મહાભારત · અધ્યાય 12.66
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.66.1
चातुराश्रम्यमुक्तं ते चातुर्वण्यं तथैव च ।
राष्ट्रस्य यत्कृत्यतमं तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.६६.१ ॥
આપે ચાર આશ્રમ અને ચાર વર્ણનું વર્ણન કર્યું. હે પિતામહ, રાષ્ટ્રનું જે સૌથી અનિવાર્ય કર્તવ્ય છે તે મને કહો.
12.66.2
राष्ट्रस्य यत्कृत्यतमं राज्ञ एवाभिषेचनम् ।
अनिन्द्रमबलं राष्ट्रं दस्यवोऽभिभवन्त्युत ॥ १२.६६.२ ॥
રાષ્ટ્રનું સૌથી અનિવાર્ય કર્તવ્ય રાજાનો અભિષેક છે. શાસક વિનાના, નિર્બળ રાષ્ટ્રને લૂંટારાઓ દબાવી દે છે.
12.66.3
अराजकेषु राष्ट्रेषु धर्मो न व्यवतिष्ठते ।
परस्परं च खादन्ति सर्वथा धिगराजकम् ॥ १२.६६.३ ॥
અરાજક રાષ્ટ્રોમાં ધર્મ સ્થિર રહેતો નથી. ત્યાં લોકો એકબીજાને ખાઈ જાય છે. અરાજકતાને સર્વથા ધિક્કાર.
12.66.4
इन्द्रमेव प्रणमते यद्राजानमिति श्रुतिः ।
यथैवेन्द्रस्तथा राजा संपूज्यो भूतिमिच्छता ॥ १२.६६.४ ॥
શ્રુતિ કહે છે કે લોકો ઇન્દ્રને જ રાજા માનીને પ્રણામ કરે છે. જેમ ઇન્દ્ર પૂજનીય છે, તેમ સમૃદ્ધિ ઇચ્છનારે રાજાનું સન્માન કરવું.
12.66.5
नाराजकेषु राष्ट्रेषु वस्तव्यमिति वैदिकम् ।
नाराजकेषु राष्ट्रेषु हव्यं वहति पावकः ॥ १२.६६.५ ॥
અરાજક રાષ્ટ્રોમાં વસવાટ ન કરવો એ વૈદિક વિધાન છે. અરાજક રાષ્ટ્રોમાં અગ્નિ હવ્ય વહન કરતો નથી.
12.66.6
अथ चेदधिवेर्तेत राज्यार्थी बलवत्तरः ।
अराजकाणि राष्ट्राणि हतवीराणि वा पुनः ॥ १२.६६.६ ॥
જો રાજ્યની ઇચ્છા રાખનાર વધુ બળવાન વ્યક્તિ અધિકાર જમાવે, અથવા વીરો માર્યા ગયેલા અરાજક રાષ્ટ્રોમાં ફરીથી...
12.66.7
प्रत्युद्गम्याभिपूज्यः स्यादेतदत्र सुमन्त्रितम् ।
न हि राज्यात्पापतरमस्ति किंचिदराजकात् ॥ १२.६६.७ ॥
તેને આગળ જઈને સન્માન આપવું જોઈએ; આ અહીં ઉત્તમ સલાહ છે. રાજા વિનાની સ્થિતિ કરતાં વધુ પાપકારક કંઈ નથી.
12.66.8
स चेत्समनुपश्येत समग्रं कुशलं भवेत् ।
बलवान्हि प्रकुपितः कुर्यान्निः शेषतामपि ॥ १२.६६.८ ॥
તે બધું સારી રીતે જુએ તો સર્વ કલ્યાણ થશે. બળવાન માણસ કોપે ભરાય તો બધું સંપૂર્ણપણે નષ્ટ પણ કરી શકે.
12.66.9
भूयांसं लभते क्लेशं या गौर्भवति दुर्दुहा ।
अथ या सुदुहा राजन्नैव तां वितुदन्त्यपि ॥ १२.६६.९ ॥
જે ગાય દોહવી મુશ્કેલ હોય તેને વધુ કષ્ટ થાય છે; પણ હે રાજન્, જે સહેલાઈથી દોહાય તેને તેઓ પીડા આપતા જ નથી.
12.66.10
यदतप्तं प्रणमते न तत्संतापयन्त्युत ।
यत्स्वयं नमते दारु न तत्संनामयन्त्यपि ॥ १२.६६.१० ॥
જે તપાવ્યા વિના જ નમે છે તેને તેઓ તપાવતા નથી; અને જે લાકડું પોતે જ નમે છે તેને તેઓ નમાવતા પણ નથી.
12.66.11
एतयोपमया धीरः सन्नमेत बलीयसे ।
इन्द्राय स प्रणमते नमते यो बलीयसे ॥ १२.६६.११ ॥
આ ઉપમાથી ધીર માણસે બળવાન સામે નમવું જોઈએ; ઇન્દ્રને નમે તેમ જે બળવાનને નમે છે તે નમે છે.
12.66.12
तस्माद्राजैव कर्तव्यः सततं भूतिमिच्छता ।
न धनार्थो न दारार्थस्तेषां येषामराजकम् ॥ १२.६६.१२ ॥
તેથી સમૃદ્ધિ ઇચ્છનારે સદા રાજા નિયુક્ત કરવો જોઈએ. જેમના ત્યાં અરાજકતા છે તેમને ધન કે પત્નીનો કોઈ અર્થ નથી.
12.66.13
प्रीयते हि हरन्पापः परवित्तमराजके ।
यदाऽस्य तद्धरन्त्यन्ये तदा राजानमिच्छति ॥ १२.६६.१३ ॥
રાજા વિનાના રાજ્યમાં પાપી માણસ બીજાનું ધન હરીને આનંદ પામે છે; પરંતુ જ્યારે બીજા તેનું જ ધન હરી લે છે, ત્યારે તે રાજાની ઇચ્છા કરે છે.
12.66.14
पापा ह्यपि तदा क्षेमं न लभन्ते कदाचन ।
एकस्य हि द्वौ हरतो द्वयोश्च बहवोऽपरे ॥ १२.६६.१४ ॥
ત્યારે પાપીઓને પણ ક્યારેય ક્ષેમ મળતું નથી; એકનું ધન બે હરી લે છે, બેનું ધન ઘણા બીજા હરી લે છે.
12.66.15
अदासः क्रियते दासो ह्रियन्ते च बलात्स्त्रियः ।
एतस्मात्कारणाद्देवाः प्रजापालान्प्रचक्रिरे ॥ १२.६६.१५ ॥
સ્વતંત્ર માણસને દાસ બનાવવામાં આવે છે, અને સ્ત્રીઓ બળજબરીથી હરી લેવાય છે. આ કારણથી દેવોએ પ્રજાપાલક રાજાઓ નિયુક્ત કર્યા.
12.66.16
राजा चेन्न भवेल्लोके पृथिव्या दण्डधारकः ।
जले मत्स्यानिवाभक्ष्यन्दुर्बलं बलवत्तराः ॥ १२.६६.१६ ॥
જો જગતમાં પૃથ્વી પર દંડ ધારણ કરનાર રાજા ન હોય, તો પાણીમાં મોટી માછલીઓ નાની માછલીઓને ખાય છે તેમ બળવાન નિર્બળને ખાઈ જશે.
12.66.17
अराजकाः प्रजाः पूर्वं विनेशुरिति नः श्रुतम् ।
परस्परं भक्षयन्तो मत्स्या इव जले कृशान् ॥ १२.६६.१७ ॥
પહેલાં રાજા વિનાની પ્રજાઓ નાશ પામી હતી, એવું અમે સાંભળ્યું છે; પાણીની માછલીઓની જેમ એકબીજાને, દુર્બળોને ખાતા તેઓ નાશ પામ્યા.
12.66.18
समेत्य तास्ततश्चक्रुः समयानिति नः श्रुतम् ।
वाक्शूरो दण्डपरुषो यश्च स्यात्पारदारिकः ॥ १२.६६.१८ ॥
પછી તેઓ ભેગા થઈને કરારો કરવા લાગ્યા, એવું અમે સાંભળ્યું છે: જે વાણીમાં શૂરવીર, દંડમાં કઠોર, અને પરસ્ત્રીગામી હોય...
12.66.19
यश्च नः समयं भिन्द्यात्त्याज्या नस्तादृशा इति ।
विश्वासार्थं च सर्वेषां वर्णानामविशेषतः।
तास्तथा समयं कृत्वा समयेनावतस्थिरे ॥ १२.६६.१९ ॥
જે આપણો કરાર તોડે, તે એવો જ ત્યાજ્ય ગણાશે. સૌના વિશ્વાસ માટે, સર્વ વર્ણો પ્રત્યે ભેદ વિના, તેઓએ એ રીતે કરાર કરીને એ જ કરારમાં સ્થિર રહ્યા.
12.66.20
सहितास्तास्तदा जग्मुरसुखार्ताः पितामहम् ।
अनीश्वरा विनश्यामो भगवन्नीश्वरं दिश ॥ १२.६६.२० ॥
ત્યારે તેઓ દુઃખથી પીડિત થઈને સાથે પિતામહ પાસે ગયા. હે ભગવન્, સ્વામી વિના અમે નાશ પામીએ છીએ; અમને એક સ્વામી બતાવો.
12.66.21
यं पूजयेम संभूय यश्च नः प्रतिपालयेत् ।
ताभ्यो मनुं व्यादिदेश मनुर्नाभिननन्द ताः ॥ १२.६६.२१ ॥
"જેની અમે સાથે મળીને પૂજા કરીએ, અને જે અમારું રક્ષણ કરે" — તેમના માટે મનુને આદેશ આપવામાં આવ્યો; પરંતુ મનુએ તેમને સ્વીકાર્યા નહીં.
12.66.22
बिभेमि कर्मणः पापाद्राज्यं हि भृशदुष्करम् ।
विशेषतो मनुष्येषु मिथ्यावृत्तेषु नित्यदा ॥ १२.६६.२२ ॥
કર્મના પાપથી હું ડરું છું; રાજ્ય ખરેખર અત્યંત કઠિન છે, ખાસ કરીને જેમનું આચરણ સદા મિથ્યા હોય એવા મનુષ્યો પર.
12.66.23
तमब्रुवन्प्रजा मा भैर्विधास्यामो धनं तव ।
पशूनामथ पञ्चांशं धरण्यस्य तथैव च ॥ १२.६६.२३ ॥
પ્રજાએ તેને કહ્યું — "ડરીશ નહીં; તારા માટે ધન જોગવીશું — પશુઓનો પાંચમો ભાગ, અને ભૂમિની ઉપજનો પણ એવો જ."
12.66.24
धान्यस्य दशमं भागं दास्यामः कोशवर्धनम् ।
कन्यां शुल्के चारुरूपां विवाहेषूद्यतासु च ॥ १२.६६.२४ ॥
ધાન્યનો દસમો ભાગ અમે આપીશું, ખજાનો વધે તે માટે; સુંદર રૂપવાળી કન્યાના વિવાહમાં શુલ્ક તરીકે — વિવાહ આરંભાય ત્યારે પણ.
12.66.25
मुख्येन शस्त्रपत्रेण ये मनुष्याः प्रधानतः ।
भवन्तं तेऽनुयास्यन्ति महेन्द्रमिव देवताः ॥ १२.६६.२५ ॥
મુખ્ય શસ્ત્રધારીઓ સાથેના જે મનુષ્યો મુખ્યત્વે હશે, તેઓ તમારું અનુસરણ કરશે, જેમ દેવતાઓ મહેન્દ્રનું અનુસરણ કરે છે.
12.66.26
स त्वं जातबलो राजन्दुष्प्रधर्षः प्रतापवान् ।
सुखे धास्यसि नः सर्वान्कुबेर इव नैर्ऋतान् ॥ १२.६६.२६ ॥
હે રાજન, બળ પ્રાપ્ત કરીને, અજેય અને પ્રતાપી એવા તમે, કુબેર નૈર્ઋતોને રાખે તેમ અમને સર્વેને સુખમાં સ્થાપિત કરશો.
12.66.27
यं च धर्मं चरिष्यन्ति प्रजा राज्ञा सुरक्षिताः ।
चतुर्थं तस्य धर्मस्य त्वत्संस्थं नो भविष्यति ॥ १२.६६.२७ ॥
રાજાથી સારી રીતે રક્ષિત પ્રજા જે ધર્મનું આચરણ કરશે, તે ધર્મનો ચોથો ભાગ તમારામાં સ્થિર રહેશે.
12.66.28
तेन धर्मेण महता सुखं लब्धेन भावितः ।
पाह्यस्मान्सर्वतो राजन्देवानिव शतक्रतुः ॥ १२.६६.२८ ॥
તે મહાન ધર્મથી સુખ પ્રાપ્ત કરીને પૂર્ણ થઈને, હે રાજન, શતક્રતુ દેવતાઓનું રક્ષણ કરે તેમ અમને સર્વ બાજુથી રક્ષો.
12.66.29
विजयाय हि निर्याहि प्रतपत्रश्मिवानिव ।
मानं विधम शत्रूणां धर्मं जनय नः सदा ॥ १२.६६.२९ ॥
વિજય માટે નીકળો, કિરણોવાળા સૂર્યની જેમ તપતા થઈને. શત્રુઓનો મદ ચૂરો કરો અને અમારા માટે સદા ધર્મ ઉત્પન્ન કરો.
12.66.30
स निर्ययौ महातेजा बलेन महता वृतः ।
महाभिजनसंपन्नस्तेजसा प्रज्वलन्निव ॥ १२.६६.३० ॥
તે મહાતેજસ્વી, મોટા સૈન્યથી ઘેરાયેલો, ઉચ્ચ કુળમાં જન્મેલો, તેજથી પ્રજ્વલિત થઈને નીકળ્યો.
12.66.31
तस्य दृष्ट्वा महत्वं ते महेन्द्रस्येव देवताः ।
अपतत्रसिरे सर्वे स्वधर्मे च ददुर्मनः।
वर्णिनश्चाश्रमाश्चैव म्लेच्छाः सर्वे च दस्यवः ॥ १२.६६.३१ ॥
તેનું મહત્ત્વ જોઈને, મહેન્દ્રને જોઈને જેમ, બધા દેવો ભયભીત થયા; તેમણે પોતાના ધર્મમાં મન લગાવ્યું. વર્ણો અને આશ્રમો, તેમજ મ્લેચ્છો અને દસ્યુઓ બધા એવા જ.
12.66.32
ततो महीं परिययौ पर्जन्य इव वृष्टिमान् ।
शमयन्सर्वतः पापान्स्वकर्मसु च योजयन् ॥ १२.६६.३२ ॥
પછી વરસાદથી ભરેલા મેઘની જેમ તે પૃથ્વી ફરતો; ચારેબાજુ પાપીઓને શાંત કરી પોતપોતાના કર્મમાં જોડ્યા.
12.66.33
एवं ये भूतिमिच्छेयुः पृथिव्यां मानवाः क्वचित् ।
कुर्यू राजानमेवाग्रे प्रजानुग्रहकारणात् ॥ १२.६६.३३ ॥
આ રીતે પૃથ્વી પર જે માણસો ક્યાંય પણ સમૃદ્ધિ ઇચ્છે, તેમણે પ્રજા પર કૃપા માટે સૌપ્રથમ રાજાને જ સ્થાપવો જોઈએ.
12.66.34
नमस्येरंश्च तं भक्त्या शिष्या इव गुरुं सदा ।
देवा इव च देवेन्द्रं नरा राजानमन्तिकात् ॥ १२.६६.३४ ॥
તેને ભક્તિથી હંમેશાં નમસ્કાર કરવા; શિષ્યો ગુરુને અને દેવો દેવેન્દ્રને નમે તેમ; માણસોએ નજીકથી રાજાને નમવું.
12.66.35
सत्कृतं स्वजनेनेह परोऽपि बहुमन्यते ।
स्वजनेन त्ववज्ञातं परे परिभवन्त्युत ॥ १२.६६.३५ ॥
અહીં સ્વજનો દ્વારા સન્માનિત થયેલાને પારકા પણ ઘણું માન આપે છે; પરંતુ સ્વજનો દ્વારા તિરસ્કૃત થયેલાને પારકા અપમાન કરે છે.
12.66.36
राज्ञः परैः परिभवः सर्वेषामसुखावहः ।
तस्माच्छत्रं च पत्रं च वासांस्याभरणानि च ॥ १२.६६.३६ ॥
રાજાનું શત્રુઓ દ્વારા થતું અપમાન બધાને દુઃખ આપે છે; તેથી (રાજાએ) છત્ર, ધ્વજ, વસ્ત્રો અને આભૂષણ ધારણ કરવાં.
12.66.37
भोजनान्यथ पानानि राज्ञे दद्युर्गृहाणि च ।
आसनानि च शय्याश्च सर्वोपकरणानि च ॥ १२.६६.३७ ॥
રાજાને ભોજન, પીણાં, નિવાસ, આસન, શય્યા અને બધી સામગ્રી આપવી જોઈએ.
12.66.38
गोप्ता चास्य दुराधर्षः स्मितपूर्वाभिभाषिता ।
आभाषितश्च मधुरं प्रत्याभाषेत मानवान् ॥ १२.६६.३८ ॥
તેનો રક્ષક અજેય હોય; તે હસીને પહેલાં બોલે. કોઈ બોલાવે તો મધુર વાણીમાં માણસોને જવાબ આપે.
12.66.39
कृतज्ञो दृढभक्तिः स्यात्संविभागी जितेन्द्रियः ।
ईक्षितः प्रतिवीक्षेत मृदु वल्गु च चर्जु च ॥ १२.६६.३९ ॥
તે કૃતજ્ઞ, દૃઢ ભક્તિવાળો, વહેંચનારો અને ઇન્દ્રિયજિત હોય. કોઈ તેને જુએ તો તે કોમળ, મધુર અને સીધી દૃષ્ટિથી સામે જુએ.