महाभारत · अध्याय 12.81
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.81.1
एवमग्राह्यके तस्मिञ्ज्ञातिसंबन्धिमण्डले ।
मित्रेष्वमित्रेष्वपि च कथं भावो विभाव्यते ॥ १२.८१.१ ॥
अशा त्या कठीण ओळखीच्या नातलग-मंडळात, मित्रांमध्ये आणि शत्रूंमध्येही भाव कसा ओळखायचा?
12.81.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
संवादं वासुदेवस्य महर्षेर्नारदस्य च ॥ १२.८१.२ ॥
याबाबतही लोक हा पुरातन इतिहास सांगतात — वासुदेव आणि महर्षी नारद यांचा संवाद.
12.81.3
नासुहृत्परर्म मन्त्रं नारदार्हति वेदितुम् ।
अपण्डितो वाऽपि सुहृत्पण्डितो वाप्यनात्मवान् ॥ १२.८१.३ ॥
जो मित्र नाही तो परम गुप्त मंत्र जाणण्यास योग्य नाही, हे नारदा; अज्ञानी असो वा मित्र असो, विद्वान असो तरी असंयमी असेल तर.
12.81.4
स ते सौहृदमास्थाय किंचिद्वक्ष्यामि नारद ।
कृत्स्नां बुद्धिं च ते प्रेक्ष्य संपृच्छे त्रिदिवङ्गम ॥ १२.८१.४ ॥
म्हणून तुझ्यावरील स्नेहाने मी काही सांगेन, हे नारदा; तुझी संपूर्ण बुद्धी पाहून विचारतो, हे त्रिदिवगामी.
12.81.5
दास्यमैश्वर्यवादेन ज्ञातीनां वै करोम्यहम् ।
अर्धंभोक्ताऽस्मि भोगानां वाग्दुरुक्तानि च क्षमे ॥ १२.८१.५ ॥
मी नातलगांची सेवा करतो, ऐश्वर्याचा दावा करून नव्हे; भोगांचा अर्धा भोक्ता मी आहे; कठोर शब्दही मी सहन करतो.
12.81.6
अरणीमग्निकामो वा मथ्नाति दहृयं मम ।
वाचा दुरुक्तं देवर्षे तन्मां दहति नित्यदा ॥ १२.८१.६ ॥
अग्नीची इच्छा करणारा जसा अरणी घुसळतो, तसे हे देवर्षे, वाणीने बोललेले कठोर शब्द मला नेहमी जाळतात.
12.81.7
बलं सङ्कर्षणे नित्यं सौकुमार्यं पुनर्गदे ।
रूपेण मत्तः प्रद्युम्नः सोऽसहायोऽस्मि नारद ॥ १२.८१.७ ॥
संकर्षणात नेहमी बल आहे; गदात सुकुमारता. रूपात प्रद्युम्न माझ्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे. हे नारदा, मी असा सहायहीन आहे.
12.81.8
अन्ये हि सुमहाभागा बलवन्तो दुरासदाः ।
नित्योत्थानेन संपन्ना नारदान्धकवृष्णयः ॥ १२.८१.८ ॥
इतर अति भाग्यवान, बलवान आणि दुर्जय आहेत; हे नारदा, अंधक आणि वृष्णी नित्य उद्योगाने संपन्न आहेत.
12.81.9
यस्य न स्युर्न वै स स्याद्यस्य स्युः कृत्स्नमेव तत् ।
द्वयोरेनं प्रचरतोर्वृणोम्येकरतं न च ॥ १२.८१.९ ॥
ज्याच्याकडे नसतील त्याचे ते होत नाहीत; ज्याच्याकडे असतील त्याचे ते सर्वच आहे. दोघांमध्ये संचार करणाऱ्या याला मी एकनिष्ठ म्हणून निवडत नाही.
12.81.10
स्यातां यस्याहुकाक्रूरौ किं नु दुःखतरं ततः ।
यस्य चापि न तौ स्यातां किं नु दुःखतरं ततः ॥ १२.८१.१० ॥
ज्याच्याकडे आहुक आणि अक्रूर असतील, त्याहून अधिक दुःख कोणते? ज्याच्याकडे ते दोघे नसतील, त्याहून अधिक दुःख कोणते?
12.81.11
सोऽहं कित्नवमातेव द्वयोरपि महामुने ।
नैकस्य जयमाशंसे द्वितीयस्य पराजयम् ॥ १२.८१.११ ॥
तोच मी, हे महामुनी, जुगाऱ्याच्या आईप्रमाणे दोघांसाठीही (चिंतित आहे). एकाच्या विजयाची मी आशा करत नाही, दुसऱ्याच्या पराजयाचीही नाही.
12.81.12
ममैवं क्लिश्यमानस्य नारदोभयदर्शनात् ।
वक्तुमर्हसि यच्छ्रेयो ज्ञातीनामात्मनस्तथा ॥ १२.८१.१२ ॥
हे नारदा, दोघांना पाहून असा त्रास होणाऱ्या मला, माझ्या नातेवाइकांचे आणि माझे जे कल्याण असेल ते तू सांगावे.
12.81.13
आपदो द्विविधाः कृष्ण बाह्याश्चाम्यन्तराश्च ह ।
प्रादुर्भवन्ति वार्ष्णेय स्वकृता यदि वाऽन्यतः ॥ १२.८१.१३ ॥
हे कृष्णा, आपत्ती दोन प्रकारच्या असतात — बाह्य आणि अंतर्गत. हे वार्ष्णेया, त्या स्वकर्मामुळे किंवा इतरांकडून उद्भवतात.
12.81.14
सेयमाभ्यन्तरा तुभ्यमापत्कृच्छ्रा स्वकर्मजा ।
अक्रूरभोजप्रभवा सर्वे ह्येते तदन्वयः ॥ १२.८१.१४ ॥
तुला प्राप्त झालेली ही अंतर्गत, कठीण, स्वकर्मजन्य आपत्ती अक्रूर आणि भोजांपासून उद्भवली आहे; हे सर्व त्यांच्याच वंशाचे आहेत.
12.81.15
अर्थहेतोर्हि कामाद्वा वीरबीभत्सयाऽपि वा ।
आत्मना प्राप्तमैश्वर्यमन्यत्र प्रतिपादितम् ॥ १२.८१.१५ ॥
धनासाठी, कामनेमुळे किंवा शौर्य व भीती यांनी स्वतः मिळवलेले ऐश्वर्य इतरत्र देण्यात आले आहे.
12.81.16
कृतमूलमिदानीं तद्राजशब्दसहायवत् ।
न शक्यं पुनरादातुं वान्तमन्नमिव स्वयम् ॥ १२.८१.१६ ॥
आता ते राजपदाच्या साहाय्याने घट्ट मुळावले आहे; स्वतः ओकलेले अन्न पुन्हा घेता येत नाही, तसे ते पुन्हा घेता येणार नाही.
12.81.17
बभ्रूग्रसेनतो राज्यं नाप्नुं शक्यं कथंचन ।
ज्ञातिभेदभयात्कृष्ण त्वया चापि विशेषतः ॥ १२.८१.१७ ॥
हे कृष्णा, बभ्रू आणि उग्रसेनांकडून राज्य कोणत्याही प्रकारे मिळवणे शक्य नाही; कुटुंबात फूट पडण्याच्या भीतीने, विशेषतः तुझ्याकडूनही ते शक्य नाही.
12.81.18
तच्च सिध्येत्प्रयत्नेन कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ।
महाक्षयं व्ययो वा स्याद्विनाशो वा पुनर्भवेत् ॥ १२.८१.१८ ॥
ते प्रयत्नाने सिद्ध झाले तरी, अत्यंत कठीण कर्म करून महान क्षय किंवा हानी होईल; अथवा विनाश पुन्हा होऊ शकेल.
12.81.19
अनायसेन शस्त्रेण मृदुना हृदयच्छिदा ।
जिह्वामुद्धर सर्वेषां परिमृदज्यानुमृज्य च ॥ १२.८१.१९ ॥
लोखंड नसलेल्या, मऊ पण हृदय भेदणाऱ्या शस्त्राने सर्वांची जीभ उपटून, वारंवार घासून स्वच्छ कर.
12.81.20
अनायसं मुने शस्त्रं मृदु विद्यामहं कथम् ।
येनैषामुद्धरे जिह्वां परिमृज्यानुमृज्य च ॥ १२.८१.२० ॥
हे मुनी, लोखंड नसलेले ते मऊ शस्त्र मला कसे कळेल, ज्याने यांची जीभ उपटून वारंवार घासून स्वच्छ करता येईल?
12.81.21
शक्त्याऽन्नदानं सततं तितिक्षाऽऽर्जवमार्दवम् ।
यथार्हप्रतिपूजा च शस्त्रमेतदनायसम् ॥ १२.८१.२१ ॥
शक्तीनुसार सततचे अन्नदान, सहनशीलता, सरलता, मृदुता, योग्यतेनुसार प्रतिसत्कार — हेच ते लोखंड नसलेले शस्त्र.
12.81.22
ज्ञातीनां वक्तुकामानां कटुकानि लधूनि च ।
गिरा त्वं हृदयं वाचं शमयस्य मनांसि च ॥ १२.८१.२२ ॥
कठोर आणि क्षुल्लक शब्द बोलू इच्छिणाऱ्या नातेवाइकांचे हृदय, वाणी आणि मन तू आपल्या वाणीने शांत कर.
12.81.23
नामहापुरुषः कश्चिन्नानात्मा नासहायवान् ।
महतीं धुरमादाय समुद्यम्योरसा वहेत् ॥ १२.८१.२३ ॥
विभक्त मन नसलेला, सहाय्यक असलेला कोणताही महापुरुष मोठे ओझे उचलून छातीने वाहू शकतो; सहायहीन तसे वाहू शकत नाही.
12.81.24
सर्व एव गुरुं भारमनङ्वान्वहते समे ।
दुर्गे प्रतीतः सुगवो भारं वहति दुर्वहम् ॥ १२.८१.२४ ॥
सपाट जमिनीवर सर्वच बैल जड ओझे वाहतात; पण खडतर मार्गावर प्रसिद्ध आणि प्रशिक्षित उत्तम बैलच कठीण ओझे वाहतो.
12.81.25
भेदाद्विनाशः सङ्घानां सङ्घमुख्योऽसि केशव ।
यथा त्वां प्राप्य नोत्सीदेदयं सङ्घस्तथा कुरु ॥ १२.८१.२५ ॥
फुटीमुळे संघांचा नाश होतो. हे केशवा, तू संघांचा प्रमुख आहेस. तुला मिळवून हा संघ नष्ट होऊ नये असे कर.
12.81.26
नान्यत्र बुद्धिक्षान्तिभ्यां नान्यत्रेन्द्रियनिग्रहात् ।
नान्यत्र धनसन्त्यागाद्गुणः प्राज्ञेऽवतिष्ठते ॥ १२.८१.२६ ॥
बुद्धी आणि क्षमा यांखेरीज, इंद्रियनिग्रहाखेरीज, धनत्यागाखेरीज इतर मार्गाने प्राज्ञात गुण टिकत नाही.
12.81.27
धन्यं यशस्यमायुष्वं स्वपक्षोद्भावनं सदा ।
ज्ञातीनामविनाशः स्याद्यथा कृष्ण तथा कुरु ॥ १२.८१.२७ ॥
हे धन, यश, आयुष्य देणारे आहे आणि नेहमी स्वपक्षाला वाढवणारे आहे. हे कृष्णा, नातेवाइकांचा नाश होणार नाही असे कर.
12.81.28
आयत्यां च तदात्वे च न तेऽस्त्यविदितं प्रभो ।
षाङ्गुण्यस्य विधानेन यात्रा यानविधौ तथा ॥ १२.८१.२८ ॥
भविष्यात आणि वर्तमानातही, हे प्रभो, तुला काही अज्ञात नाही. षड्गुण्याच्या विधानाने, आणि यानविधीतील यात्राही तशीच.
12.81.29
यादवाः कुकुरा भोजाः सर्वे चान्धकवृष्णयः ।
त्वय्यायत्ता महाबाहो लोका लोकेश्वराश्च ये ॥ १२.८१.२९ ॥
यादव, कुकुर, भोज आणि सर्व अंधक-वृष्णी — हे महाबाहो, तुझ्यावर अवलंबून आहेत; आणि लोक व लोकेश्वरही.
12.81.30
उपासन्ते हि त्वद्बुद्धिमृषयश्चापि माधव ।
त्वं गुरुः सर्वभूतानां जानीषे त्वं परां गतिम् ॥ १२.८१.३० ॥
ऋषीसुद्धा तुझ्या बुद्धीची उपासना करतात. हे माधवा, तू सर्वभूतांचा गुरू आहेस; परम गती तू जाणतोस.
12.81.31
त्वामासाद्य यदुश्रेष्ठमेधन्ते वादवाः सुखम् ॥ १२.८१.३१ ॥
हे यदुश्रेष्ठा, तुला मिळवून वादव सुखाने भरभराटतात.