महाभारत · अध्याय 12.66
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.66.1
चातुराश्रम्यमुक्तं ते चातुर्वण्यं तथैव च ।
राष्ट्रस्य यत्कृत्यतमं तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.६६.१ ॥
आपण चार आश्रम आणि चार वर्ण यांचे वर्णन केलेत. हे पितामह, राष्ट्राचे जे सर्वात आवश्यक कर्तव्य आहे ते मला सांगा.
12.66.2
राष्ट्रस्य यत्कृत्यतमं राज्ञ एवाभिषेचनम् ।
अनिन्द्रमबलं राष्ट्रं दस्यवोऽभिभवन्त्युत ॥ १२.६६.२ ॥
राष्ट्राचे सर्वात आवश्यक कर्तव्य म्हणजे राजाचा अभिषेक. शासकाविना आणि दुर्बल राष्ट्रावर दरोडेखोर वर्चस्व गाजवतात.
12.66.3
अराजकेषु राष्ट्रेषु धर्मो न व्यवतिष्ठते ।
परस्परं च खादन्ति सर्वथा धिगराजकम् ॥ १२.६६.३ ॥
अराजक राष्ट्रांमध्ये धर्म टिकत नाही. तेथे लोक एकमेकांना खातात. अराजकतेचा सर्वथा धिक्कार असो.
12.66.4
इन्द्रमेव प्रणमते यद्राजानमिति श्रुतिः ।
यथैवेन्द्रस्तथा राजा संपूज्यो भूतिमिच्छता ॥ १२.६६.४ ॥
श्रुती सांगते की लोक इंद्रालाच राजा मानून वंदन करतात. इंद्र जसा पूजनीय, तसा समृद्धीची इच्छा असणाऱ्याने राजाचा सन्मान करावा.
12.66.5
नाराजकेषु राष्ट्रेषु वस्तव्यमिति वैदिकम् ।
नाराजकेषु राष्ट्रेषु हव्यं वहति पावकः ॥ १२.६६.५ ॥
अराजक राष्ट्रांमध्ये वस्ती करू नये, हे वैदिक विधान आहे. अराजक राष्ट्रांमध्ये अग्नी हव्य वाहत नाही.
12.66.6
अथ चेदधिवेर्तेत राज्यार्थी बलवत्तरः ।
अराजकाणि राष्ट्राणि हतवीराणि वा पुनः ॥ १२.६६.६ ॥
राज्याची इच्छा असणारा अधिक बलवान पुरुष सत्तेवर अधिकार गाजवू लागला, किंवा वीर मारले गेलेल्या अराजक राष्ट्रांमध्ये पुन्हा...
12.66.7
प्रत्युद्गम्याभिपूज्यः स्यादेतदत्र सुमन्त्रितम् ।
न हि राज्यात्पापतरमस्ति किंचिदराजकात् ॥ १२.६६.७ ॥
त्याला पुढे जाऊन सन्मान द्यावा; हाच येथे उत्तम सल्ला आहे. राजा नसण्यापेक्षा अधिक पापकारक काहीही नाही.
12.66.8
स चेत्समनुपश्येत समग्रं कुशलं भवेत् ।
बलवान्हि प्रकुपितः कुर्यान्निः शेषतामपि ॥ १२.६६.८ ॥
त्याने सर्व नीट पाहिले तर सर्व कल्याण होईल. बलवान माणूस कुपित झाला तर सर्व काही पूर्णपणे नष्टही करू शकतो.
12.66.9
भूयांसं लभते क्लेशं या गौर्भवति दुर्दुहा ।
अथ या सुदुहा राजन्नैव तां वितुदन्त्यपि ॥ १२.६६.९ ॥
जी गाय दुधणे कठीण असते तिला अधिक त्रास होतो; पण हे राजा, जी सहज दुधाळ असते तिला ते त्रास देत नाहीत.
12.66.10
यदतप्तं प्रणमते न तत्संतापयन्त्युत ।
यत्स्वयं नमते दारु न तत्संनामयन्त्यपि ॥ १२.६६.१० ॥
जे न तापवता वाकते त्याला ते तापवत नाहीत; आणि जे लाकूड स्वतःच वाकते त्यालाही ते वाकवत नाहीत.
12.66.11
एतयोपमया धीरः सन्नमेत बलीयसे ।
इन्द्राय स प्रणमते नमते यो बलीयसे ॥ १२.६६.११ ॥
या उपमेने धीराने बलवानापुढे नम्र व्हावे; इंद्राला नमन करणाऱ्याप्रमाणे, जो बलवानाला नमन करतो तो नमन करतो.
12.66.12
तस्माद्राजैव कर्तव्यः सततं भूतिमिच्छता ।
न धनार्थो न दारार्थस्तेषां येषामराजकम् ॥ १२.६६.१२ ॥
म्हणून समृद्धी इच्छिणाऱ्याने नेहमी राजा नेमावा. ज्यांच्याकडे अराजक आहे त्यांना धनाचा वा पत्नीचा काही उपयोग नाही.
12.66.13
प्रीयते हि हरन्पापः परवित्तमराजके ।
यदाऽस्य तद्धरन्त्यन्ये तदा राजानमिच्छति ॥ १२.६६.१३ ॥
राजाविना राज्यात पापी माणूस दुसऱ्याचे धन हरण करून आनंद मानतो; परंतु जेव्हा इतर त्याचेच धन हरण करतात, तेव्हा तो राजाची इच्छा करतो.
12.66.14
पापा ह्यपि तदा क्षेमं न लभन्ते कदाचन ।
एकस्य हि द्वौ हरतो द्वयोश्च बहवोऽपरे ॥ १२.६६.१४ ॥
तेव्हा पापी लोकांनाही कधी क्षेम लाभत नाही; एकाचे धन दोघे हरण करतात, दोघांचे धन पुष्कळ इतर हरण करतात.
12.66.15
अदासः क्रियते दासो ह्रियन्ते च बलात्स्त्रियः ।
एतस्मात्कारणाद्देवाः प्रजापालान्प्रचक्रिरे ॥ १२.६६.१५ ॥
स्वतंत्र माणसाला दास केले जाते आणि स्त्रिया बळजबरीने हरण केल्या जातात. याच कारणामुळे देवांनी प्रजापालक राजे नेमले.
12.66.16
राजा चेन्न भवेल्लोके पृथिव्या दण्डधारकः ।
जले मत्स्यानिवाभक्ष्यन्दुर्बलं बलवत्तराः ॥ १२.६६.१६ ॥
जगात पृथ्वीवर दंड धारण करणारा राजा नसेल तर, पाण्यात मोठे मासे लहान माशांना खातात तसे बलवान दुर्बलांना खातील.
12.66.17
अराजकाः प्रजाः पूर्वं विनेशुरिति नः श्रुतम् ।
परस्परं भक्षयन्तो मत्स्या इव जले कृशान् ॥ १२.६६.१७ ॥
पूर्वी राजाविना प्रजा नष्ट झाली, असे आम्ही ऐकले आहे; पाण्यातील माशांप्रमाणे एकमेकांना, दुर्बलांना खात ते नष्ट झाले.
12.66.18
समेत्य तास्ततश्चक्रुः समयानिति नः श्रुतम् ।
वाक्शूरो दण्डपरुषो यश्च स्यात्पारदारिकः ॥ १२.६६.१८ ॥
मग ते एकत्र येऊन करार करू लागले, असे आम्ही ऐकले आहे: जो वाणीने शूर, दंडात कठोर, आणि परस्त्रीगामी असेल...
12.66.19
यश्च नः समयं भिन्द्यात्त्याज्या नस्तादृशा इति ।
विश्वासार्थं च सर्वेषां वर्णानामविशेषतः।
तास्तथा समयं कृत्वा समयेनावतस्थिरे ॥ १२.६६.१९ ॥
जो आमचा करार मोडेल, तो अशा प्रकारे त्याज्य ठरेल. सर्वांच्या विश्वासासाठी, सर्व वर्णांबाबत भेद न करता, त्यांनी असा करार करून त्या करारात स्थिर राहिले.
12.66.20
सहितास्तास्तदा जग्मुरसुखार्ताः पितामहम् ।
अनीश्वरा विनश्यामो भगवन्नीश्वरं दिश ॥ १२.६६.२० ॥
तेव्हा ते दुःखाने पीडित होऊन एकत्र पितामहांकडे गेले. हे भगवन्, स्वामीशिवाय आम्ही नष्ट होत आहोत; आम्हाला एक स्वामी दाखवा.
12.66.21
यं पूजयेम संभूय यश्च नः प्रतिपालयेत् ।
ताभ्यो मनुं व्यादिदेश मनुर्नाभिननन्द ताः ॥ १२.६६.२१ ॥
"ज्याची आम्ही एकत्र पूजा करू, आणि जो आमचे रक्षण करील" — त्यांच्यासाठी मनूला आज्ञा दिली गेली; परंतु मनूने त्यांना संमती दिली नाही.
12.66.22
बिभेमि कर्मणः पापाद्राज्यं हि भृशदुष्करम् ।
विशेषतो मनुष्येषु मिथ्यावृत्तेषु नित्यदा ॥ १२.६६.२२ ॥
कर्माच्या पापाला मी भितो; राज्य खरोखरच अत्यंत कठीण आहे, विशेषतः जे नेहमी खोटे वागतात अशा माणसांवर.
12.66.23
तमब्रुवन्प्रजा मा भैर्विधास्यामो धनं तव ।
पशूनामथ पञ्चांशं धरण्यस्य तथैव च ॥ १२.६६.२३ ॥
प्रजा त्याला म्हणाली — "भिऊ नकोस; तुझ्यासाठी धन पुरवू — गुरांचा पाचवा भाग, आणि जमिनीच्या उत्पन्नातही तसाच."
12.66.24
धान्यस्य दशमं भागं दास्यामः कोशवर्धनम् ।
कन्यां शुल्के चारुरूपां विवाहेषूद्यतासु च ॥ १२.६६.२४ ॥
धान्याचा दहावा भाग आम्ही देऊ, कोश वाढावा म्हणून; सुंदर रूपाच्या कन्येच्या विवाहात शुल्क म्हणून — विवाह सुरू झाल्यावरही.
12.66.25
मुख्येन शस्त्रपत्रेण ये मनुष्याः प्रधानतः ।
भवन्तं तेऽनुयास्यन्ति महेन्द्रमिव देवताः ॥ १२.६६.२५ ॥
प्रमुख शस्त्रधारी असलेले जे मनुष्य मुख्यत्वे असतील, ते तुमचे अनुसरण करतील, जसे देव महेंद्राचे अनुसरण करतात.
12.66.26
स त्वं जातबलो राजन्दुष्प्रधर्षः प्रतापवान् ।
सुखे धास्यसि नः सर्वान्कुबेर इव नैर्ऋतान् ॥ १२.६६.२६ ॥
हे राजा, बल प्राप्त करून अजेय आणि प्रतापी असा तू, कुबेर नैर्ऋतांना ठेवतो तसे आम्हा सर्वांना सुखात ठेवशील.
12.66.27
यं च धर्मं चरिष्यन्ति प्रजा राज्ञा सुरक्षिताः ।
चतुर्थं तस्य धर्मस्य त्वत्संस्थं नो भविष्यति ॥ १२.६६.२७ ॥
राजाने चांगल्या रीतीने संरक्षिलेली प्रजा जो धर्म आचरेल, त्या धर्माचा चौथा भाग तुझ्यावरच राहील.
12.66.28
तेन धर्मेण महता सुखं लब्धेन भावितः ।
पाह्यस्मान्सर्वतो राजन्देवानिव शतक्रतुः ॥ १२.६६.२८ ॥
त्या महान धर्माने सुख प्राप्त करून संपन्न होऊन, हे राजा, शतक्रतू इंद्र देवांचे रक्षण करतो तसे आम्हा सर्वांचे सर्व बाजूंनी रक्षण कर.
12.66.29
विजयाय हि निर्याहि प्रतपत्रश्मिवानिव ।
मानं विधम शत्रूणां धर्मं जनय नः सदा ॥ १२.६६.२९ ॥
विजयासाठी निघ, किरणांनी तळपणाऱ्या सूर्याप्रमाणे प्रतापी होऊन. शत्रूंचा अभिमान चिरडून टाक आणि आमच्यासाठी सदैव धर्म उत्पन्न कर.
12.66.30
स निर्ययौ महातेजा बलेन महता वृतः ।
महाभिजनसंपन्नस्तेजसा प्रज्वलन्निव ॥ १२.६६.३० ॥
तो महातेजस्वी, मोठ्या सैन्याने वेढलेला, उत्तम कुलात जन्मलेला, तेजाने प्रज्वलित होऊन निघाला.
12.66.31
तस्य दृष्ट्वा महत्वं ते महेन्द्रस्येव देवताः ।
अपतत्रसिरे सर्वे स्वधर्मे च ददुर्मनः।
वर्णिनश्चाश्रमाश्चैव म्लेच्छाः सर्वे च दस्यवः ॥ १२.६६.३१ ॥
त्याचे महत्त्व पाहून, महेंद्राला पाहिल्याप्रमाणे सर्व देव भयभीत झाले; त्यांनी आपापल्या धर्मात मन लावले. वर्ण आणि आश्रम, तसेच म्लेच्छ व दस्यू हे सर्वही तसेच.
12.66.32
ततो महीं परिययौ पर्जन्य इव वृष्टिमान् ।
शमयन्सर्वतः पापान्स्वकर्मसु च योजयन् ॥ १२.६६.३२ ॥
मग पावसाने भरलेल्या मेघाप्रमाणे तो पृथ्वीवर फिरला; सर्वत्र पाप्यांना शांत करून त्यांना आपापल्या कर्मात जोडले.
12.66.33
एवं ये भूतिमिच्छेयुः पृथिव्यां मानवाः क्वचित् ।
कुर्यू राजानमेवाग्रे प्रजानुग्रहकारणात् ॥ १२.६६.३३ ॥
असे जे मानव पृथ्वीवर कुठेही समृद्धी इच्छितात, त्यांनी प्रजेच्या कल्याणासाठी प्रथम राजालाच नेमावे.
12.66.34
नमस्येरंश्च तं भक्त्या शिष्या इव गुरुं सदा ।
देवा इव च देवेन्द्रं नरा राजानमन्तिकात् ॥ १२.६६.३४ ॥
त्याला भक्तीने नेहमी नमस्कार करावा; शिष्य गुरूला आणि देव देवेंद्राला नमस्कार करतात तसा; मानवांनी जवळून राजाला नमस्कार करावा.
12.66.35
सत्कृतं स्वजनेनेह परोऽपि बहुमन्यते ।
स्वजनेन त्ववज्ञातं परे परिभवन्त्युत ॥ १२.६६.३५ ॥
येथे स्वजनांनी सन्मानित झालेल्याला परकेही फार मान देतात; पण स्वजनांनी अवमानित झालेल्याचा परकेही अपमान करतात.
12.66.36
राज्ञः परैः परिभवः सर्वेषामसुखावहः ।
तस्माच्छत्रं च पत्रं च वासांस्याभरणानि च ॥ १२.६६.३६ ॥
राजाचा शत्रूंकडून होणारा अपमान सर्वांना दुःख देणारा असतो; म्हणून (राजाने) छत्र, ध्वज, वस्त्रे आणि अलंकार धारण करावेत.
12.66.37
भोजनान्यथ पानानि राज्ञे दद्युर्गृहाणि च ।
आसनानि च शय्याश्च सर्वोपकरणानि च ॥ १२.६६.३७ ॥
राजाला भोजन, पेये, निवासस्थाने, आसने, शय्या आणि सर्व आवश्यक साधने द्यावीत.
12.66.38
गोप्ता चास्य दुराधर्षः स्मितपूर्वाभिभाषिता ।
आभाषितश्च मधुरं प्रत्याभाषेत मानवान् ॥ १२.६६.३८ ॥
त्याचा रक्षक अजेय असावा; त्याने हसतमुखाने प्रथम बोलावे. कोणी बोलल्यास मधुर शब्दांत माणसांना उत्तर द्यावे.
12.66.39
कृतज्ञो दृढभक्तिः स्यात्संविभागी जितेन्द्रियः ।
ईक्षितः प्रतिवीक्षेत मृदु वल्गु च चर्जु च ॥ १२.६६.३९ ॥
तो कृतज्ञ, दृढ भक्तिमान, वाटून देणारा आणि इंद्रियजयी असावा. कोणी त्याच्याकडे पाहिले तर त्याने मृदू, मधुर आणि सरळ दृष्टीने परत पहावे.