च भृत्यैस्ते नात्यर्थं वदतां वर ।
कर्तव्यो राजशार्दूल दोषमत्र हि मे शृणु ॥ १२.५५.४८ ॥
हे वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठा, हे राजश्रेष्ठा, तू आपल्या सेवकांशी अतिशय थट्टा-मस्करी करू नये. यातील माझा दोष ऐक.
12.55.49
अवमन्यन्ति भर्तारं सहर्षमुपजीविनः ।
स्वे स्थाने न च तिष्ठन्ति लङ्घ्यन्ति च तद्वचः ॥ १२.५५.४९ ॥
सेवक आनंदाने धन्याचा अपमान करतात; आपल्या जागी राहत नाहीत आणि त्याचे वचन मोडतात.
12.55.50
प्रेष्यमाणा विकल्पन्ते गुह्यं चाप्यनुयुञ्जते ।
अयाच्यं चैव याचन्ते भोज्यान्याहारयन्ति च ॥ १२.५५.५० ॥
पाठवले असता ते टाळाटाळ करतात; गुप्त गोष्टींचीही चौकशी करतात; न मागण्यासारखे मागतात आणि भोजने मागवतात.
12.55.51
क्रुथ्यन्ति परिदीप्तन्ति भूमिपायाधितिष्ठते ।
उत्कोचैर्वञ्चनाभिश्च कार्याणि घ्नन्ति चास्य ते ॥ १२.५५.५१ ॥
क्रोध करतात, भडकतात, राजाच्या विरुद्ध उभे राहतात; लाच आणि फसवणुकीने त्याची कामे नष्ट करतात.
12.55.52
जर्झरं चास्य विषयं कुर्वन्ति प्रतिरूपकैः ।
स्त्रीरक्षिभिश्च सज्जन्ते तुल्यवेषा भवन्ति च ॥ १२.५५.५२ ॥
त्याचे राज्य बनावट गोष्टींनी जर्जर करतात; अंतःपुरातील रक्षकांशी संबंध जोडतात आणि त्यांच्यासारखाच वेश धारण करतात.
12.55.53
वान्तं निष्ठीवनं चैव कुर्वते चास्य सन्निधौ ।
निर्लज्जा राजशार्दूल व्याहरन्ति च तद्वचः ॥ १२.५५.५३ ॥
राजाच्या समोरच ओकतात, थुंकतात; निर्लज्जपणे, हे राजशार्दूला, त्याच्याच वचनाविरुद्ध बोलतात.
12.55.54
हयं वा दन्तिनं वाऽपि रथं वा नृपसंमतम् ।
अधिरोहन्त्यवज्ञाय सहर्षाः पार्थिवे मृदौ ॥ १२.५५.५४ ॥
राजाने संमत केलेल्या घोड्यावर, हत्तीवर किंवा रथावर ते अवमान करून आनंदाने चढतात, राजा मवाळ असतानाच.
12.55.55
इदं ते दुष्करं राजन्निदं ते दुर्विचेष्टितम् ।
इत्येवं सुहृदो नाम ब्रुवते परिपद्गताः ॥ १२.५५.५५ ॥
हे राजा, हे तुला कठीण आहे; हे तुझे दुराचरण आहे—असे सभेत बसलेले, मित्र म्हणवणारे लोक म्हणतात.
12.55.56
क्रुद्धे चास्मिन्हसन्त्येव न च हृष्यन्ति पूजिताः ।
सङ्घर्षशीलाश्च तदा भवन्त्यन्योन्यकारणात् ॥ १२.५५.५६ ॥
तो रागावला की ते त्याच्यावर हसतात; सन्मानित झाले तरी आनंदत नाहीत; तेव्हा एकमेकांमुळे भांडखोर बनतात.
12.55.57
विस्रंसयन्ति मन्त्रं च विवृण्वन्ति च दुष्कृतम् ।
लीलया चैव कुर्वन्ति सावज्ञास्तस्य शासनम् ॥ १२.५५.५७ ॥
ते मसलत उघड करतात व दुष्कृत्यही प्रकट करतात; तुच्छतेने खेळल्याप्रमाणे त्याची आज्ञा पाळतात.
12.55.58
अलङ्काराणि भोज्यं च तथा स्नानानुलेपने ।
हेलयाना नरव्याघ्र स्वस्थास्तस्योपभुञ्जये ॥ १२.५५.५८ ॥
हे नरव्याघ्रा, अलंकार, भोजन, स्नान व अंगराग तुच्छ मानून ते निश्चिंतपणे त्याचाच उपभोग घेतात.
12.55.59
निन्दन्ते स्वानधीकारान्सन्त्यजन्ते च भारत ।
न वृत्त्या परितृष्यन्ति राजदेयं हरन्ति च ॥ १२.५५.५९ ॥
हे भारता, ते आपल्याच अधिकारांची निंदा करतात व ते सोडून देतात; वेतनाने समाधानी होत नाहीत, आणि राजाचे देणे असलेलेही हिरावून घेतात.
12.55.60
क्रीडितुं तेन चेच्छन्ति ससूत्रेणेव पक्षिणा ।
अस्मत्प्रणेयो राजेति लोकांश्चैव वदन्त्युत ॥ १२.५५.६० ॥
त्याच्याशी खेळू इच्छिले तर धाग्याने बांधलेल्या पक्ष्याशी खेळल्याप्रमाणे; आणि लोकांनाही ते म्हणतात, "राजा आमच्याकडून चालवला जातो."
12.55.61
एते चैवापरे चैव दोषाः प्रादुर्भवन्त्युत ।
नृपतौ मार्दवोपेते हर्षुले च युधिष्ठिर ॥ १२.५५.६१ ॥
हे युधिष्ठिरा, मार्दव (मृदुता) असलेल्या आणि हर्षात रमणाऱ्या राजामध्ये हे आणि इतर दोषही निश्चितपणे उत्पन्न होतात.