ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.55
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.55.1
प्रणिपत्य हृषीकेशमभिवाद्य पितामहम् ।
अनुमान्य गुरून्सर्वान्पर्यपृच्छद्युधिष्ठिरः ॥ १२.५५.१ ॥
ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਪਿਤਾਮਹ ਨੂੰ ਅਭਿਵਾਦਨ ਕਰਕੇ, ਸਭ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
12.55.2
राज्ञां वै परमो धर्म इति धर्मविदो विदुः ।
महान्तमेतं भारं च मन्ये तद्ब्रूहि पार्थिव ॥ १२.५५.२ ॥
ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਪਰਮ ਧਰਮ ਇਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਭਾਰ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੈ ਇਹ ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ; ਹੇ ਪਾਰਥਿਵ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
12.55.3
राजधर्मान्विशेषेण कथयस्य पितामह ।
सर्वस्य जीवलोकस्य राजधर्मः परायणम् ॥ १२.५५.३ ॥
ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਰਾਜਧਰਮ ਦੱਸੋ। ਸਾਰੇ ਜੀਵ-ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਰਾਜਧਰਮ ਹੀ ਹੈ।
12.55.4
त्रिवर्गो हि समासक्तो राजधर्मेषु कौरव ।
मोक्षधर्मश्च विस्पष्टः सकलोऽत्र समाहितः ॥ १२.५५.४ ॥
ਹੇ ਕੌਰਵ, ਰਾਜਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਵਰਗ (ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ) ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਮੋਕਸ਼ਧਰਮ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਭ ਕੁਝ ਇਕੱਠਾ ਹੈ।
12.55.5
यथा हि रश्मयोऽश्वस्य द्विरदस्याङ्कुशो यथा ।
नरेन्द्रधर्मो लोकस्य तथा प्रग्रहणं स्मृतम् ॥ १२.५५.५ ॥
ਜਿਵੇਂ ਘੋੜੇ ਲਈ ਲਗਾਮ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਲਈ ਅੰਕੁਸ਼ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਨਰੇਂਦਰਧਰਮ ਨਿਯੰਤਰਣ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
12.55.6
अत्र वै संप्रमूढे तु धर्मे राजर्षिसेविते ।
लोकस्य संस्था न भवेत्सर्वं च व्याकुलीभवेत् ॥ १२.५५.६ ॥
ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸੇਵਿਤ ਇਸ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਜੇ ਬਹੁਤ ਭਰਮ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ; ਸਭ ਕੁਝ ਉਲਝ ਜਾਵੇਗਾ।
12.55.7
उदयन्हि यथा सूर्यो नाशयत्यशुभं तमः ।
राजधर्मस्तथा लोक्यामाक्षिपत्यशुभां गतिम् ॥ १२.५५.७ ॥
ਉਦੈ ਹੁੰਦਾ ਸੂਰਜ ਜਿਵੇਂ ਅਸ਼ੁਭ ਹਨੇਰੇ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਰਾਜਧਰਮ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ੁਭ ਗਤੀ ਨੂੰ ਦੂਰ ਸੁੱਟਦਾ ਹੈ।
12.55.8
तदग्रे राजधर्मान्हि मदर्थे त्वं पितामह ।
प्रब्रूहि भरतश्रेष्ठ त्वं हि धर्मभूतां वरः ॥ १२.५५.८ ॥
ਇਸ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਰਾਜਧਰਮ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ। ਹੇ ਭਰਤਸ਼ਰੇਸ਼ਠ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਧਰਮਾਤਮਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੋ।
12.55.9
आगमश्च परस्त्वत्तः सर्वेषां नः परन्तप ।
भवन्तं हि परं बुद्धौ वासुदेवोऽभिमन्यते ॥ १२.५५.९ ॥
ਹੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤਪਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਸਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਉੱਤਮ ਗਿਆਨ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਹੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਸੁਦੇਵ ਵੀ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
12.55.10
नमो धर्माय महते नमः कृष्णाय वेधसे ।
ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य धर्मान्वक्ष्यामि शाश्वतान् ॥ १२.५५.१० ॥
ਮਹਾਨ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਧਰਮ ਦੱਸਾਂਗਾ।
12.55.11
शृणु कार्त्स्न्येन मत्तस्त्वं राजधर्मान्युधिष्ठिर ।
निरुच्यमानान्नियतो यच्चान्यदपि वाञ्छसि ॥ १२.५५.११ ॥
ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਰ, ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਰਾਜਧਰਮ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣੋ। ਜੋ ਕਿਹਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਸੰਜਮ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਅਤੇ ਜੋ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਉਹ ਵੀ।
12.55.12
आदावेव कुरुश्रेष्ठ राज्ञा रञ्जनमिच्छता ।
देवतानां द्विजानां च वर्तितव्यं यथाविधि ॥ १२.५५.१२ ॥
ਹੇ ਕੁਰੂਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤਾਓ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.55.13
दैवतान्यर्चयित्वा हि ब्राह्मणांश्च कुरूद्वह ।
आनृण्यं याति धर्मस्य लोकेन च समर्च्यते ॥ १२.५५.१३ ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਕੁਰੂਆਂ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮਨੁੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਰਿਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.55.14
उत्थानेन सदा पुत्र प्रयतेथा युधिष्ठिर ।
न ह्युत्थानमृते दैवं राज्ञामर्थं प्रसाधयेत् ॥ १२.५५.१४ ॥
ਹੇ ਪੁੱਤਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਸਦਾ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਯਤਨ ਕਰ; ਉੱਦਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੇਵਲ ਦੈਵ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਕਾਰਜ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
12.55.15
साधारणं द्वयं ह्येतद्दैवमुत्थानमेव च ।
पौरुषं हि परं मन्ये दैवं निश्चित्य मुह्यते ॥ १२.५५.१५ ॥
ਦੈਵ ਅਤੇ ਉੱਦਮ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸਭ ਲਈ ਸਾਂਝੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਪੌਰਖ ਨੂੰ ਹੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ; ਜੋ ਕੇਵਲ ਦੈਵ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.55.16
विपन्ने च समारम्भे सन्तापं मा स्म वै कृथाः ।
घटेतैवं सदाऽऽत्मानं राज्ञामेष परो नयः ॥ १२.५५.१६ ॥
ਜੇ ਕੋਈ ਯਤਨ ਅਸਫਲ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਨਾ ਕਰ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਦਾ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਯਤਨ ਵਿੱਚ ਲਾਈ ਰੱਖ; ਇਹੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੀਤੀ ਹੈ।
12.55.17
न हि सत्यादृते किंचिद्राज्ञां वै सिद्धिकारकम् ।
सत्ये हि राजा निरतः प्रेत्य चेह च नन्दति ॥ १२.५५.१७ ॥
ਸੱਚ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ। ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਾਜਾ ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਨੰਦ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.55.18
ऋषीणामपि राजेन्द्र सत्यमेव परं धनम् ।
तथा राज्ञां परं सत्यान्नान्यद्विश्वासकारणम् ॥ १२.५५.१८ ॥
ਹੇ ਰਾਜੇਂਦਰ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਸੱਚ ਹੀ ਪਰਮ ਧਨ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਸੱਚ ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਰੋਸੇ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ।
12.55.19
गुणवाञ्शीलवान्दान्तो मृदुदण्डो जितेन्द्रियः ।
सुदर्शः स्थूललक्ष्यश्च न भ्रश्येत सदा श्रियः ॥ १२.५५.१९ ॥
ਗੁਣਵਾਨ, ਸ਼ੀਲਵਾਨ, ਸੰਜਮੀ, ਕੋਮਲ ਦੰਡ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ, ਸੌਖਾ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਲਕਸ਼ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਸਦਾ ਸ਼ੋਭਾ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦਾ।
12.55.20
आर्जवं सर्वकार्येषु श्रयेथाः कुरुनन्दन ।
पुनर्नयविचारेण त्रयीसंवरणेन च।
आर्जवेन समायुक्ता मोदन्ते ऋषयो दिवि ॥ १२.५५.२० ॥
ਹੇ ਕੁਰੂਨੰਦਨ, ਸਾਰੇ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾਪਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ। ਫਿਰ ਨੀਤੀ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਤ੍ਰਈ ਸੰਜਮ ਨਾਲ ਵੀ। ਸਿੱਧਾਪਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਰਿਸ਼ੀ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ।
12.55.21
मृदुर्हि राजा सततं लङ्घ्यो भवति सर्वशः ।
तीक्ष्णाच्चोद्विजते लोकस्तस्मादुभयमाचरेत् ॥ १२.५५.२१ ॥
ਕੋਮਲ ਰਾਜਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੰਘਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਠੋਰ ਤੋਂ ਲੋਕ ਉਦਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਆਚਰਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.55.22
अदण्ड्याश्चैव ते पुत्र विप्राः स्युर्ददतां वर ।
भूतमेतत्परं लोके ब्राह्मणा नाम पाण्डव ॥ १२.५५.२२ ॥
ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਦਾਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੰਡ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ। ਹੇ ਪਾਂਡਵ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਰਮ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ: ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੀ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਹਨ।
12.55.23
मनुना चात्र राजेन्द्र गीतौ श्लोकौ महात्मना ।
धर्मेषु स्वेषु कौरव्य हृदि तौ कर्तुमर्हसि ॥ १२.५५.२३ ॥
ਹੇ ਰਾਜੇਂਦਰ, ਇੱਥੇ ਮਹਾਤਮਾ ਮਨੂ ਨੇ ਦੋ ਸ਼ਲੋਕ ਗਾਏ ਹਨ। ਹੇ ਕੌਰਵ੍ਯ, ਆਪਣੇ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਤੇਰੇ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ।
12.55.24
अभ्द्योऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम् ।
तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति ॥ १२.५५.२४ ॥
ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਅੱਗ, ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਖੱਤਰੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਪੱਥਰ ਤੋਂ ਲੋਹਾ ਉਪਜਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਤੇਜ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.55.25
अयो हन्ति यदाऽश्मानमग्निरापो निहन्ति च ।
ब्रह्म च क्षत्रियो द्वेष्टि तदा सीदन्ति ते त्रयः ॥ १२.५५.२५ ॥
ਜਦੋਂ ਲੋਹਾ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਉਸਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਸ਼ਤਰੀ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਵੈਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਤਿੰਨੇ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.55.26
एवं कृत्वा महाराज नमस्या एव ते द्विजाः ।
भौमं ब्रह्म द्विजश्रेष्ठा धारयन्ति शमान्विताः ॥ १२.५५.२६ ॥
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਉਹ ਨਮਸਕਾਰ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ। ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਵਿਜ ਧਰਤੀ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
12.55.27
एवं चैव नरव्याघ्र लोकयात्राविघातकाः ।
निग्राह्या एव बाहुभ्यां ब्राह्मणास्ते नरेश्वर ॥ १२.५५.२७ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਨਰ-ਵਿਆਘ੍ਰ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲੋਕ-ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਾਂ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਹੀ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.55.28
श्लोकौ चोशनसा गीतौ पुरा तात महर्षिणा ।
तौ निवोध महाराज त्वमेकाग्रमना नृप ॥ १२.५५.२८ ॥
ਹੇ ਤਾਤ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਮਹਾਂਰਿਸ਼ੀ ਉਸ਼ਨਸ ਨੇ ਦੋ ਸ਼ਲੋਕ ਗਾਏ ਸਨ। ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਇਕਾਗਰ ਮਨ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣੋ।
12.55.29
उद्यम्य शस्त्रमायान्तमपि वेदान्तगं रणे ।
निगृह्णीयात्स्वधर्मेण धर्मापेक्षी नराधिपः ॥ १२.५५.२९ ॥
ਸ਼ਸਤਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਨੂੰ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਵੇਦਾਂਤ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਹੋਵੇ, ਧਰਮ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਨਰਾਧਿਪ ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ ਨਾਲ ਰੋਕੇ।
12.55.30
विनश्यमानं धर्मं हि योऽभिरक्षेत्स धर्मवित् ।
न तेन धर्महा स स्यान्मन्युस्तन्मन्युमृच्छति ॥ १२.५५.३० ॥
ਜੋ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਰਹੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਧਰਮ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਹ ਧਰਮ ਦਾ ਹੰਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਕ੍ਰੋਧ ਉਸ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.55.31
एवं चैव नरश्रेष्ठ रक्ष्या एव द्विजातयः ।
सापराधानपि हि तान्विषयान्ते समुत्सृजेत् ॥ १२.५५.३१ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਦ੍ਵਿਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਰਾਜ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.55.32
अभिशस्तमपि ह्येषां पीडयेन्न विशांपते ।
ब्रह्मघ्ने गुरुतल्पे च भ्रूणहत्ये तथैव च ॥ १२.५५.३२ ॥
ਹੇ ਵਿਸ਼ਾਂਪਤੀ, ਦੋਸ਼ ਲੱਗੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੱਤਿਆ, ਗੁਰੂ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਅਤੇ ਭਰੂਣ ਹੱਤਿਆ ਲਈ ਵੀ ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਹੈ।
12.55.33
राजद्विष्टे च विप्रस्य विषयान्ते विवासनम् ।
विधीयते न शारीरं भयमेषां कदाचन ॥ १२.५५.३३ ॥
ਰਾਜੇ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਰਾਜ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ; ਸਰੀਰਕ ਸਜ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ।
12.55.34
दयिताश्च नरास्ते स्युर्भक्तिमन्तो द्विजेषु ये ।
न शोकः परमा तुष्टी राज्ञां भवति संचयात् ॥ १२.५५.३४ ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਹਨ, ਉਹ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੰਚਯ ਨਾਲ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਪਰਮ ਸੰਤੋਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
12.55.35
दुर्गेषु च महाराज षट्सु ये शास्त्रनिश्चिताः ।
सर्वदुर्गेषु मन्यन्ते नरदुर्गं सुदुर्गमम् ॥ १२.५५.३५ ॥
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਸਾਰੇ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸਭ ਤੋਂ ਦੁਰਗਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.55.36
तस्मान्नित्यं दया कार्या चातुर्वर्ण्ये विपश्चिता ।
धर्मात्मा सत्यवाक्चैव राजा रञ्जयति प्रजाः ॥ १२.५५.३६ ॥
ਇਸ ਲਈ ਵਿਦਵਾਨ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਚਾਰੇ ਵਰਣਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਦਾ ਦਇਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਧਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਸੱਚਬੋਲਾ ਰਾਜਾ ਹੀ ਪਰਜਾ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.55.37
न च क्षान्तेन ते नित्यं भाव्यं पुरुषसत्तम ।
अधर्मो हि मृद् राजा क्षमावानिव कुञ्जरः ॥ १२.५५.३७ ॥
ਹੇ ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ, ਤੈਨੂੰ ਸਦਾ ਖਿਮਾਵਾਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਖਿਮਾਵਾਨ ਰਾਜਾ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਅਧਰਮ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.55.38
वार्हस्पत्ये च शास्त्रे च श्लोकोऽयं नियतः प्रभो ।
अस्मिन्नर्थे निगदितस्तन्मे निगदतः शृणु ॥ १२.५५.३८ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਬਾਰਹਸਪਤਯ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਇਹ ਸਲੋਕ ਪੱਕਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ।
12.55.39
क्षममाणं नृपं नित्यं नीचः परिभवेञ्जनः ।
हस्तियन्ता गजस्येव शिर एवारुरुक्षति ॥ १२.५५.३९ ॥
ਸਦਾ ਖਿਮਾਵਾਨ ਰਾਜੇ ਦਾ ਨੀਚ ਮਨੁੱਖ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਦਾ ਮਹਾਵਤ ਹਾਥੀ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.55.40
तस्मान्नैव मृदुर्नित्यं तीक्ष्णो वाऽपि भवेन्नृपः ।
वसन्तेऽर्क इव श्रीमान्न शीतो न च घर्मदः ॥ १२.५५.४० ॥
ਇਸ ਲਈ ਰਾਜਾ ਸਦਾ ਨਰਮ ਜਾਂ ਕਠੋਰ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਬਸੰਤ ਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਤੇਜਸਵੀ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਠੰਢਾ, ਨਾ ਅਤਿ ਤਪਾਉਣ ਵਾਲਾ।
12.55.41
प्रत्यक्षेणानुमानेन तथौपम्यागमैरपि ।
परीक्ष्यास्ते महाराज स्वे परे चैव नित्यशः ॥ १२.५५.४१ ॥
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਪ੍ਰਤੱਖ, ਅਨੁਮਾਨ, ਉਪਮਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਪ੍ਰਮਾਣ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣਿਆਂ ਤੇ ਬੇਗਾਨਿਆਂ ਦੀ ਸਦਾ ਪਰਖ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
12.55.42
व्यसनानि च सर्वाणि त्यजेथा भूरिदक्षिण ।
नचैतानि प्रयुञ्जीथाः सङ्गं तु परिवर्जय ॥ १२.५५.४२ ॥
ਹੇ ਭੂਰਿਦਕਸ਼ਿਣ, ਸਾਰੇ ਵਿਅਸਨ ਤਿਆਗ ਦੇ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਨਾ ਕਰ, ਅਤੇ ਮੋਹ ਨੂੰ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਤਿਆਗ ਦੇ।
12.55.43
व्यसनी यस्तु लोकेऽस्मिन्परिभूतो भवत्युत ।
उद्वेजयति लोकं च योऽतिद्वेषी महीपतिः ॥ १२.५५.४३ ॥
ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਰਾਜਾ ਵਿਅਸਨੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਤਿਰਸਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਬਹੁਤ ਦਵੇਸ਼ੀ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਦਵਿਗਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.55.44
भवितव्यं सदा राज्ञा गर्भिणीसहधर्मिणा ।
कारणं च महाराज शृणु येनेदमुच्यते ॥ १२.५५.४४ ॥
ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਦਾ ਗਰਭਵਤੀ ਇਸਤਰੀ ਵਾਂਗ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਕਾਰਨ ਸੁਣੋ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.55.45
यथा हि गर्भिणी हित्वा स्वं प्रियं मनसोऽनुगम् ।
गर्भस्य हितमाधत्ते तथा राज्ञाऽप्यसंशयम् ॥ १२.५५.४५ ॥
ਜਿਵੇਂ ਗਰਭਵਤੀ ਇਸਤਰੀ ਮਨ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਸੁਖ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਗਰਭ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦਾ ਖਿਆਲ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੀ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.55.46
वर्तितव्यं कुरुश्रेष्ठ सदा धर्मानुवर्तिना ।
स्वं प्रियं तु परित्यज्य यद्यल्लोकहितं भवेत् ॥ १२.५५.४६ ॥
ਹੇ ਕੁਰੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਧਰਮ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸਦਾ ਆਪਣਾ ਪਿਆਰਾ ਛੱਡ ਕੇ ਜੋ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਕਰਕੇ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.55.47
न सन्त्याज्यं च ते धैर्यं कदाचिदपि पाण्डव ।
धीरस्य स्पष्टदण्डस्य न ह्याज्ञा प्रतिहन्यते ॥ १२.५५.४७ ॥
ਹੇ ਪਾਂਡਵ, ਤੇਰਾ ਧੀਰਜ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਧੀਰ ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਦੰਡ ਵਾਲੇ ਪੁਰਖ ਦਾ ਹੁਕਮ ਕਦੇ ਵੀ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
12.55.48
परिहासश्च भृत्यैस्ते नात्यर्थं वदतां वर ।
कर्तव्यो राजशार्दूल दोषमत्र हि मे शृणु ॥ १२.५५.४८ ॥
ਹੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਹੇ ਰਾਜਸ਼ਾਰਦੂਲ, ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨੌਕਰਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤਾ ਮਜ਼ਾਕ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਦੋਸ਼ ਸੁਣ।
12.55.49
अवमन्यन्ति भर्तारं सहर्षमुपजीविनः ।
स्वे स्थाने न च तिष्ठन्ति लङ्घ्यन्ति च तद्वचः ॥ १२.५५.४९ ॥
ਸੇਵਕ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮਾਲਕ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਤੇ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬੋਲ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
12.55.50
प्रेष्यमाणा विकल्पन्ते गुह्यं चाप्यनुयुञ्जते ।
अयाच्यं चैव याचन्ते भोज्यान्याहारयन्ति च ॥ १२.५५.५० ॥
ਭੇਜੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹ ਟਾਲ-ਮਟੋਲ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਗੁਪਤ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਵੀ ਪੜਤਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਨਾ ਮੰਗਣ ਯੋਗ ਮੰਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਮੰਗਵਾਉਂਦੇ ਹਨ।
12.55.51
क्रुथ्यन्ति परिदीप्तन्ति भूमिपायाधितिष्ठते ।
उत्कोचैर्वञ्चनाभिश्च कार्याणि घ्नन्ति चास्य ते ॥ १२.५५.५१ ॥
ਗੁੱਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਭੜਕ ਉੱਠਦੇ ਹਨ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਰਿਸ਼ਵਤ ਅਤੇ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿਗਾੜਦੇ ਹਨ।
12.55.52
जर्झरं चास्य विषयं कुर्वन्ति प्रतिरूपकैः ।
स्त्रीरक्षिभिश्च सज्जन्ते तुल्यवेषा भवन्ति च ॥ १२.५५.५२ ॥
ਉਸ ਦੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਨਕਲੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਖੋਖਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅੰਤਹਪੁਰ ਦੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗਾ ਹੀ ਪਹਿਰਾਵਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।
12.55.53
वान्तं निष्ठीवनं चैव कुर्वते चास्य सन्निधौ ।
निर्लज्जा राजशार्दूल व्याहरन्ति च तद्वचः ॥ १२.५५.५३ ॥
ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਉਲਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਥੁੱਕਦੇ ਹਨ; ਬੇਸ਼ਰਮ ਹੋ ਕੇ, ਹੇ ਰਾਜਸ਼ਾਰਦੂਲ, ਉਸੇ ਦੇ ਬੋਲ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬੋਲਦੇ ਹਨ।
12.55.54
हयं वा दन्तिनं वाऽपि रथं वा नृपसंमतम् ।
अधिरोहन्त्यवज्ञाय सहर्षाः पार्थिवे मृदौ ॥ १२.५५.५४ ॥
ਰਾਜੇ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤੇ ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ ਜਾਂ ਰੱਥ ਉੱਤੇ ਵੀ ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਨਿਰਾਦਰ ਕਰਕੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਨਰਮ ਹੋਵੇ।
12.55.55
इदं ते दुष्करं राजन्निदं ते दुर्विचेष्टितम् ।
इत्येवं सुहृदो नाम ब्रुवते परिपद्गताः ॥ १२.५५.५५ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਤੇਰੇ ਲਈ ਔਖਾ ਹੈ; ਇਹ ਤੇਰਾ ਬੁਰਾ ਆਚਰਣ ਹੈ—ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ, ਮਿੱਤਰ ਕਹਾਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖਦੇ ਹਨ।
12.55.56
क्रुद्धे चास्मिन्हसन्त्येव न च हृष्यन्ति पूजिताः ।
सङ्घर्षशीलाश्च तदा भवन्त्यन्योन्यकारणात् ॥ १२.५५.५६ ॥
ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਉੱਤੇ ਹੱਸਦੇ ਹਨ; ਸਤਿਕਾਰੇ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਤਦ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਝਗੜਾਲੂ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.55.57
विस्रंसयन्ति मन्त्रं च विवृण्वन्ति च दुष्कृतम् ।
लीलया चैव कुर्वन्ति सावज्ञास्तस्य शासनम् ॥ १२.५५.५७ ॥
ਉਹ ਸਲਾਹ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬੁਰੇ ਕੰਮ ਵੀ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਤਿਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
12.55.58
अलङ्काराणि भोज्यं च तथा स्नानानुलेपने ।
हेलयाना नरव्याघ्र स्वस्थास्तस्योपभुञ्जये ॥ १२.५५.५८ ॥
ਹੇ ਨਰ-ਵਿਆਘਰ, ਗਹਿਣੇ, ਭੋਜਨ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਅਤੇ ਲੇਪ ਨੂੰ ਹਲਕਾ ਸਮਝ ਕੇ ਉਹ ਬੇਫ਼ਿਕਰ ਹੋ ਕੇ ਉਸੇ ਦੇ ਭੋਗ ਭੋਗਦੇ ਹਨ।
12.55.59
निन्दन्ते स्वानधीकारान्सन्त्यजन्ते च भारत ।
न वृत्त्या परितृष्यन्ति राजदेयं हरन्ति च ॥ १२.५५.५९ ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਰਾਜੇ ਦਾ ਦੇਣ ਯੋਗ ਵੀ ਖੋਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
12.55.60
क्रीडितुं तेन चेच्छन्ति ससूत्रेणेव पक्षिणा ।
अस्मत्प्रणेयो राजेति लोकांश्चैव वदन्त्युत ॥ १२.५५.६० ॥
ਉਸ ਨਾਲ ਖੇਡਣਾ ਚਾਹੁਣ ਤਾਂ ਧਾਗੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਪੰਛੀ ਨਾਲ ਖੇਡਣ ਵਾਂਗ; ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਰਾਜਾ ਸਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।"
12.55.61
एते चैवापरे चैव दोषाः प्रादुर्भवन्त्युत ।
नृपतौ मार्दवोपेते हर्षुले च युधिष्ठिर ॥ १२.५५.६१ ॥
ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਕੋਮਲਤਾ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੋਸ਼ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।