મહાભારત · અધ્યાય 12.55
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.55.1
प्रणिपत्य हृषीकेशमभिवाद्य पितामहम् ।
अनुमान्य गुरून्सर्वान्पर्यपृच्छद्युधिष्ठिरः ॥ १२.५५.१ ॥
હૃષીકેશને પ્રણામ કરીને, પિતામહને અભિવાદન કરીને, સર્વ ગુરુજનોની અનુમતિ લઈને યુધિષ્ઠિરે પૂછ્યું.
12.55.2
राज्ञां वै परमो धर्म इति धर्मविदो विदुः ।
महान्तमेतं भारं च मन्ये तद्ब्रूहि पार्थिव ॥ १२.५५.२ ॥
રાજાઓનો પરમ ધર્મ આ જ છે એમ ધર્મજ્ઞો જાણે છે. આ ભાર ઘણો મોટો છે એમ હું માનું છું; હે પાર્થિવ, તે મને કહો.
12.55.3
राजधर्मान्विशेषेण कथयस्य पितामह ।
सर्वस्य जीवलोकस्य राजधर्मः परायणम् ॥ १२.५५.३ ॥
હે પિતામહ, વિશેષે રાજધર્મો સમજાવો. સમસ્ત જીવલોકનો આધાર રાજધર્મ જ છે.
12.55.4
त्रिवर्गो हि समासक्तो राजधर्मेषु कौरव ।
मोक्षधर्मश्च विस्पष्टः सकलोऽत्र समाहितः ॥ १२.५५.४ ॥
હે કૌરવ, રાજધર્મોમાં ત્રિવર્ગ (ધર્મ, અર્થ, કામ) સારી રીતે જોડાયેલો છે; મોક્ષધર્મ પણ સ્પષ્ટ કહેવાયો છે. અહીં સઘળું એકત્ર કરેલું છે.
12.55.5
यथा हि रश्मयोऽश्वस्य द्विरदस्याङ्कुशो यथा ।
नरेन्द्रधर्मो लोकस्य तथा प्रग्रहणं स्मृतम् ॥ १२.५५.५ ॥
જેમ ઘોડા માટે લગામ અને હાથી માટે અંકુશ, તેમ લોક માટે નરેન્દ્રધર્મ નિયંત્રણરૂપે સ્મૃત છે.
12.55.6
अत्र वै संप्रमूढे तु धर्मे राजर्षिसेविते ।
लोकस्य संस्था न भवेत्सर्वं च व्याकुलीभवेत् ॥ १२.५५.६ ॥
રાજર્ષિઓ સેવેલા આ ધર્મમાં જો ઘણો સંભ્રમ થાય, તો લોકની સ્થિતિ નહીં રહે અને સઘળું અસ્તવ્યસ્ત થઈ જશે.
12.55.7
उदयन्हि यथा सूर्यो नाशयत्यशुभं तमः ।
राजधर्मस्तथा लोक्यामाक्षिपत्यशुभां गतिम् ॥ १२.५५.७ ॥
ઉદય પામતો સૂર્ય જેમ અશુભ અંધકારનો નાશ કરે છે, તેમ રાજધર્મ લોકમાં અશુભ ગતિને દૂર ફેંકે છે.
12.55.8
तदग्रे राजधर्मान्हि मदर्थे त्वं पितामह ।
प्रब्रूहि भरतश्रेष्ठ त्वं हि धर्मभूतां वरः ॥ १२.५५.८ ॥
તેથી પહેલાં મારે માટે રાજધર્મો કહો, હે પિતામહ. હે ભરતશ્રેષ્ઠ, તમે જ ધર્માત્માઓમાં શ્રેષ્ઠ છો.
12.55.9
आगमश्च परस्त्वत्तः सर्वेषां नः परन्तप ।
भवन्तं हि परं बुद्धौ वासुदेवोऽभिमन्यते ॥ १२.५५.९ ॥
હે શત્રુઓને તપાવનાર, અમારા સૌ માટે ઉત્તમ જ્ઞાન તમારી પાસેથી જ આવે છે. વાસુદેવ પણ બુદ્ધિમાં તમને જ શ્રેષ્ઠ માને છે.
12.55.10
नमो धर्माय महते नमः कृष्णाय वेधसे ।
ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य धर्मान्वक्ष्यामि शाश्वतान् ॥ १२.५५.१० ॥
મહાન ધર્મને નમસ્કાર, સર્જનહાર કૃષ્ણને નમસ્કાર. બ્રાહ્મણોને નમસ્કાર કરીને હું શાશ્વત ધર્મો કહીશ.
12.55.11
शृणु कार्त्स्न्येन मत्तस्त्वं राजधर्मान्युधिष्ठिर ।
निरुच्यमानान्नियतो यच्चान्यदपि वाञ्छसि ॥ १२.५५.११ ॥
યુધિષ્ઠિર, મારી પાસેથી રાજધર્મો સંપૂર્ણપણે સાંભળ. જે કહેવાય છે તે સંયમથી સાંભળ, અને તું બીજું જે ઇચ્છે છે તે પણ.
12.55.12
आदावेव कुरुश्रेष्ठ राज्ञा रञ्जनमिच्छता ।
देवतानां द्विजानां च वर्तितव्यं यथाविधि ॥ १२.५५.१२ ॥
હે કુરુશ્રેષ્ઠ, પ્રજાને પ્રસન્ન રાખવા ઇચ્છતા રાજાએ સૌ પ્રથમ દેવતાઓ અને દ્વિજો પ્રત્યે વિધિપૂર્વક વર્તવું જોઈએ.
12.55.13
दैवतान्यर्चयित्वा हि ब्राह्मणांश्च कुरूद्वह ।
आनृण्यं याति धर्मस्य लोकेन च समर्च्यते ॥ १२.५५.१३ ॥
દેવો અને બ્રાહ્મણોની પૂજા કરીને, હે કુરુશ્રેષ્ઠ, માણસ ધર્મના ઋણથી મુક્ત થાય છે અને લોકમાં પણ સન્માનિત થાય છે.
12.55.14
उत्थानेन सदा पुत्र प्रयतेथा युधिष्ठिर ।
न ह्युत्थानमृते दैवं राज्ञामर्थं प्रसाधयेत् ॥ १२.५५.१४ ॥
હે પુત્ર યુધિષ્ઠિર, હંમેશા ઉદ્યમથી પ્રયત્ન કર; ઉદ્યમ વિના એકલું દૈવ રાજાઓનું કાર્ય સિદ્ધ કરી શકતું નથી.
12.55.15
साधारणं द्वयं ह्येतद्दैवमुत्थानमेव च ।
पौरुषं हि परं मन्ये दैवं निश्चित्य मुह्यते ॥ १२.५५.१५ ॥
દૈવ અને ઉદ્યમ એ બંને બધા માટે સરખા છે. હું પુરુષાર્થને જ શ્રેષ્ઠ માનું છું; દૈવને જ નિશ્ચિત માનનાર મોહમાં પડે છે.
12.55.16
विपन्ने च समारम्भे सन्तापं मा स्म वै कृथाः ।
घटेतैवं सदाऽऽत्मानं राज्ञामेष परो नयः ॥ १२.५५.१६ ॥
કોઈ ઉદ્યમ નિષ્ફળ જાય તો શોક ન કર. આ રીતે સદા પોતાને પ્રયત્નમાં લગાવ; આ જ રાજાઓની શ્રેષ્ઠ નીતિ છે.
12.55.17
न हि सत्यादृते किंचिद्राज्ञां वै सिद्धिकारकम् ।
सत्ये हि राजा निरतः प्रेत्य चेह च नन्दति ॥ १२.५५.१७ ॥
સત્ય વિના રાજાઓને સિદ્ધિ આપનાર કંઈ નથી. સત્યમાં નિરત રાજા આ લોકમાં અને પરલોકમાં આનંદ પામે છે.
12.55.18
ऋषीणामपि राजेन्द्र सत्यमेव परं धनम् ।
तथा राज्ञां परं सत्यान्नान्यद्विश्वासकारणम् ॥ १२.५५.१८ ॥
હે રાજેન્દ્ર, ઋષિઓ માટે પણ સત્ય જ પરમ ધન છે; તેમ જ રાજાઓ માટે સત્યથી વધુ વિશ્વાસનું બીજું કારણ નથી.
12.55.19
गुणवाञ्शीलवान्दान्तो मृदुदण्डो जितेन्द्रियः ।
सुदर्शः स्थूललक्ष्यश्च न भ्रश्येत सदा श्रियः ॥ १२.५५.१९ ॥
ગુણવાન, શીલવાન, સંયમી, મૃદુ દંડ આપનાર, ઇન્દ્રિયજિત, સુલભદર્શન અને વિશાળ લક્ષ્યવાળો રાજા સદા શ્રીથી ચ્યુત થતો નથી.
12.55.20
आर्जवं सर्वकार्येषु श्रयेथाः कुरुनन्दन ।
पुनर्नयविचारेण त्रयीसंवरणेन च।
आर्जवेन समायुक्ता मोदन्ते ऋषयो दिवि ॥ १२.५५.२० ॥
હે કુરુનંદન, સર્વ કાર્યોમાં સરળતાનો આશ્રય લેજે. ફરીથી નીતિવિચાર અને ત્રયીસંયમથી પણ. સરળતાથી યુક્ત ઋષિઓ સ્વર્ગમાં આનંદ કરે છે.
12.55.21
मृदुर्हि राजा सततं लङ्घ्यो भवति सर्वशः ।
तीक्ष्णाच्चोद्विजते लोकस्तस्मादुभयमाचरेत् ॥ १२.५५.२१ ॥
મૃદુ રાજા સદા સર્વ રીતે ઉલ્લંઘાય છે; કઠોરથી લોક ઉદ્વિગ્ન થાય છે. તેથી બંનેનું આચરણ કરવું.
12.55.22
अदण्ड्याश्चैव ते पुत्र विप्राः स्युर्ददतां वर ।
भूतमेतत्परं लोके ब्राह्मणा नाम पाण्डव ॥ १२.५५.२२ ॥
હે પુત્ર, દાતાઓમાં શ્રેષ્ઠ, બ્રાહ્મણો દંડને અયોગ્ય હોવા જોઈએ. હે પાંડવ, જગતમાં આ પરમ સ્થાપિત છે: બ્રાહ્મણો જ એવા છે.
12.55.23
मनुना चात्र राजेन्द्र गीतौ श्लोकौ महात्मना ।
धर्मेषु स्वेषु कौरव्य हृदि तौ कर्तुमर्हसि ॥ १२.५५.२३ ॥
હે રાજેન્દ્ર, અહીં મહાત્મા મનુએ બે શ્લોક ગાયા છે. હે કૌરવ્ય, તારા ધર્મોમાં તેમને હૃદયમાં ધારણ કરવા તને યોગ્ય છે.
12.55.24
अभ्द्योऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम् ।
तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति ॥ १२.५५.२४ ॥
જળમાંથી અગ્નિ, બ્રહ્મમાંથી ક્ષાત્ર, પથ્થરમાંથી લોખંડ ઉત્પન્ન થયાં. તેમનું સર્વત્ર વ્યાપતું તેજ પોતાના સ્રોતમાં શાંત થાય છે.
12.55.25
अयो हन्ति यदाऽश्मानमग्निरापो निहन्ति च ।
ब्रह्म च क्षत्रियो द्वेष्टि तदा सीदन्ति ते त्रयः ॥ १२.५५.२५ ॥
જ્યારે લોખંડ પથ્થર પર પ્રહાર કરે, અગ્નિ અને જળ તેનો નાશ કરે, અને ક્ષત્રિય બ્રહ્મનો દ્વેષ કરે, ત્યારે તે ત્રણેય નષ્ટ થાય છે.
12.55.26
एवं कृत्वा महाराज नमस्या एव ते द्विजाः ।
भौमं ब्रह्म द्विजश्रेष्ठा धारयन्ति शमान्विताः ॥ १२.५५.२६ ॥
હે મહારાજ, આ રીતે જ તેઓ નમસ્કારને યોગ્ય છે. શાંતિથી યુક્ત શ્રેષ્ઠ દ્વિજો પૃથ્વીના બ્રહ્મને ધારણ કરે છે.
12.55.27
एवं चैव नरव्याघ्र लोकयात्राविघातकाः ।
निग्राह्या एव बाहुभ्यां ब्राह्मणास्ते नरेश्वर ॥ १२.५५.२७ ॥
એ જ રીતે, હે નરવ્યાઘ્ર, જે બ્રાહ્મણો લોકયાત્રામાં વિઘ્ન નાખે છે, તેમને હે નરેશ્વર, ભુજબળથી જ નિગ્રહ કરવા જોઈએ.
12.55.28
श्लोकौ चोशनसा गीतौ पुरा तात महर्षिणा ।
तौ निवोध महाराज त्वमेकाग्रमना नृप ॥ १२.५५.२८ ॥
હે તાત, પૂર્વે મહર્ષિ ઉશનસે બે શ્લોક ગાયા હતા. હે મહારાજ, હે નૃપ, એકાગ્ર મનથી તે સાંભળો.
12.55.29
उद्यम्य शस्त्रमायान्तमपि वेदान्तगं रणे ।
निगृह्णीयात्स्वधर्मेण धर्मापेक्षी नराधिपः ॥ १२.५५.२९ ॥
શસ્ત્ર ઉઠાવીને યુદ્ધમાં આવતો હોય, ભલે તે વેદાંતજ્ઞ હોય, ધર્મની ઇચ્છા રાખનાર નરાધિપે તેને સ્વધર્મથી નિગ્રહ કરવો જોઈએ.
12.55.30
विनश्यमानं धर्मं हि योऽभिरक्षेत्स धर्मवित् ।
न तेन धर्महा स स्यान्मन्युस्तन्मन्युमृच्छति ॥ १२.५५.३० ॥
નાશ પામતા ધર્મની જે રક્ષા કરે છે, તે જ ધર્મજ્ઞ છે. તેથી તે ધર્મહંતા થતો નથી; ક્રોધ તે ક્રોધને જ પ્રાપ્ત થાય છે.
12.55.31
एवं चैव नरश्रेष्ठ रक्ष्या एव द्विजातयः ।
सापराधानपि हि तान्विषयान्ते समुत्सृजेत् ॥ १२.५५.३१ ॥
એ જ રીતે, હે નરશ્રેષ્ઠ, દ્વિજાતિઓનું રક્ષણ કરવું જોઈએ. અપરાધ કરનારાઓને પણ રાજ્યની સીમાની બહાર કાઢવા જોઈએ.
12.55.32
अभिशस्तमपि ह्येषां पीडयेन्न विशांपते ।
ब्रह्मघ्ने गुरुतल्पे च भ्रूणहत्ये तथैव च ॥ १२.५५.३२ ॥
હે વિશાંપતિ, આરોપ હોય તો પણ તેમને પીડા ન આપવી. બ્રાહ્મણહત્યા, ગુરુશય્યાગમન અને ભ્રૂણહત્યા માટે પણ એ જ નિયમ છે.
12.55.33
राजद्विष्टे च विप्रस्य विषयान्ते विवासनम् ।
विधीयते न शारीरं भयमेषां कदाचन ॥ १२.५५.३३ ॥
રાજાના દ્વેષપાત્ર બ્રાહ્મણ માટે રાજ્યની સીમાની બહાર દેશનિકાલની વિધિ છે; શારીરિક સજા તેમને ક્યારેય ન આપવી.
12.55.34
दयिताश्च नरास्ते स्युर्भक्तिमन्तो द्विजेषु ये ।
न शोकः परमा तुष्टी राज्ञां भवति संचयात् ॥ १२.५५.३४ ॥
દ્વિજો પ્રત્યે ભક્તિ ધરાવનારા માણસો રાજાઓને પ્રિય હોય છે. સંચયથી રાજાઓને શોક નથી થતો, પરંતુ પરમ સંતોષ મળે છે.
12.55.35
दुर्गेषु च महाराज षट्सु ये शास्त्रनिश्चिताः ।
सर्वदुर्गेषु मन्यन्ते नरदुर्गं सुदुर्गमम् ॥ १२.५५.३५ ॥
હે મહારાજ, શાસ્ત્રોમાં નક્કી થયેલા છ પ્રકારના દુર્ગોમાં બધા દુર્ગોમાં નરદુર્ગ અત્યંત દુર્ગમ માનવામાં આવે છે.
12.55.36
तस्मान्नित्यं दया कार्या चातुर्वर्ण्ये विपश्चिता ।
धर्मात्मा सत्यवाक्चैव राजा रञ्जयति प्रजाः ॥ १२.५५.३६ ॥
તેથી વિદ્વાન રાજાએ ચાર વર્ણો પ્રત્યે હંમેશાં દયા રાખવી જોઈએ. ધર્માત્મા અને સત્યવાદી રાજા જ પ્રજાને પ્રસન્ન કરે છે.
12.55.37
न च क्षान्तेन ते नित्यं भाव्यं पुरुषसत्तम ।
अधर्मो हि मृद् राजा क्षमावानिव कुञ्जरः ॥ १२.५५.३७ ॥
હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, તારે હંમેશાં ક્ષમાશીલ ન રહેવું જોઈએ; ક્ષમાશીલ રાજા હાથીની જેમ અધર્મમાં ડૂબે છે.
12.55.38
वार्हस्पत्ये च शास्त्रे च श्लोकोऽयं नियतः प्रभो ।
अस्मिन्नर्थे निगदितस्तन्मे निगदतः शृणु ॥ १२.५५.३८ ॥
હે પ્રભુ, બાર્હસ્પત્ય શાસ્ત્રમાં આ વિષય પર આ શ્લોક નિશ્ચિત રીતે કહેવાયો છે; હું કહું છું તે સાંભળ.
12.55.39
क्षममाणं नृपं नित्यं नीचः परिभवेञ्जनः ।
हस्तियन्ता गजस्येव शिर एवारुरुक्षति ॥ १२.५५.३९ ॥
હંમેશાં ક્ષમાશીલ રાજાનું નીચ માણસ અપમાન કરે છે; જેમ હાથીનો મહાવત હાથીના માથા પર ચઢવા ઇચ્છે છે.
12.55.40
तस्मान्नैव मृदुर्नित्यं तीक्ष्णो वाऽपि भवेन्नृपः ।
वसन्तेऽर्क इव श्रीमान्न शीतो न च घर्मदः ॥ १२.५५.४० ॥
તેથી રાજા હંમેશાં મૃદુ કે કઠોર ન હોવો જોઈએ; વસંતના સૂર્યની જેમ તેજસ્વી હોવો જોઈએ, ન શીતળ, ન અતિ તાપદાયક.
12.55.41
प्रत्यक्षेणानुमानेन तथौपम्यागमैरपि ।
परीक्ष्यास्ते महाराज स्वे परे चैव नित्यशः ॥ १२.५५.४१ ॥
હે મહારાજ, પ્રત્યક્ષ, અનુમાન, ઉપમા અને શાસ્ત્રપ્રમાણથી પોતાના અને પારકાઓની હંમેશાં પરીક્ષા કરવી.
12.55.42
व्यसनानि च सर्वाणि त्यजेथा भूरिदक्षिण ।
नचैतानि प्रयुञ्जीथाः सङ्गं तु परिवर्जय ॥ १२.५५.४२ ॥
હે ભૂરિદક્ષિણ, બધાં વ્યસનો છોડી દે; એનું આચરણ ન કર, અને આસક્તિને ખાસ દૂર રાખ.
12.55.43
व्यसनी यस्तु लोकेऽस्मिन्परिभूतो भवत्युत ।
उद्वेजयति लोकं च योऽतिद्वेषी महीपतिः ॥ १२.५५.४३ ॥
આ લોકમાં જે રાજા વ્યસની હોય છે તે ખરેખર તિરસ્કૃત થાય છે; અને જે અતિ દ્વેષી રાજા છે તે લોકોને ઉદ્વિગ્ન કરે છે.
12.55.44
भवितव्यं सदा राज्ञा गर्भिणीसहधर्मिणा ।
कारणं च महाराज शृणु येनेदमुच्यते ॥ १२.५५.४४ ॥
રાજાએ હંમેશાં ગર્ભવતી સ્ત્રીની જેમ પોતાનો ધર્મ સાથે વહેંચનાર બનવું જોઈએ. હે મહારાજ, આ કેમ કહેવાય છે તેનું કારણ સાંભળો.
12.55.45
यथा हि गर्भिणी हित्वा स्वं प्रियं मनसोऽनुगम् ।
गर्भस्य हितमाधत्ते तथा राज्ञाऽप्यसंशयम् ॥ १२.५५.४५ ॥
ગર્ભવતી સ્ત્રી મનને પ્રિય સુખ છોડીને ગર્ભનું હિત સાધે છે, તેમ રાજાએ પણ નિઃસંદેહ એમ જ કરવું.
12.55.46
वर्तितव्यं कुरुश्रेष्ठ सदा धर्मानुवर्तिना ।
स्वं प्रियं तु परित्यज्य यद्यल्लोकहितं भवेत् ॥ १२.५५.४६ ॥
હે કુરુશ્રેષ્ઠ, ધર્મનું અનુસરણ કરનારે હંમેશાં પોતાનું પ્રિય છોડીને જે લોકહિતકારી હોય તે કરીને વર્તવું.
12.55.47
न सन्त्याज्यं च ते धैर्यं कदाचिदपि पाण्डव ।
धीरस्य स्पष्टदण्डस्य न ह्याज्ञा प्रतिहन्यते ॥ १२.५५.४७ ॥
હે પાંડવ, તારું ધૈર્ય ક્યારેય ત્યજવું ન જોઈએ. ધીર અને સ્પષ્ટ દંડવાળા પુરુષની આજ્ઞા ક્યારેય અવરોધાતી નથી.
12.55.48
परिहासश्च भृत्यैस्ते नात्यर्थं वदतां वर ।
कर्तव्यो राजशार्दूल दोषमत्र हि मे शृणु ॥ १२.५५.४८ ॥
હે વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ, હે રાજશાર્દૂલ, તારે તારા સેવકો સાથે અતિશય મજાક ન કરવી જોઈએ. આમાં મારો દોષ સાંભળ.
12.55.49
अवमन्यन्ति भर्तारं सहर्षमुपजीविनः ।
स्वे स्थाने न च तिष्ठन्ति लङ्घ्यन्ति च तद्वचः ॥ १२.५५.४९ ॥
સેવકો હર્ષપૂર્વક માલિકનું અપમાન કરે છે; પોતાના સ્થાને રહેતા નથી અને તેના વચનનું ઉલ્લંઘન કરે છે.
12.55.50
प्रेष्यमाणा विकल्पन्ते गुह्यं चाप्यनुयुञ्जते ।
अयाच्यं चैव याचन्ते भोज्यान्याहारयन्ति च ॥ १२.५५.५० ॥
મોકલવામાં આવે ત્યારે તેઓ આનાકાની કરે છે; ગુપ્ત બાબતો પણ ખોદી કાઢે છે; ન માગવા જેવું માગે છે અને ભોજન મંગાવે છે.
12.55.51
क्रुथ्यन्ति परिदीप्तन्ति भूमिपायाधितिष्ठते ।
उत्कोचैर्वञ्चनाभिश्च कार्याणि घ्नन्ति चास्य ते ॥ १२.५५.५१ ॥
ક્રોધ કરે છે, ભડકી ઊઠે છે, રાજાની સામે ઊભા રહે છે; લાંચ અને છળથી તેના કાર્યોનો નાશ કરે છે.
12.55.52
जर्झरं चास्य विषयं कुर्वन्ति प्रतिरूपकैः ।
स्त्रीरक्षिभिश्च सज्जन्ते तुल्यवेषा भवन्ति च ॥ १२.५५.५२ ॥
તેના રાજ્યને નકલોથી જર્જરિત કરે છે; અંતઃપુરના રક્ષકો સાથે જોડાય છે અને તેમના જેવો જ વેશ ધારણ કરે છે.
12.55.53
वान्तं निष्ठीवनं चैव कुर्वते चास्य सन्निधौ ।
निर्लज्जा राजशार्दूल व्याहरन्ति च तद्वचः ॥ १२.५५.५३ ॥
રાજાની સામે જ ઊલટી કરે છે, થૂંકે છે; નિર્લજ્જ થઈને, હે રાજશાર્દૂલ, તેના જ વચનની વિરુદ્ધ બોલે છે.
12.55.54
हयं वा दन्तिनं वाऽपि रथं वा नृपसंमतम् ।
अधिरोहन्त्यवज्ञाय सहर्षाः पार्थिवे मृदौ ॥ १२.५५.५४ ॥
રાજાએ માન્ય કરેલા ઘોડા, હાથી કે રથ પર પણ, રાજા નરમ હોય ત્યારે જ, તેનો અનાદર કરીને હર્ષથી ચડી બેસે છે.
12.55.55
इदं ते दुष्करं राजन्निदं ते दुर्विचेष्टितम् ।
इत्येवं सुहृदो नाम ब्रुवते परिपद्गताः ॥ १२.५५.५५ ॥
હે રાજન, આ તારા માટે કઠિન છે; આ તારું દુરાચરણ છે—એમ સભામાં બેઠેલા, મિત્ર કહેવાતા લોકો કહે છે.
12.55.56
क्रुद्धे चास्मिन्हसन्त्येव न च हृष्यन्ति पूजिताः ।
सङ्घर्षशीलाश्च तदा भवन्त्यन्योन्यकारणात् ॥ १२.५५.५६ ॥
તે ક્રોધે ભરાય ત્યારે તેઓ તેના પર હસે છે; સન્માનિત થવા છતાં આનંદ પામતા નથી; ત્યારે એકબીજાના કારણે ઝઘડાળુ બની જાય છે.
12.55.57
विस्रंसयन्ति मन्त्रं च विवृण्वन्ति च दुष्कृतम् ।
लीलया चैव कुर्वन्ति सावज्ञास्तस्य शासनम् ॥ १२.५५.५७ ॥
તેઓ મંત્રણા ખુલ્લી પાડે છે અને દુષ્કર્મ પ્રગટ કરે છે; તિરસ્કારપૂર્વક રમતમાં તેની આજ્ઞા પાળે છે.
12.55.58
अलङ्काराणि भोज्यं च तथा स्नानानुलेपने ।
हेलयाना नरव्याघ्र स्वस्थास्तस्योपभुञ्जये ॥ १२.५५.५८ ॥
હે નરવ્યાઘ્ર, આભૂષણો, ભોજન, સ્નાન અને લેપને તુચ્છ ગણીને તેઓ નિશ્ચિંત થઈ તેના જ ભોગ ભોગવે છે.
12.55.59
निन्दन्ते स्वानधीकारान्सन्त्यजन्ते च भारत ।
न वृत्त्या परितृष्यन्ति राजदेयं हरन्ति च ॥ १२.५५.५९ ॥
હે ભારત, તેઓ પોતાના અધિકારોની નિંદા કરી તેમને ત્યજી દે છે; વૃત્તિથી સંતોષ પામતા નથી, અને રાજાનું દેય પણ હરી લે છે.
12.55.60
क्रीडितुं तेन चेच्छन्ति ससूत्रेणेव पक्षिणा ।
अस्मत्प्रणेयो राजेति लोकांश्चैव वदन्त्युत ॥ १२.५५.६० ॥
તેની સાથે રમવા ઇચ્છે તો દોરીથી બાંધેલા પક્ષી સાથે રમતા હોય તેમ; અને લોકોને પણ કહે છે, "રાજા અમારા વડે ચલાવાય છે."
12.55.61
एते चैवापरे चैव दोषाः प्रादुर्भवन्त्युत ।
नृपतौ मार्दवोपेते हर्षुले च युधिष्ठिर ॥ १२.५५.६१ ॥
હે યુધિષ્ઠિર, કોમળતાથી યુક્ત અને હર્ષમાં રમનારા રાજામાં આ તથા બીજા દોષો પણ ખરેખર ઉદ્ભવે છે.