મહાભારત · અધ્યાય 12.81
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.81.1
एवमग्राह्यके तस्मिञ्ज्ञातिसंबन्धिमण्डले ।
मित्रेष्वमित्रेष्वपि च कथं भावो विभाव्यते ॥ १२.८१.१ ॥
આ રીતે સમજવું મુશ્કેલ એવા સગાસંબંધીઓના મંડળમાં, મિત્રો અને શત્રુઓ વચ્ચે પણ ભાવ કેવી રીતે પારખવો?
12.81.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
संवादं वासुदेवस्य महर्षेर्नारदस्य च ॥ १२.८१.२ ॥
આ વિષયમાં પણ લોકો આ પ્રાચીન ઇતિહાસ ટાંકે છે — વાસુદેવ અને મહર્ષિ નારદનો સંવાદ.
12.81.3
नासुहृत्परर्म मन्त्रं नारदार्हति वेदितुम् ।
अपण्डितो वाऽपि सुहृत्पण्डितो वाप्यनात्मवान् ॥ १२.८१.३ ॥
જે મિત્ર નથી તે પરમ ગુપ્ત મંત્ર જાણવા યોગ્ય નથી, હે નારદ; અજ્ઞાની હોય કે મિત્ર હોય, પંડિત હોય છતાં અસંયમી હોય તો.
12.81.4
स ते सौहृदमास्थाय किंचिद्वक्ष्यामि नारद ।
कृत्स्नां बुद्धिं च ते प्रेक्ष्य संपृच्छे त्रिदिवङ्गम ॥ १२.८१.४ ॥
તેથી તારા પ્રત્યે સૌહાર્દ રાખીને હું કંઈક કહીશ, હે નારદ; તારી સંપૂર્ણ બુદ્ધિ જોઈને પૂછું છું, હે ત્રિદિવગામી.
12.81.5
दास्यमैश्वर्यवादेन ज्ञातीनां वै करोम्यहम् ।
अर्धंभोक्ताऽस्मि भोगानां वाग्दुरुक्तानि च क्षमे ॥ १२.८१.५ ॥
હું સગાંઓની સેવા કરું છું, ઐશ્વર્યના દાવાથી નહીં; ભોગોનો અર્ધો ભોક્તા હું છું; કઠોર વચનો પણ હું સહન કરું છું.
12.81.6
अरणीमग्निकामो वा मथ्नाति दहृयं मम ।
वाचा दुरुक्तं देवर्षे तन्मां दहति नित्यदा ॥ १२.८१.६ ॥
અગ્નિની ઇચ્છાવાળો જેમ અરણી મથે છે, તેમ હે દેવર્ષિ, વાણીથી કહેલું કઠોર વચન મને સદા બાળે છે.
12.81.7
बलं सङ्कर्षणे नित्यं सौकुमार्यं पुनर्गदे ।
रूपेण मत्तः प्रद्युम्नः सोऽसहायोऽस्मि नारद ॥ १२.८१.७ ॥
સંકર્ષણમાં સદા બળ છે; ગદમાં સુકુમારતા. રૂપમાં પ્રદ્યુમ્ન મારાથી ચડિયાતો છે. હે નારદ, હું સહાય વિનાનો છું.
12.81.8
अन्ये हि सुमहाभागा बलवन्तो दुरासदाः ।
नित्योत्थानेन संपन्ना नारदान्धकवृष्णयः ॥ १२.८१.८ ॥
બીજા અતિ ભાગ્યશાળી, બળવાન અને દુર્જેય છે; હે નારદ, અંધક અને વૃષ્ણિઓ નિત્ય ઉદ્યમથી સંપન્ન છે.
12.81.9
यस्य न स्युर्न वै स स्याद्यस्य स्युः कृत्स्नमेव तत् ।
द्वयोरेनं प्रचरतोर्वृणोम्येकरतं न च ॥ १२.८१.९ ॥
જેની પાસે નથી તેની તેઓ નથી; જેની પાસે છે તેની માટે તે સઘળું છે. બંને વચ્ચે વિચરતા આને હું એકનિષ્ઠ તરીકે પસંદ કરતો નથી.
12.81.10
स्यातां यस्याहुकाक्रूरौ किं नु दुःखतरं ततः ।
यस्य चापि न तौ स्यातां किं नु दुःखतरं ततः ॥ १२.८१.१० ॥
જેની પાસે આહુક અને અક્રૂર હોય, તેના કરતાં વધુ દુઃખ શું? જેની પાસે તેઓ બંને ન હોય, તેના કરતાં વધુ દુઃખ શું?
12.81.11
सोऽहं कित्नवमातेव द्वयोरपि महामुने ।
नैकस्य जयमाशंसे द्वितीयस्य पराजयम् ॥ १२.८१.११ ॥
એ જ હું, હે મહામુનિ, જુગારીની માતાની જેમ બંને માટે (ચિંતિત છું). એકના વિજયની હું આશા રાખતો નથી, બીજાની પરાજયની પણ નહીં.
12.81.12
ममैवं क्लिश्यमानस्य नारदोभयदर्शनात् ।
वक्तुमर्हसि यच्छ्रेयो ज्ञातीनामात्मनस्तथा ॥ १२.८१.१२ ॥
હે નારદ, બંનેને જોઈને આ રીતે પીડાતા મને, મારા સ્વજનોનું અને મારું જે કલ્યાણકારી છે તે તમારે કહેવું જોઈએ.
12.81.13
आपदो द्विविधाः कृष्ण बाह्याश्चाम्यन्तराश्च ह ।
प्रादुर्भवन्ति वार्ष्णेय स्वकृता यदि वाऽन्यतः ॥ १२.८१.१३ ॥
હે કૃષ્ણ, આપત્તિઓ બે પ્રકારની છે — બાહ્ય અને આંતરિક. હે વાર્ષ્ણેય, તે પોતાના કર્મથી અથવા બીજાથી ઉદ્ભવે છે.
12.81.14
सेयमाभ्यन्तरा तुभ्यमापत्कृच्छ्रा स्वकर्मजा ।
अक्रूरभोजप्रभवा सर्वे ह्येते तदन्वयः ॥ १२.८१.१४ ॥
તારા માટે આ આંતરિક, કઠિન, પોતાના કર્મથી જન્મેલી આપત્તિ અક્રૂર અને ભોજોથી ઉદ્ભવી છે; આ સૌ તેમના વંશના છે.
12.81.15
अर्थहेतोर्हि कामाद्वा वीरबीभत्सयाऽपि वा ।
आत्मना प्राप्तमैश्वर्यमन्यत्र प्रतिपादितम् ॥ १२.८१.१५ ॥
ધન માટે, કામનાથી, અથવા વીરતા અને ભયથી પોતે મેળવેલું ઐશ્વર્ય બીજે આપી દેવાયું છે.
12.81.16
कृतमूलमिदानीं तद्राजशब्दसहायवत् ।
न शक्यं पुनरादातुं वान्तमन्नमिव स्वयम् ॥ १२.८१.१६ ॥
હવે તે રાજા શબ્દના સહારે મૂળ ઊંડાં ઘાલી ચૂક્યું છે; પોતે ઓકેલું અન્ન ફરી લઈ શકાય નહીં, તેમ તે ફરી લઈ શકાય નહીં.
12.81.17
बभ्रूग्रसेनतो राज्यं नाप्नुं शक्यं कथंचन ।
ज्ञातिभेदभयात्कृष्ण त्वया चापि विशेषतः ॥ १२.८१.१७ ॥
હે કૃષ્ણ, બભ્રુ અને ઉગ્રસેન પાસેથી રાજ્ય કોઈ પણ રીતે મેળવવું શક્ય નથી; જ્ઞાતિભેદના ભયથી, ખાસ કરીને તારા વડે પણ.
12.81.18
तच्च सिध्येत्प्रयत्नेन कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ।
महाक्षयं व्ययो वा स्याद्विनाशो वा पुनर्भवेत् ॥ १२.८१.१८ ॥
તે પ્રયત્નથી સિદ્ધ થાય તો પણ, અત્યંત કઠિન કર્મ કર્યા પછી મહાન ક્ષય અથવા હાનિ થશે; અથવા વિનાશ ફરી આવી શકે.
12.81.19
अनायसेन शस्त्रेण मृदुना हृदयच्छिदा ।
जिह्वामुद्धर सर्वेषां परिमृदज्यानुमृज्य च ॥ १२.८१.१९ ॥
લોખંડ વગરના, કોમળ છતાં હૃદયને વીંધનારા શસ્ત્રથી સૌની જીભ ઉખેડીને, વારંવાર ઘસીને સાફ કર.
12.81.20
अनायसं मुने शस्त्रं मृदु विद्यामहं कथम् ।
येनैषामुद्धरे जिह्वां परिमृज्यानुमृज्य च ॥ १२.८१.२० ॥
હે મુનિ, લોખંડ વગરનું તે કોમળ શસ્ત્ર હું કેવી રીતે જાણું, જેનાથી આમની જીભ ઉખેડીને વારંવાર ઘસીને સાફ કરી શકું?
12.81.21
शक्त्याऽन्नदानं सततं तितिक्षाऽऽर्जवमार्दवम् ।
यथार्हप्रतिपूजा च शस्त्रमेतदनायसम् ॥ १२.८१.२१ ॥
શક્તિ પ્રમાણે સતત અન્નદાન, સહનશીલતા, સરળતા, કોમળતા, યોગ્યતા પ્રમાણે પ્રતિસન્માન — આ જ તે લોખંડ વગરનું શસ્ત્ર છે.
12.81.22
ज्ञातीनां वक्तुकामानां कटुकानि लधूनि च ।
गिरा त्वं हृदयं वाचं शमयस्य मनांसि च ॥ १२.८१.२२ ॥
કઠોર અને તુચ્છ વચનો બોલવા ઇચ્છતા સ્વજનોનાં હૃદય, વાણી અને મન તું તારી વાણીથી શાંત કર.
12.81.23
नामहापुरुषः कश्चिन्नानात्मा नासहायवान् ।
महतीं धुरमादाय समुद्यम्योरसा वहेत् ॥ १२.८१.२३ ॥
વિભાજિત મન ન હોય એવો, સહાયકો ધરાવતો કોઈ પણ મહાપુરુષ મોટો ભાર ઊંચકીને છાતીથી વહન કરી શકે; સહાયહીન એમ કરી શકતો નથી.
12.81.24
सर्व एव गुरुं भारमनङ्वान्वहते समे ।
दुर्गे प्रतीतः सुगवो भारं वहति दुर्वहम् ॥ १२.८१.२४ ॥
સમતલ જમીન પર બધા બળદ ભારે બોજ ઉપાડે છે; પણ કઠિન માર્ગ પર પ્રસિદ્ધ અને તાલીમ પામેલો ઉત્તમ બળદ જ કઠિન ભાર વહન કરે છે.
12.81.25
भेदाद्विनाशः सङ्घानां सङ्घमुख्योऽसि केशव ।
यथा त्वां प्राप्य नोत्सीदेदयं सङ्घस्तथा कुरु ॥ १२.८१.२५ ॥
ભેદથી સંઘોનો વિનાશ થાય છે. હે કેશવ, તું સંઘોનો મુખ્ય છે. તને પામીને આ સંઘ નાશ ન પામે તેમ કર.
12.81.26
नान्यत्र बुद्धिक्षान्तिभ्यां नान्यत्रेन्द्रियनिग्रहात् ।
नान्यत्र धनसन्त्यागाद्गुणः प्राज्ञेऽवतिष्ठते ॥ १२.८१.२६ ॥
બુદ્ધિ અને ક્ષમા વિના, ઇન્દ્રિયનિગ્રહ વિના, ધનત્યાગ વિના બીજા કોઈ રીતે પ્રાજ્ઞમાં ગુણ સ્થિર રહેતો નથી.
12.81.27
धन्यं यशस्यमायुष्वं स्वपक्षोद्भावनं सदा ।
ज्ञातीनामविनाशः स्याद्यथा कृष्ण तथा कुरु ॥ १२.८१.२७ ॥
આ ધન, યશ, આયુષ્ય આપનાર છે અને હંમેશાં પોતાના પક્ષને વધારનાર છે. હે કૃષ્ણ, જ્ઞાતિઓનો વિનાશ ન થાય તેમ કર.
12.81.28
आयत्यां च तदात्वे च न तेऽस्त्यविदितं प्रभो ।
षाङ्गुण्यस्य विधानेन यात्रा यानविधौ तथा ॥ १२.८१.२८ ॥
ભવિષ્યમાં અને વર્તમાનમાં પણ, હે પ્રભુ, તારાથી કંઈ અજાણ્યું નથી. ષાડ્ગુણ્યની વિધિથી અને યાનવિધિમાં યાત્રા પણ તેમ.
12.81.29
यादवाः कुकुरा भोजाः सर्वे चान्धकवृष्णयः ।
त्वय्यायत्ता महाबाहो लोका लोकेश्वराश्च ये ॥ १२.८१.२९ ॥
યાદવો, કુકુરો, ભોજો અને સર્વ અંધક-વૃષ્ણિઓ — હે મહાબાહો, તારા પર આધારિત છે; અને લોકો તથા લોકેશ્વરો પણ.
12.81.30
उपासन्ते हि त्वद्बुद्धिमृषयश्चापि माधव ।
त्वं गुरुः सर्वभूतानां जानीषे त्वं परां गतिम् ॥ १२.८१.३० ॥
ઋષિઓ પણ તારી બુદ્ધિની ઉપાસના કરે છે. હે માધવ, તું સર્વ પ્રાણીઓનો ગુરુ છે; પરમ ગતિ તું જાણે છે.
12.81.31
त्वामासाद्य यदुश्रेष्ठमेधन्ते वादवाः सुखम् ॥ १२.८१.३१ ॥
હે યદુશ્રેષ્ઠ, તને પામીને વાદવો સુખપૂર્વક વૃદ્ધિ પામે છે.