ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 12.55
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.55.1
प्रणिपत्य हृषीकेशमभिवाद्य पितामहम् ।
अनुमान्य गुरून्सर्वान्पर्यपृच्छद्युधिष्ठिरः ॥ १२.५५.१ ॥
ହୃଷୀକେଶଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ପିତାମହଙ୍କୁ ଅଭିବାଦନ କରି, ସମସ୍ତ ଗୁରୁଜନଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପଚାରିଲେ।
12.55.2
राज्ञां वै परमो धर्म इति धर्मविदो विदुः ।
महान्तमेतं भारं च मन्ये तद्ब्रूहि पार्थिव ॥ १२.५५.२ ॥
ରାଜାମାନଙ୍କର ପରମ ଧର୍ମ ଏହା ବୋଲି ଧର୍ମଜ୍ଞମାନେ ଜାଣନ୍ତି। ଏହି ଭାର ବହୁତ ବଡ଼ ବୋଲି ମୁଁ ମନେ କରେ; ହେ ପାର୍ଥିବ, ତାହା ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ।
12.55.3
राजधर्मान्विशेषेण कथयस्य पितामह ।
सर्वस्य जीवलोकस्य राजधर्मः परायणम् ॥ १२.५५.३ ॥
ହେ ପିତାମହ, ବିଶେଷ ଭାବରେ ରାଜଧର୍ମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତୁ। ସମସ୍ତ ଜୀବଲୋକର ଆଶ୍ରୟ ରାଜଧର୍ମ।
12.55.4
त्रिवर्गो हि समासक्तो राजधर्मेषु कौरव ।
मोक्षधर्मश्च विस्पष्टः सकलोऽत्र समाहितः ॥ १२.५५.४ ॥
ହେ କୌରବ, ରାଜଧର୍ମରେ ତ୍ରିବର୍ଗ (ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ) ଭଲ ଭାବରେ ସଂଯୁକ୍ତ; ମୋକ୍ଷଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ କୁହାଯାଇଛି। ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଏକତ୍ରିତ।
12.55.5
यथा हि रश्मयोऽश्वस्य द्विरदस्याङ्कुशो यथा ।
नरेन्द्रधर्मो लोकस्य तथा प्रग्रहणं स्मृतम् ॥ १२.५५.५ ॥
ଯେପରି ଘୋଡ଼ା ପାଇଁ ଲଗାମ ଓ ହାତୀ ପାଇଁ ଅଙ୍କୁଶ, ସେପରି ଲୋକ ପାଇଁ ନରେନ୍ଦ୍ରଧର୍ମ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରୂପେ ସ୍ମୃତ।
12.55.6
अत्र वै संप्रमूढे तु धर्मे राजर्षिसेविते ।
लोकस्य संस्था न भवेत्सर्वं च व्याकुलीभवेत् ॥ १२.५५.६ ॥
ରାଜର୍ଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ ଏହି ଧର୍ମରେ ଯଦି ଅତ୍ୟଧିକ ଭ୍ରମ ହୁଏ, ତେବେ ଲୋକର ସ୍ଥିତି ରହିବ ନାହିଁ; ସବୁ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇଯିବ।
12.55.7
उदयन्हि यथा सूर्यो नाशयत्यशुभं तमः ।
राजधर्मस्तथा लोक्यामाक्षिपत्यशुभां गतिम् ॥ १२.५५.७ ॥
ଉଦୟ ହେଉଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେପରି ଅଶୁଭ ଅନ୍ଧକାରକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, ସେହିପରି ରାଜଧର୍ମ ଜଗତରେ ଅଶୁଭ ଗତିକୁ ଦୂର କରେ।
12.55.8
तदग्रे राजधर्मान्हि मदर्थे त्वं पितामह ।
प्रब्रूहि भरतश्रेष्ठ त्वं हि धर्मभूतां वरः ॥ १२.५५.८ ॥
ତେଣୁ ପ୍ରଥମେ ମୋ ପାଇଁ ରାଜଧର୍ମ କୁହନ୍ତୁ, ହେ ପିତାମହ। ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ହିଁ ଧର୍ମାତ୍ମାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
12.55.9
आगमश्च परस्त्वत्तः सर्वेषां नः परन्तप ।
भवन्तं हि परं बुद्धौ वासुदेवोऽभिमन्यते ॥ १२.५५.९ ॥
ହେ ଶତ୍ରୁତାପନ, ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ଜ୍ଞାନ ଆପଣଙ୍କଠାରୁ ଆସେ। ବାସୁଦେବ ମଧ୍ୟ ବୁଦ୍ଧିରେ ଆପଣଙ୍କୁ ହିଁ ପରମ ବୋଲି ମାନନ୍ତି।
12.55.10
नमो धर्माय महते नमः कृष्णाय वेधसे ।
ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य धर्मान्वक्ष्यामि शाश्वतान् ॥ १२.५५.१० ॥
ମହାନ ଧର୍ମଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ମୁଁ ଶାଶ୍ୱତ ଧର୍ମ କହିବି।
12.55.11
शृणु कार्त्स्न्येन मत्तस्त्वं राजधर्मान्युधिष्ठिर ।
निरुच्यमानान्नियतो यच्चान्यदपि वाञ्छसि ॥ १२.५५.११ ॥
ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ମୋଠାରୁ ରାଜଧର୍ମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଶୁଣ। ଯାହା କୁହାଯାଉଛି ତାହା ସଂଯମରେ ଶୁଣ, ଏବଂ ତୁମେ ଚାହୁଁଥିବା ଅନ୍ୟ ବିଷୟ ମଧ୍ୟ।
12.55.12
आदावेव कुरुश्रेष्ठ राज्ञा रञ्जनमिच्छता ।
देवतानां द्विजानां च वर्तितव्यं यथाविधि ॥ १२.५५.१२ ॥
ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ରାଜା ପ୍ରଥମେ ଦେବତା ଓ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ବିଧି ଅନୁସାରେ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ।
12.55.13
दैवतान्यर्चयित्वा हि ब्राह्मणांश्च कुरूद्वह ।
आनृण्यं याति धर्मस्य लोकेन च समर्च्यते ॥ १२.५५.१३ ॥
ଦେବତା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମନୁଷ୍ୟ ଧର୍ମର ଋଣରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ।
12.55.14
उत्थानेन सदा पुत्र प्रयतेथा युधिष्ठिर ।
न ह्युत्थानमृते दैवं राज्ञामर्थं प्रसाधयेत् ॥ १२.५५.१४ ॥
ହେ ପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ସର୍ବଦା ଉଦ୍ୟମରେ ଚେଷ୍ଟା କର; ଉଦ୍ୟମ ବିନା କେବଳ ଦୈବ ରାଜାମାନଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସାଧନ କରିପାରେ ନାହିଁ।
12.55.15
साधारणं द्वयं ह्येतद्दैवमुत्थानमेव च ।
पौरुषं हि परं मन्ये दैवं निश्चित्य मुह्यते ॥ १२.५५.१५ ॥
ଦୈବ ଓ ଉଦ୍ୟମ ଏହି ଦୁଇଟି ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସମାନ। ମୁଁ ପୌରୁଷକୁ ହିଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନେ କରେ; ଯିଏ କେବଳ ଦୈବକୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମନେ କରେ, ସେ ମୋହରେ ପଡ଼େ।
12.55.16
विपन्ने च समारम्भे सन्तापं मा स्म वै कृथाः ।
घटेतैवं सदाऽऽत्मानं राज्ञामेष परो नयः ॥ १२.५५.१६ ॥
କୌଣସି ଉଦ୍ୟମ ବିଫଳ ହେଲେ ଶୋକ କର ନାହିଁ। ଏହିପରି ସର୍ବଦା ନିଜକୁ ଚେଷ୍ଟାରେ ନିୟୋଜିତ ରଖ; ଏହା ରାଜାମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନୀତି।
12.55.17
न हि सत्यादृते किंचिद्राज्ञां वै सिद्धिकारकम् ।
सत्ये हि राजा निरतः प्रेत्य चेह च नन्दति ॥ १२.५५.१७ ॥
ସତ୍ୟ ବିନା ରାଜାମାନଙ୍କୁ ସିଦ୍ଧି ଦେବା ପରି କିଛି ନାହିଁ। ସତ୍ୟରେ ନିରତ ରାଜା ଏଲୋକ ଓ ପରଲୋକରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ।
12.55.18
ऋषीणामपि राजेन्द्र सत्यमेव परं धनम् ।
तथा राज्ञां परं सत्यान्नान्यद्विश्वासकारणम् ॥ १२.५५.१८ ॥
ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ଋଷିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ହିଁ ପରମ ଧନ; ସେହିପରି ରାଜାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସତ୍ୟଠାରୁ ଅଧିକ ବିଶ୍ୱାସର ଅନ୍ୟ କାରଣ ନାହିଁ।
12.55.19
गुणवाञ्शीलवान्दान्तो मृदुदण्डो जितेन्द्रियः ।
सुदर्शः स्थूललक्ष्यश्च न भ्रश्येत सदा श्रियः ॥ १२.५५.१९ ॥
ଗୁଣବାନ, ଶୀଳବାନ, ସଂଯମୀ, ମୃଦୁ ଦଣ୍ଡଦାତା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ, ସୁଲଭଦର୍ଶନ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଲକ୍ଷ୍ୟଯୁକ୍ତ ରାଜା ସର୍ବଦା ଶ୍ରୀରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।
12.55.20
आर्जवं सर्वकार्येषु श्रयेथाः कुरुनन्दन ।
पुनर्नयविचारेण त्रयीसंवरणेन च।
आर्जवेन समायुक्ता मोदन्ते ऋषयो दिवि ॥ १२.५५.२० ॥
ହେ କୁରୁନନ୍ଦନ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଋଜୁତାକୁ ଆଶ୍ରୟ କର। ପୁଣି ନୀତିବିଚାର ଓ ତ୍ରୟୀସଂଯମ ଦ୍ୱାରା। ଋଜୁତାଯୁକ୍ତ ଋଷିମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି।
12.55.21
मृदुर्हि राजा सततं लङ्घ्यो भवति सर्वशः ।
तीक्ष्णाच्चोद्विजते लोकस्तस्मादुभयमाचरेत् ॥ १२.५५.२१ ॥
ମୃଦୁ ରାଜା ସର୍ବଦା ସବୁ ପ୍ରକାରେ ଲଙ୍ଘିତ ହୁଅନ୍ତି; କଠୋର ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଲୋକେ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ତେଣୁ ଉଭୟ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ।
12.55.22
अदण्ड्याश्चैव ते पुत्र विप्राः स्युर्ददतां वर ।
भूतमेतत्परं लोके ब्राह्मणा नाम पाण्डव ॥ १२.५५.२२ ॥
ହେ ପୁତ୍ର, ଦାତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦଣ୍ଡର ଅଯୋଗ୍ୟ ହେବା ଉଚିତ। ହେ ପାଣ୍ଡବ, ଜଗତରେ ଏହା ପରମରୂପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ: ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସେପରି।
12.55.23
मनुना चात्र राजेन्द्र गीतौ श्लोकौ महात्मना ।
धर्मेषु स्वेषु कौरव्य हृदि तौ कर्तुमर्हसि ॥ १२.५५.२३ ॥
ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ଏଠାରେ ମହାତ୍ମା ମନୁ ଦୁଇଟି ଶ୍ଲୋକ ଗାଇଛନ୍ତି। ହେ କୌରବ୍ୟ, ନିଜ ଧର୍ମରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ହୃଦୟରେ ଧାରଣ କରିବା ତୁମ ପାଇଁ ଉଚିତ।
12.55.24
अभ्द्योऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम् ।
तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति ॥ १२.५५.२४ ॥
ଜଳରୁ ଅଗ୍ନି, ବ୍ରହ୍ମରୁ କ୍ଷାତ୍ର, ପଥରରୁ ଲୌହ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ସେମାନଙ୍କର ସର୍ବତ୍ରଗାମୀ ତେଜ ନିଜ ନିଜ ଉତ୍ସରେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
12.55.25
अयो हन्ति यदाऽश्मानमग्निरापो निहन्ति च ।
ब्रह्म च क्षत्रियो द्वेष्टि तदा सीदन्ति ते त्रयः ॥ १२.५५.२५ ॥
ଲୌହ ଯେତେବେଳେ ପଥରକୁ ଆଘାତ କରେ, ଅଗ୍ନି ଓ ଜଳ ତାକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, ଏବଂ କ୍ଷତ୍ରିୟ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଦ୍ୱେଷ କରେ, ତେବେ ସେଇ ତିନିଟି ନଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି।
12.55.26
एवं कृत्वा महाराज नमस्या एव ते द्विजाः ।
भौमं ब्रह्म द्विजश्रेष्ठा धारयन्ति शमान्विताः ॥ १२.५५.२६ ॥
ହେ ମହାରାଜ, ଏହିପରି କଲେ ସେମାନେ ନମସ୍କାରଯୋଗ୍ୟ। ଶାନ୍ତିଯୁକ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ ପୃଥିବୀର ବ୍ରହ୍ମକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
12.55.27
एवं चैव नरव्याघ्र लोकयात्राविघातकाः ।
निग्राह्या एव बाहुभ्यां ब्राह्मणास्ते नरेश्वर ॥ १२.५५.२७ ॥
ସେହିପରି, ହେ ନରବ୍ୟାଘ୍ର, ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଲୋକଯାତ୍ରାର ବିଘ୍ନ କରନ୍ତି, ହେ ନରେଶ୍ୱର, ସେମାନଙ୍କୁ ବାହୁବଳରେ ହିଁ ନିଗ୍ରହ କରିବା ଉଚିତ।
12.55.28
श्लोकौ चोशनसा गीतौ पुरा तात महर्षिणा ।
तौ निवोध महाराज त्वमेकाग्रमना नृप ॥ १२.५५.२८ ॥
ହେ ତାତ, ପୂର୍ବକାଳରେ ମହର୍ଷି ଉଶନସ୍ ଦୁଇଟି ଶ୍ଲୋକ ଗାଇଥିଲେ। ହେ ମହାରାଜ, ହେ ନୃପ, ଏକାଗ୍ରମନରେ ତାହା ଶୁଣ।
12.55.29
उद्यम्य शस्त्रमायान्तमपि वेदान्तगं रणे ।
निगृह्णीयात्स्वधर्मेण धर्मापेक्षी नराधिपः ॥ १२.५५.२९ ॥
ଶସ୍ତ୍ର ଉଠାଇ ଯୁଦ୍ଧରେ ଆସୁଥିବା ଲୋକକୁ, ସେ ବେଦାନ୍ତଜ୍ଞ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଧର୍ମେଚ୍ଛୁ ନରାଧିପ ସ୍ୱଧର୍ମରେ ନିଗ୍ରହ କରିବା ଉଚିତ।
12.55.30
विनश्यमानं धर्मं हि योऽभिरक्षेत्स धर्मवित् ।
न तेन धर्महा स स्यान्मन्युस्तन्मन्युमृच्छति ॥ १२.५५.३० ॥
ବିନଷ୍ଟ ହେଉଥିବା ଧର୍ମକୁ ଯିଏ ରକ୍ଷା କରେ, ସେ ହିଁ ଧର୍ମଜ୍ଞ। ତାହାଦ୍ୱାରା ସେ ଧର୍ମହା ହୁଏ ନାହିଁ; କ୍ରୋଧ ସେହି କ୍ରୋଧକୁ ହିଁ ପାଏ।
12.55.31
एवं चैव नरश्रेष्ठ रक्ष्या एव द्विजातयः ।
सापराधानपि हि तान्विषयान्ते समुत्सृजेत् ॥ १२.५५.३१ ॥
ଏହିପରି, ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦ୍ୱିଜାତିମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ। ଅପରାଧୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ରାଜ୍ୟର ସୀମା ବାହାରକୁ ପଠାଇ ଦେବା ଉଚିତ।
12.55.32
अभिशस्तमपि ह्येषां पीडयेन्न विशांपते ।
ब्रह्मघ्ने गुरुतल्पे च भ्रूणहत्ये तथैव च ॥ १२.५५.३२ ॥
ହେ ବିଶାଂପତି, ଅଭିଯୁକ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ପୀଡ଼ା ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା, ଗୁରୁଶଯ୍ୟାଗମନ ଓ ଭ୍ରୂଣହତ୍ୟା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ନିୟମ।
12.55.33
राजद्विष्टे च विप्रस्य विषयान्ते विवासनम् ।
विधीयते न शारीरं भयमेषां कदाचन ॥ १२.५५.३३ ॥
ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱେଷଭାଜନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ସୀମା ବାହାରକୁ ନିର୍ବାସନ ବିଧାନ କରାଯାଏ; ଶାରୀରିକ ଦଣ୍ଡ ସେମାନଙ୍କୁ କଦାପି ଦିଆଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
12.55.34
दयिताश्च नरास्ते स्युर्भक्तिमन्तो द्विजेषु ये ।
न शोकः परमा तुष्टी राज्ञां भवति संचयात् ॥ १२.५५.३४ ॥
ଯେଉଁମାନେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତିମାନ, ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ହୁଅନ୍ତି। ସଞ୍ଚୟରୁ ରାଜାଙ୍କର ଶୋକ ହୁଏ ନାହିଁ, ବରଂ ପରମ ସନ୍ତୋଷ ମିଳେ।
12.55.35
दुर्गेषु च महाराज षट्सु ये शास्त्रनिश्चिताः ।
सर्वदुर्गेषु मन्यन्ते नरदुर्गं सुदुर्गमम् ॥ १२.५५.३५ ॥
ହେ ମହାରାଜ, ଶାସ୍ତ୍ରନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଛଅ ପ୍ରକାର ଦୁର୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ଦୁର୍ଗ ଅପେକ୍ଷା ନରଦୁର୍ଗ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଗମ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ।
12.55.36
तस्मान्नित्यं दया कार्या चातुर्वर्ण्ये विपश्चिता ।
धर्मात्मा सत्यवाक्चैव राजा रञ्जयति प्रजाः ॥ १२.५५.३६ ॥
ତେଣୁ ବିଜ୍ଞ ରାଜା ଚାରିବର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରତି ସର୍ବଦା ଦୟା କରିବା ଉଚିତ। ଧର୍ମାତ୍ମା ଓ ସତ୍ୟବାଦୀ ରାଜା ହିଁ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରନ୍ତି।
12.55.37
न च क्षान्तेन ते नित्यं भाव्यं पुरुषसत्तम ।
अधर्मो हि मृद् राजा क्षमावानिव कुञ्जरः ॥ १२.५५.३७ ॥
ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ସର୍ବଦା କ୍ଷମାଶୀଳ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; କ୍ଷମାଶୀଳ ରାଜା ହାତୀ ପରି ଅଧର୍ମରେ ବୁଡ଼ିଯାଏ।
12.55.38
वार्हस्पत्ये च शास्त्रे च श्लोकोऽयं नियतः प्रभो ।
अस्मिन्नर्थे निगदितस्तन्मे निगदतः शृणु ॥ १२.५५.३८ ॥
ହେ ପ୍ରଭୁ, ବାର୍ହସ୍ପତ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଏହି ବିଷୟରେ ଏହି ଶ୍ଲୋକ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି; ମୁଁ କହୁଛି ତାହା ଶୁଣ।
12.55.39
क्षममाणं नृपं नित्यं नीचः परिभवेञ्जनः ।
हस्तियन्ता गजस्येव शिर एवारुरुक्षति ॥ १२.५५.३९ ॥
ସର୍ବଦା କ୍ଷମାଶୀଳ ରାଜାଙ୍କୁ ନୀଚ ଲୋକ ଅପମାନ କରେ; ଯେପରି ହାତୀ ଚଳାଉଥିବା ଲୋକ ହାତୀର ମୁଣ୍ଡରେ ଚଢ଼ିବାକୁ ଚାହେଁ।
12.55.40
तस्मान्नैव मृदुर्नित्यं तीक्ष्णो वाऽपि भवेन्नृपः ।
वसन्तेऽर्क इव श्रीमान्न शीतो न च घर्मदः ॥ १२.५५.४० ॥
ଅତଏବ ରାଜା ସର୍ବଦା ମୃଦୁ କି କଠୋର ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ବସନ୍ତର ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ତେଜସ୍ୱୀ ହେବା ଉଚିତ, ଶୀତଳ ନୁହେଁ କି ଅତି ଉଷ୍ଣ ନୁହେଁ।
12.55.41
प्रत्यक्षेणानुमानेन तथौपम्यागमैरपि ।
परीक्ष्यास्ते महाराज स्वे परे चैव नित्यशः ॥ १२.५५.४१ ॥
ହେ ମହାରାଜ, ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ, ଅନୁମାନ, ଉପମା ଓ ଶାସ୍ତ୍ରପ୍ରମାଣ ଦ୍ୱାରା ନିଜର ଓ ପରର ଲୋକଙ୍କୁ ସର୍ବଦା ପରୀକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।
12.55.42
व्यसनानि च सर्वाणि त्यजेथा भूरिदक्षिण ।
नचैतानि प्रयुञ्जीथाः सङ्गं तु परिवर्जय ॥ १२.५५.४२ ॥
ହେ ଭୂରିଦକ୍ଷିଣ, ସମସ୍ତ ବ୍ୟସନ ତ୍ୟାଗ କର; ଏଗୁଡ଼ିକର ଆଚରଣ କର ନାହିଁ, ଆସକ୍ତିକୁ ବିଶେଷଭାବେ ଦୂରେଇ ରଖ।
12.55.43
व्यसनी यस्तु लोकेऽस्मिन्परिभूतो भवत्युत ।
उद्वेजयति लोकं च योऽतिद्वेषी महीपतिः ॥ १२.५५.४३ ॥
ଏହି ଜଗତରେ ଯେଉଁ ରାଜା ବ୍ୟସନୀ ହୁଏ, ସେ ପ୍ରକୃତରେ ଅପମାନିତ ହୁଏ; ଏବଂ ଯେଉଁ ଅତିଦ୍ଵେଷୀ ରାଜା, ସେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ କରେ।
12.55.44
भवितव्यं सदा राज्ञा गर्भिणीसहधर्मिणा ।
कारणं च महाराज शृणु येनेदमुच्यते ॥ १२.५५.४४ ॥
ରାଜା ସର୍ବଦା ଗର୍ଭବତୀ ସ୍ତ୍ରୀ ପରି ନିଜ ଧର୍ମକୁ ଭାଗ କରି ଚଳିବା ଉଚିତ। ହେ ମହାରାଜ, ଏହା କାହିଁକି କୁହାଯାଏ ତାହାର କାରଣ ଶୁଣ।
12.55.45
यथा हि गर्भिणी हित्वा स्वं प्रियं मनसोऽनुगम् ।
गर्भस्य हितमाधत्ते तथा राज्ञाऽप्यसंशयम् ॥ १२.५५.४५ ॥
ଗର୍ଭବତୀ ସ୍ତ୍ରୀ ଯେପରି ମନର ପ୍ରିୟ ସୁଖ ଛାଡ଼ି ଗର୍ଭର ହିତ ସାଧନ କରେ, ସେପରି ରାଜାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିଃସନ୍ଦେହ ଭାବେ କରିବାକୁ ହେବ।
12.55.46
वर्तितव्यं कुरुश्रेष्ठ सदा धर्मानुवर्तिना ।
स्वं प्रियं तु परित्यज्य यद्यल्लोकहितं भवेत् ॥ १२.५५.४६ ॥
ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଧର୍ମାନୁବର୍ତ୍ତୀ ବ୍ୟକ୍ତି ସର୍ବଦା ନିଜ ପ୍ରିୟକୁ ଛାଡ଼ି ଯାହା ଲୋକହିତକର ତାହା କରି ଚଳିବା ଉଚିତ।
12.55.47
न सन्त्याज्यं च ते धैर्यं कदाचिदपि पाण्डव ।
धीरस्य स्पष्टदण्डस्य न ह्याज्ञा प्रतिहन्यते ॥ १२.५५.४७ ॥
ହେ ପାଣ୍ଡବ, ତୁମ୍ଭର ଧୈର୍ଯ୍ୟ କଦାପି ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଧୀର ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦଣ୍ଡବିଶିଷ୍ଟ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଆଜ୍ଞା କଦାପି ପ୍ରତିହତ ହୁଏ ନାହିଁ।
12.55.48
परिहासश्च भृत्यैस्ते नात्यर्थं वदतां वर ।
कर्तव्यो राजशार्दूल दोषमत्र हि मे शृणु ॥ १२.५५.४८ ॥
ହେ ବକ୍ତାଶ୍ରେଷ୍ଠ, ହେ ରାଜଶାର୍ଦୂଳ, ତୁମ୍ଭେ ନିଜ ଭୃତ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ଅତ୍ୟଧିକ ପରିହାସ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏଥିରେ ମୋର ଦୋଷ ଶୁଣ।
12.55.49
अवमन्यन्ति भर्तारं सहर्षमुपजीविनः ।
स्वे स्थाने न च तिष्ठन्ति लङ्घ्यन्ति च तद्वचः ॥ १२.५५.४९ ॥
ସେବକମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ମାଲିକଙ୍କୁ ଅପମାନ କରନ୍ତି; ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ରହନ୍ତି ନାହିଁ ଏବଂ ତାଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଲଙ୍ଘନ କରନ୍ତି।
12.55.50
प्रेष्यमाणा विकल्पन्ते गुह्यं चाप्यनुयुञ्जते ।
अयाच्यं चैव याचन्ते भोज्यान्याहारयन्ति च ॥ १२.५५.५० ॥
ପଠାଇଲେ ସେମାନେ ଟାଳମାଟଳ କରନ୍ତି; ଗୁପ୍ତ କଥା ମଧ୍ୟ ଖୋଳି ଜାଣନ୍ତି; ନ ମାଗିବା ଯୋଗ୍ୟ ମାଗନ୍ତି ଏବଂ ଭୋଜନ ଆଣାନ୍ତି।
12.55.51
क्रुथ्यन्ति परिदीप्तन्ति भूमिपायाधितिष्ठते ।
उत्कोचैर्वञ्चनाभिश्च कार्याणि घ्नन्ति चास्य ते ॥ १२.५५.५१ ॥
କ୍ରୋଧ କରନ୍ତି, ଜ୍ୱଳି ଉଠନ୍ତି, ରାଜାଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଠିଆ ହୁଅନ୍ତି; ଲାଞ୍ଚ ଓ ପ୍ରତାରଣାରେ ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ନଷ୍ଟ କରନ୍ତି।
12.55.52
जर्झरं चास्य विषयं कुर्वन्ति प्रतिरूपकैः ।
स्त्रीरक्षिभिश्च सज्जन्ते तुल्यवेषा भवन्ति च ॥ १२.५५.५२ ॥
ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟକୁ ନକଲି ଜିନିଷରେ ଜର୍ଜର କରନ୍ତି; ଅନ୍ତଃପୁର ରକ୍ଷକମାନଙ୍କ ସହ ସଂଲଗ୍ନ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ପରି ବେଶ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
12.55.53
वान्तं निष्ठीवनं चैव कुर्वते चास्य सन्निधौ ।
निर्लज्जा राजशार्दूल व्याहरन्ति च तद्वचः ॥ १२.५५.५३ ॥
ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବାନ୍ତି କରନ୍ତି, ଥୁଙ୍କନ୍ତି; ନିର୍ଲଜ୍ଜ ହୋଇ, ହେ ରାଜଶାର୍ଦୂଳ, ତାଙ୍କ ବାକ୍ୟ ବିରୁଦ୍ଧରେ କହନ୍ତି।
12.55.54
हयं वा दन्तिनं वाऽपि रथं वा नृपसंमतम् ।
अधिरोहन्त्यवज्ञाय सहर्षाः पार्थिवे मृदौ ॥ १२.५५.५४ ॥
ରାଜାଙ୍କ ଅନୁମୋଦିତ ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ କିମ୍ବା ରଥରେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅବଜ୍ଞା କରି ଆନନ୍ଦରେ ଚଢ଼ନ୍ତି, ରାଜା କୋମଳ ଥିବାବେଳେ।
12.55.55
इदं ते दुष्करं राजन्निदं ते दुर्विचेष्टितम् ।
इत्येवं सुहृदो नाम ब्रुवते परिपद्गताः ॥ १२.५५.५५ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ଏହା ତୁମ ପାଇଁ କଠିନ; ଏହା ତୁମ ଦୁରାଚରଣ—ସଭାରେ ବସିଥିବା, ବନ୍ଧୁ ବୋଲି କହାଯାଉଥିବା ଲୋକମାନେ ଏପରି କହନ୍ତି।
12.55.56
क्रुद्धे चास्मिन्हसन्त्येव न च हृष्यन्ति पूजिताः ।
सङ्घर्षशीलाश्च तदा भवन्त्यन्योन्यकारणात् ॥ १२.५५.५६ ॥
ସେ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ସେମାନେ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ହସନ୍ତି; ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ତେବେ ପରସ୍ପରର କାରଣରୁ କଳହପ୍ରିୟ ହୋଇଯାନ୍ତି।
12.55.57
विस्रंसयन्ति मन्त्रं च विवृण्वन्ति च दुष्कृतम् ।
लीलया चैव कुर्वन्ति सावज्ञास्तस्य शासनम् ॥ १२.५५.५७ ॥
ସେମାନେ ମନ୍ତ୍ରଣା ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି ଏବଂ ଦୁଷ୍କର୍ମ ମଧ୍ୟ ଖୋଲନ୍ତି; ଅବଜ୍ଞାରେ ଖେଳ ପରି ତାଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଳନ କରନ୍ତି।
12.55.58
अलङ्काराणि भोज्यं च तथा स्नानानुलेपने ।
हेलयाना नरव्याघ्र स्वस्थास्तस्योपभुञ्जये ॥ १२.५५.५८ ॥
ହେ ନରବ୍ୟାଘ୍ର, ଅଳଙ୍କାର, ଭୋଜନ, ସ୍ନାନ ଓ ଲେପନକୁ ତୁଚ୍ଛ ଜାଣି ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତରେ ତାଙ୍କରି ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି।
12.55.59
निन्दन्ते स्वानधीकारान्सन्त्यजन्ते च भारत ।
न वृत्त्या परितृष्यन्ति राजदेयं हरन्ति च ॥ १२.५५.५९ ॥
ହେ ଭାରତ, ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ ଅଧିକାରକୁ ନିନ୍ଦା କରି ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି; ବୃତ୍ତିରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରାପ୍ୟ ମଧ୍ୟ ହରଣ କରନ୍ତି।
12.55.60
क्रीडितुं तेन चेच्छन्ति ससूत्रेणेव पक्षिणा ।
अस्मत्प्रणेयो राजेति लोकांश्चैव वदन्त्युत ॥ १२.५५.६० ॥
ତାଙ୍କ ସହ ଖେଳିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ, ସୂତାରେ ବାନ୍ଧିଥିବା ପକ୍ଷୀ ସହିତ ଖେଳିବା ପରି; ଲୋକମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କୁହନ୍ତି, "ରାଜା ଆମ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ।"
12.55.61
एते चैवापरे चैव दोषाः प्रादुर्भवन्त्युत ।
नृपतौ मार्दवोपेते हर्षुले च युधिष्ठिर ॥ १२.५५.६१ ॥
ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ମୃଦୁତାରେ ଯୁକ୍ତ ଓ ହର୍ଷପ୍ରବଣ ରାଜାଙ୍କଠାରେ ଏହି ଓ ଅନ୍ୟ ଦୋଷସବୁ ନିଶ୍ଚୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।