महाभारत · अध्याय 12.98
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.98.1
के लोका युध्यमानानां शूराणामनिवर्तिनाम् ।
भवन्ति निधनं प्राप्य तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.९८.१ ॥
युद्ध करणारे, मागे न फिरणारे शूर मृत्यू पावल्यावर कोणते लोक प्राप्त होतात? हे पितामहा, ते मला सांगा.
12.98.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
अम्बरीपस्य संवादमिन्द्रस्य च युधिष्ठिर ॥ १२.९८.२ ॥
येथेही लोक या प्राचीन इतिहासाचे उदाहरण देतात — अंबरीष आणि इंद्र यांचा संवाद. हे युधिष्ठिरा!
12.98.3
अम्बरीषो हि नाभागः स्वर्गं गत्वा सुदुर्लभम् ।
ददर्श सुर…कस्थं शक्रेण सचिवैः सह ॥ १२.९८.३ ॥
नाभागाचा पुत्र अंबरीष अत्यंत दुर्लभ स्वर्गात जाऊन पाहता झाला — सुर…स्थित, इंद्रासह, मंत्र्यांसह.
12.98.4
सर्वतेजोमयं दिव्यं विमानवरमास्थितम् ।
उ…गच्छन्तं स्थानं सेनापतिं शुभम् ॥ १२.९८.४ ॥
सर्वतेजोमय, दिव्य, श्रेष्ठ विमानात आरूढ — उ…जाणारा, शुभ स्थानाकडे जाणारा सेनापती.
12.98.5
स दष्ट्वापरि गच्छन्तं सेनापतिमुदारधीः ।
शूरस्थानमनुप्राप्तं सुदेवं नाम नामतः।
ऋद्धिं दृष्ट्वा सुदेवस्य विस्मितः प्राह वासवम् ॥ १२.९८.५ ॥
उदारबुद्धी अंबरीषाने मागून जाणाऱ्या सेनापतीला पाहिले — शूरांच्या स्थानाला पोहोचलेला, नावाने सुदेव. सुदेवाची ऋद्धी पाहून विस्मित होऊन त्याने वासवाला (इंद्राला) सांगितले.
12.98.6
सागरान्तां महीं कृत्स्नामनुशास्य यथाविधि ।
चातुर्वर्ण्ये यथाशास्त्रं प्रवृत्तो धर्मकाम्यया ॥ १२.९८.६ ॥
समुद्रापर्यंत पसरलेल्या संपूर्ण पृथ्वीचे यथाविधी शासन करून, चार वर्णांमध्ये शास्त्रानुसार, धर्माच्या इच्छेने मी प्रवृत्त होतो.
12.98.7
ब्रह्मचर्येण घोरेण गुर्वाचारेण सेवया ।
वेदानधीत्य धर्मेण राजशास्त्रं च केवलम् ॥ १२.९८.७ ॥
कठोर ब्रह्मचर्य, गुरूंप्रती आचार आणि सेवेने धर्मानुसार वेदांचे अध्ययन केले, आणि केवळ राजशास्त्रही.
12.98.8
अतिथीनन्नपानेन पितॄंश्च स्वधया तथा ।
ऋषीन्स्वाध्यायदीक्षाभिर्देवान्यज्ञैरनुत्तमैः ॥ १२.९८.८ ॥
अतिथींना अन्नपानाने, पितरांना स्वधेने, तसेच ऋषींना स्वाध्याय व दीक्षांनी, देवांना उत्तम यज्ञांनी (संतुष्ट केले).
12.98.9
क्षत्रध…स्थितो भूत्वा यथाशास्त्रं यथाविधि ।
उदीक्षमाणः पृतनां जयामि युधि वासव ॥ १२.९८.९ ॥
क्षत्र…(मध्ये) स्थिर राहून, शास्त्र व विधीनुसार, सेनेकडे पाहत युद्धात जिंकतो, हे वासवा.
12.98.10
दे…ज सुदेवोऽयं मम सेनापतिः पुरा ।
आसाद्योधः प्रशान्तात्मा सोऽयं कस्मादतीव माम्।
विमानं सूर्यसङ्काशमास्थितो मोदते दिवि ॥ १२.९८.१० ॥
दे…ज सुदेव हा पूर्वी माझा सेनापती होता. योद्ध्यावर हल्ला करून शांतचित्त असलेला तो, मला इतका मागे टाकून सूर्यासमान विमानात बसून स्वर्गात का आनंदतो?
12.98.11
अनेन ऋतुभिर्मुख्यैर्नेष्टं नापि द्विजातयः ।
तर्पिता विधिवच्छक्र सोऽयं कस्मादतीत्य माम् ॥ १२.९८.११ ॥
याने प्रमुख ऋतूंनी यज्ञ केला नाही, द्विजांनाही विधिवत तृप्त केले नाही. हे शक्रा, तो मला का ओलांडून गेला?
12.98.12
ऐश्वर्यमीदृशं प्राप्तः सर्वदेवैः सुदुर्लभम् ।
यदनेन कृतं कर्म प्रत्यक्षं ते महीपते।
पुरा पालयतः सम्यक्पृथिवीं धर्मतो नृप ॥ १२.९८.१२ ॥
सर्व देवांनाही अत्यंत दुर्लभ असे असे ऐश्वर्य याने मिळवले आहे. त्याने केलेले कर्म तुमच्यासमोरच आहे, हे महीपती. पूर्वी धर्मानुसार पृथ्वीचे उत्तम पालन करत असताना, हे नृपा.
12.98.13
शत्रवो निर्जिताः सर्वे ये तवाहितकारिणः ।
संयमो वियमश्चैव सुयमश्च नहाबलः ॥ १२.९८.१३ ॥
तुझे अहित करणारे सर्व शत्रू जिंकले गेले. संयम, वियम, सुयम आणि महाबल नहुषही.
12.98.14
राक्षसा दुर्जया लोके त्रयस्ते युद्धदुर्मदाः ।
पुत्रास्ते शतशृङ्गस्य राक्षसस्य महीपतेः ॥ १२.९८.१४ ॥
जगात अजिंक्य असे ते तिघे राक्षस, युद्धमदाने उन्मत्त, शतशृंग राक्षस महीपतीचे पुत्र.
12.98.15
तथा तस्मिञ्शुभे काले तव यज्ञं वितन्वतः ।
अश्वमेधं महायागं देवानां हितकाम्यया ॥ १२.९८.१५ ॥
त्या शुभ काळी, देवांच्या हिताच्या इच्छेने तू अश्वमेध नावाचा महायज्ञ करत असताना.
12.98.16
तस्य ते खलु विघ्नार्थमागता राक्षसास्त्रयः ।
कोटीशतपरीवारां राक्षसानां महाचमूम्।
परिगृह्य ततः सर्वाः प्रजा वन्दीकृतास्तव ॥ १२.९८.१६ ॥
तुझ्या त्या यज्ञात विघ्न आणण्यासाठी ते तीन राक्षस आले. शंभर कोटी राक्षसांच्या महासेनेने वेढलेले, त्यांनी तुझ्या सर्व प्रजेला बंदी केले.
12.98.17
विह्वलाश्च प्रजाः सर्वाः सर्वे च तव सैनिकाः ।
निराकृतस्तु यच्चासीत्सुदेवः सैन्यनायकः ॥ १२.९८.१७ ॥
तुझी सर्व प्रजा आणि सर्व सैनिक व्याकूळ झाले. सेनानायक सुदेवालाही दूर सारले गेले.
12.98.18
तत्रामात्यवचः श्रुत्वा निरस्तः सर्वकर्मसु ।
श्रुत्वा तेषां वचो भूयः सोपधं वसुधाधिपः ॥ १२.९८.१८ ॥
तेव्हा मंत्र्यांचे बोलणे ऐकून तू सर्व कार्यांतून दूर केला गेलास; पुन्हा त्यांचे बोलणे ऐकून, कपटाने पृथ्वीपती…
12.98.19
सर्वसैन्यसमायुक्तः सुदेवः प्रेरितस्त्वया ।
साक्षसानां वधार्थाय दुर्जयानां नराधिप ॥ १२.९८.१९ ॥
हे नराधिपा, तुझ्याकडून पाठविलेला सुदेव सर्व सैन्यासह दुर्जय राक्षसांचा वध करण्यासाठी.
12.98.20
नाजित्वा राक्षसीं सेनां पुनरागमनं तव ।
बन्दीमोक्षमकृत्वा च न चागमनमिष्यते ॥ १२.९८.२० ॥
राक्षसी सेनेला जिंकल्याशिवाय आणि बंदिवानांची मुक्तता केल्याशिवाय तुझे परत येणे इष्ट नाही.
12.98.21
सुदेवस्तद्वचः श्रुत्वा प्रस्थानमकरोन्नृप ।
संप्राप्तश्च स तं देशं यत्र बन्दीकृताः प्रजाः ॥ १२.९८.२१ ॥
हे नृपा, सुदेवाने ते वचन ऐकून प्रस्थान केले आणि ज्या देशात प्रजा बंदी केली होती तेथे तो पोहोचला.
12.98.22
पश्यति स्म महाघोरां राक्षसानां महाचमूम् ।
दृष्ट्वा सुचिन्तयामास सुदेवो वाहिनीपतिः ॥ १२.९८.२२ ॥
त्याने राक्षसांची अत्यंत भयंकर महासेना पाहिली; पाहून सेनापती सुदेवाने नीट विचार केला.
12.98.23
नेयं शक्या चमूर्जेतुमपि सेन्द्रैः सुरासुरैः ।
नाम्बरीषः कलामेकामेषां क्षपयितुं क्षमः।
दिव्यास्त्रबलभूयिष्ठः किमहं पुनरीदृशः ॥ १२.९८.२३ ॥
ही सेना इंद्रासह सुरासुरांनाही जिंकता येणार नाही; अंबरीषही यातील एका कलेचाही नाश करू शकत नाही. दिव्यास्त्रबलाने परिपूर्ण असलेला मी असा असताना काय करू शकणार?
12.98.24
ततः सेनां पुनः सर्वां प्रेषयामास पार्थिव ।
यत्र त्वं सचिवैः सर्वैर्मन्त्रिभिः सोपधैर्नृप ॥ १२.९८.२४ ॥
मग्न त्याने पुन्हा सर्व सैन्य पाठवले; हे पार्थिवा, जिथे तू आपले सचिव, मंत्री आणि हेरांसह होतास तिकडे.
12.98.25
ततो रुद्रं महादेवं प्रपन्नो जगतः पतिम् ।
श्मशाननिलयं देवं तुष्टाव वृषभध्वजम् ॥ १२.९८.२५ ॥
मग जगताचा स्वामी महादेव रुद्र याला शरण जाऊन, स्मशानात वास करणाऱ्या, वृषभध्वज त्या देवाची स्तुती केली.
12.98.26
स्तुत्वा शस्त्रं समादाय स्वशिरश्छेत्तुमुद्यतः ॥ १२.९८.२६ ॥
स्तुती करून शस्त्र घेऊन तो स्वतःचे मस्तक छेदण्यास सिद्ध झाला.
12.98.27
कारुण्याद्देवदेवेन गृहीतस्तस्य दक्षिणः ।
स पाणिः सह शस्त्रेण दृष्ट्वा चेदमुवाच ह ॥ १२.९८.२७ ॥
करुणेने देवदेवाने त्याचा उजवा हात धरला. तो हात शस्त्रासह होता. हे पाहून तो असे म्हणाला.
12.98.28
किमिदं साहसं पुत्र कुर्तकामो वदस्व मे ।
स उवाच महादेवं शिरसा त्ववनीं गतः ॥ १२.९८.२८ ॥
"पुत्रा, हे कसले साहस? तुला काय करायचे आहे? मला सांग." तो मस्तक भूमीवर टेकवून महादेवाला म्हणाला.
12.98.29
भगवन्वाहिनीमेनां राक्षसानां सुरेश्वर ।
अशक्तोऽहं रणे जेतुं तस्मात्त्यक्ष्यामि जीवितम्।
गतिर्भव महादेव ममार्तस्य जगत्पते ॥ १२.९८.२९ ॥
"भगवन्, सुरेश्वरा! ही राक्षसांची सेना आहे. मी रणात तिला जिंकण्यास असमर्थ आहे; म्हणून मी प्राण त्यागीन. हे महादेवा, जगत्पते, पीडित अशा माझा तू आश्रय हो."
12.98.30
नागन्तव्यमजित्वा च मामाह जगतीपतिः ।
अम्बरीषो महादेव क्षारितः सचिवैः सह ॥ १२.९८.३० ॥
"जिंकल्याशिवाय परत यायचे नाही" असे जगताचा राजा अंबरीष मला म्हणाला. हे महादेवा, तो मंत्र्यांसह पीडित आहे."
12.98.31
तमुवाच महादेवः सुदेवं पतितं क्षितौ ।
अधोमुखं महात्मानं सत्वानां हितकाम्यया ॥ १२.९८.३१ ॥
जमिनीवर पडलेल्या, मुख खाली केलेल्या महात्मा सुदेवाला प्राण्यांच्या हिताच्या इच्छेने महादेव म्हणाले.
12.98.32
धनुर्वेदं समाहूय सगणं सहविग्रहम् ।
रथनागाश्वकलिलं दिव्यास्त्रसमलंकृतम् ॥ १२.९८.३२ ॥
धनुर्वेदाला त्याच्या गणांसह व रूपांसह बोलावून, रथ-हत्ती-घोड्यांनी भरलेला, दिव्य अस्त्रांनी अलंकृत (रथ).
12.98.33
रथं च सुमहाभागं येन तन्त्रिपुरं हतम् ।
धनुः पिनाकं खङ्गं च रौद्रमस्त्रं च शंकरः।
निजघानासुरान्सर्वान्येन देवस्त्रियम्बकः ॥ १२.९८.३३ ॥
ज्या रथाने महाभाग्यवान (शिवाने) त्रिपुर नष्ट केले, ते रथ, पिनाक धनुष्य, खड्ग आणि भयंकर अस्त्र; यांनी शंकराने सर्व असुरांना ठार केले.
12.98.34
उवाच च महादेवः सुदेवं वाहिनीपतिम् ।
रथादस्मात्सुदेव त्वं दुर्जयः स सुरासुरैः ॥ १२.९८.३४ ॥
महादेव सेनापती सुदेवाला म्हणाले: हे सुदेवा, या रथावरून खाली उतर. तो सुर-असुरांना अजिंक्य आहे.
12.98.35
मायया मोहितो भूमौ न पदं कर्तुमर्हसि ।
रथस्थस्त्रिदशान्सर्वाञ्जेष्यसि त्वं सदानवान् ॥ १२.९८.३५ ॥
मायेने मोहित होऊन तू भूमीवर पाऊल ठेवू नकोस. रथावर उभा राहून तू सर्व देवांना व दानवांना जिंकशील.
12.98.36
राक्षसाश्च पिशाचाश्च न शक्ता द्रष्टुमीदृशम् ।
रथं सूर्यसहस्राभं किमु योद्धुं त्वया सह ॥ १२.९८.३६ ॥
राक्षस आणि पिशाचांनाही हजार सूर्यांसारखा तेजस्वी असा रथ पाहणेही शक्य नाही; मग तुझ्याबरोबर युद्ध करण्याची गोष्टच काय!
12.98.37
स जित्वा राक्षसान्सर्वान्कृत्वा बन्दीविमोक्षणम् ।
घातयित्वा च तान्सर्वान्बाहुयुद्धे त्वयं हतः।
वियमं प्राप्य भूपाल वियमश्च निपातितः ॥ १२.९८.३७ ॥
त्याने सर्व राक्षसांना जिंकून बंदींची मुक्तता केली आणि त्या सर्वांना मारवले. हे भूपाला, बाहुयुद्धात तू मारला गेलास. वियमाजवळ पोहोचल्यावर वियमही पाडला गेला.
12.98.38
तस्य विक्रमतस्तात सुदेवस्य बभूव ह ।
संग्रामयज्ञः सुमहान्यश्चान्यो युध्यते नरः ॥ १२.९८.३८ ॥
हे तात, सुदेवाच्या त्या पराक्रमाने एक महान संग्रामयज्ञ घडला; युद्ध करणारा दुसरा माणूसही त्यात आहे.
12.98.39
सन्नद्धो दीक्षितः सर्वो योधः प्राप्य चमूमुखम् ।
युद्धयज्ञाधिकारस्थो भवतीति विनिश्चयः ॥ १२.९८.३९ ॥
सन्नद्ध व दीक्षित प्रत्येक योद्धा सैन्याच्या अग्रभागी पोहोचून युद्धयज्ञाच्या अधिकारात स्थित होतो, हा निश्चय आहे.
12.98.40
कानि यज्ञे हवींष्यस्मिन्किमाज्यं का च दक्षिणा ।
ऋत्विजश्चात्र क्रे प्रोक्तास्तन्मे ब्रूहि शतक्रतो ॥ १२.९८.४० ॥
या यज्ञात कोणती हवी, तूप कोणते, दक्षिणा कोणती? येथे ऋत्विज कोण म्हटले गेले? ते मला सांग, हे शतक्रतो.
12.98.41
ऋत्विजः कुञ्जरास्तत्र वाजिनोऽध्वर्यवस्तथा ।
हवींषि परमांसानि रुधिरं त्वाज्यमुच्यते ॥ १२.९८.४१ ॥
तेथे हत्ती ऋत्विज आहेत, घोडे अध्वर्यू आहेत; उत्तम मांस हवी आहे; रक्ताला तूप म्हटले जाते.
12.98.42
शृगालगृध्रकाकोलाः सदस्यास्तत्र पन्त्रिणः ।
आज्यशेषं पिबन्त्येते हविः प्राश्नन्ति चाध्वरे ॥ १२.९८.४२ ॥
कोल्हे, गिधाडे, कावळे आणि नखरी प्राणी तेथे सदस्य आहेत; हे तूपाचे उरलेले पितात व यज्ञात हवी खातात.
12.98.43
प्रासतोमरसंघाताः खङ्गशक्तिपरश्वथाः ।
ज्वलन्तो निशिताः पीताः स्रुचस्तस्याथ सत्रिणः ॥ १२.९८.४३ ॥
भाले, तोमर, खड्ग, शक्ती व परशू हे त्याचे समूह; प्रज्वलित, तीक्ष्ण हे प्राशन केले जातात; मग यज्ञकर्ते हे त्याचे स्रुक् आहेत.
12.98.44
चापवेगायतस्तीक्ष्णः परकायावभेदनः ।
ऋजुः सुनिशितः पीतः सायकश्च स्रुवो महान् ॥ १२.९८.४४ ॥
धनुष्याच्या वेगाने ताणलेला, तीक्ष्ण, शत्रूचे शरीर भेदणारा, सरळ, अतिशय तीक्ष्ण बाण प्राशन केला जातो; तोच महान स्रुव.
12.98.45
द्वीपिचर्मावनद्धश्च नागदन्तकृतत्सरुः ।
हस्तिहस्तहरः खङ्गः स्फयो भवेत्तस्य संयुगे ॥ १२.९८.४५ ॥
बिबट्याच्या कातडीने वेढलेली, हस्तिदंती मुठ असलेली, हत्तीची सोंड तोडणारी तलवार युद्धात त्याचा स्फय होवो.
12.98.46
ज्वलितैर्निशितैः प्रासशक्त्यृष्टिसपरश्वथैः ।
शैक्यायसमयैस्तीक्ष्णैरभिघातो भवेद्वसु ॥ १२.९८.४६ ॥
प्रज्वलित, तीक्ष्ण भाले, शक्ती, ऋष्टी, परशू व पोलादाच्या तीक्ष्ण शस्त्रांचा प्रहार हेच धन होय.
12.98.47
सङ्ख्यासमयविस्तीर्णमभिजातोद्भवं बहु ।
आवेधाद्यच्च रुधिरं संग्रामे स्रवते भुवि।
साऽस्य पूर्णाहुतिर्होत्रैः समृद्धा सर्वकामधुक् ॥ १२.९८.४७ ॥
संख्या व काळांनी विस्तीर्ण, उच्च कुळात उत्पन्न, विपुल, भोसकल्याने युद्धात भूमीवर वाहणारे रक्त — तीच त्याची पूर्णाहुती; होत्यांनी समृद्ध केलेली, सर्वकामांचे दोहन करणारी.
12.98.48
छिन्धि भिन्धीति यः शब्दः श्रूयते वाहिनीमुखे ।
सामानि सामगास्तस्य गायन्ति यमसादने ॥ १२.९८.४८ ॥
"छिन्न, भिन्न" हा जो शब्द सेनेच्या अग्रभागी ऐकू येतो, यमसदनात सामगायक त्याची सामे गातात.
12.98.49
हविर्धानं तु तस्याहुः परेषां वाहिनीमुखम् ॥ १२.९८.४९ ॥
त्याचे हविर्धान म्हणजे शत्रूंचे सेनामुख असे म्हटले जाते.
12.98.50
कुञ्जराणां हयानां च वर्मिणां च समुच्चय ।
अग्निः श्येनचितो नाम यज्ञे तस्य विधीयते ॥ १२.९८.५० ॥
हत्ती, घोडे आणि चिलखतधारी योद्धे यांचा ढीग हाच अग्नी; त्याला श्येनचित म्हणतात. त्या यज्ञात त्याचे विधान केले जाते.
12.98.51
उत्तिष्ठते कबन्धोऽत्र सहस्रे पतिते तु यः ।
स यूपस्तस्य शूरस्य खादिरोऽष्टाश्रिरुच्यते ॥ १२.९८.५१ ॥
येथे हजारो पडले असता जो धड उठतो, तो त्या शूराचा खदिर लाकडाचा अष्टकोनी यूप म्हणवतो.
12.98.52
इडोपहूताः क्रोशन्ति कुञ्जरास्त्वङ्कुशेरिताः ।
ज्याघुष्टतलतालेन वषट्कारेण पार्थिव ॥ १२.९८.५२ ॥
इडा-आवाहनाने बोलावलेले हत्ती अंकुशाने प्रेरित होऊन ओरडतात; धनुष्याचा टणत्कार, तळहातांची थाप आणि वषट्कारासह, हे राजा.
12.98.53
उद्गाता तत्र संग्रामे त्रिसामा दुन्दुभिर्नृप ।
ब्रह्मस्वे ह्रियमाणे तु त्यक्त्वा युद्धे प्रियां तनुम्।
आत्मानं यूपमुच्छ्रित्य स यज्ञोऽनन्तदक्षिणः ॥ १२.९८.५३ ॥
त्या युद्धात, हे नृपा, त्रिसाम दुंदुभी हाच उद्गाता; ब्राह्मणाचे धन हरण केले जात असताना, युद्धात प्रिय देह सोडून स्वतःलाच यूप म्हणून उभे करणाऱ्याचा तो यज्ञ अनंतदक्षिणेचा असतो.
12.98.54
भर्तुरर्थे च यः शूरो निष्क्रामेद्वाहिनीमुखात् ।
न भयाद्विनिवर्तेत तस्य लोका यथा मम ॥ १२.९८.५४ ॥
धन्यासाठी सेनेच्या मुखातून जो शूर पुढे निघतो आणि भयाने मागे फिरत नाही, त्याला माझ्या लोकांसारखी लोके मिळतात.
12.98.55
द्वीपिचर्मावृतैः खङ्गैर्बाहुभिः परिघोपमैः ।
यस्य वेदिरुपस्तीर्णा तस्य लोका यथा मम ॥ १२.९८.५५ ॥
बिबट्याच्या कातड्याने झाकलेली तलवारी आणि परिघासारखे बाहू असलेल्या, ज्याची वेदी कुशांनी पसरलेली आहे, त्याचे लोक माझ्यासारखे आहेत.
12.98.56
यस्तु नापेक्षते कंचित्सहायं विषमे स्थितः ।
विगाह्य वाहिनीमध्यं तस्य लोका यथा मम ॥ १२.९८.५६ ॥
विषम स्थानी उभा राहून कोणाच्याही साहाय्याची अपेक्षा न करता सेनेच्या मध्यात शिरणाऱ्याचे लोक माझ्यासारखे आहेत.
12.98.57
यस्य शोणितसंघट्टा भेरीमण्डूककच्छपा ।
वीरास्थिशर्करा दुर्गा मांसशोणितकर्दमा ॥ १२.९८.५७ ॥
रक्ताचे संगम असलेली, भेरी हेच बेडूक व कासवे असलेली, वीरांची हाडे हीच खडी असलेली, दुर्गम, मांस-रक्ताच्या चिखलाने भरलेली.
12.98.58
असिचर्मप्लवा घोरा केशशैवलशाद्वला ।
अश्वनागरथैश्चैव संछिन्नैः कृतसंक्रमा ॥ १२.९८.५८ ॥
तलवारी आणि ढाली हेच तराफे असलेली, भयंकर, केस हेच शेवाळ व गवत असलेली, तुटलेले घोडे, हत्ती व रथ यांचा सेतू बांधलेली.
12.98.59
पताकाध्वजवानीरा हतवाहनवारणा ।
शोणितोदकसंपूर्णा दुस्तरा पारगैर्नरैः ॥ १२.९८.५९ ॥
पताका व ध्वज हेच नरकट असलेली, मेलेली वाहने व हत्ती असलेली, रक्तजलाने भरलेली, पार जाण्यास इच्छुक माणसांना दुस्तर.
12.98.60
रहतनागमहानक्रा परलोकवहाऽशिवा ।
ऋष्टिखङ्गमहामीना गृध्रकङ्कबलप्लवा ॥ १२.९८.६० ॥
पडलेले हत्ती हेच मोठे मगर असलेली, परलोकाकडे नेणारी, अशुभ, ऋष्टी व खड्ग हेच मोठे मासे असलेली, गिधाडे व बगळे हेच तराफे असलेली.
12.98.61
पुरुषादानुचरिता भीरूणां कश्मलावहा ।
नदी योधस्य संग्रामे तदस्यावभृथं नृप ॥ १२.९८.६१ ॥
युद्धात योद्ध्यासाठी ती एक नदी आहे; पुरुष आणि त्यांच्या अनुचरांनी भरलेली, भित्र्यांना गोंधळ देणारी. हे राजा, तेच त्याचे अवभृथ स्नान.
12.98.62
वेदिर्यस्य त्वमित्राणां शिरोभिर्व्यवकीर्यते ।
अश्वस्कन्धैर्गजस्कन्धैस्तस्य लोका यथा मम ॥ १२.९८.६२ ॥
शत्रूंच्या मस्तकांनी आणि घोड्यांच्या व हत्तींच्या खांद्यांनी ज्याची वेदी विखुरलेली असते, त्याचे लोक माझ्या लोकांसारखे आहेत.
12.98.63
पत्नी शालाकृता यस्य परेषां वाहिनीमुखम् ।
हविर्धानं स्ववाहिन्यास्तदस्याहुर्मनीषिणः ॥ १२.९८.६३ ॥
ज्याची पत्नी शाला बनवली आहे, शत्रूच्या सैन्याचा पुढचा भाग हा त्याचा; त्याला ज्ञानी लोक आपल्या सैन्याचे हविर्धान म्हणतात.
12.98.64
सदस्या दक्षिणा योधा आग्नीध्रश्चोत्तरां दिशम् ।
शत्रुसेना अलत्रस्य सर्वलोकानदूरतः ॥ १२.९८.६४ ॥
योद्धे दक्षिण दिशेला सदस्य; उत्तर दिशेला आग्नीध्र. शत्रुसेना निर्भयासाठी सर्व लोक जवळ आहेत.
12.98.65
यस्य भयतो व्यूहे भवत्याकाशमग्रतः ।
सास्य वेदिस्तदा यज्ञैर्नित्यं व्यूहास्त्रयोऽग्नयः ॥ १२.९८.६५ ॥
ज्याच्या व्यूहात भयामुळे आकाश समोर दिसते, तीच त्याची वेदी; तेव्हा यज्ञांनी नित्य तीन व्यूहच तीन अग्नी आहेत.
12.98.66
यस्तु योधः परावृत्तः संत्रस्तो हन्यते परैः ।
अप्रतिष्ठः स नरकं याति नास्त्यत्र संशयः ॥ १२.९८.६६ ॥
परंतु जो योद्धा मागे फिरून, घाबरून, शत्रूकडून मारला जातो, तो आधाराविना नरकात जातो; यात संशय नाही.
12.98.67
यस्य शोणितवेगेण वेदिः स्यात्संपरिप्लुता ।
केशमांसास्थिसंपूर्णा स गच्छेत्परमां गतिम् ॥ १२.९८.६७ ॥
ज्याची वेदी रक्ताच्या वेगाने पूर्ण भिजून केस, मांस आणि हाडांनी भरलेली असेल, तो परम गती प्राप्त करतो.
12.98.68
यस्तु सेनापतिं हत्वा तद्यानमधिरोहति ।
स विष्णुविक्रमक्रामी बृहस्पतिसमः प्रभुः ॥ १२.९८.६८ ॥
जो सेनापतीला मारून त्याच्या रथावर चढतो, तो विष्णूच्या पराक्रमाने चालणारा, बृहस्पतीसमान प्रभू होतो.
12.98.69
नायकं तत्कुमारं वा यो वा स्यात्तत्र पूजितः ।
जीवग्राहं प्रगृह्णाति तस्य लोका यथा मम ॥ १२.९८.६९ ॥
जो तेथील नायक, कुमार किंवा पूजित व्यक्तीला जिवंत पकडतो, त्याला माझ्यासारखी लोके प्राप्त होतात.
12.98.70
आहवे तु हतं शूरं न शोचेत कथंचन ।
अशोच्यो हि हतः शूरः स्वर्गलोके महीयते ॥ १२.९८.७० ॥
युद्धात मारल गेलेल्या शूरासाठी कधीही शोक करू नये. मारला गेलेला शूर शोकास पात्र नाही; तो स्वर्गलोकात सन्मानित होतो.
12.98.71
न ह्यन्नं नोदकं तस्य न स्नानं नाप्यशौचकम् ।
हतस्य कर्तुमिच्छन्ति तस्य लोकाञ्शृणुष्व मे ॥ १२.९८.७१ ॥
मारलेल्यासाठी ते अन्न, पाणी, स्नान किंवा अशौचकर्म करू इच्छित नाहीत. त्याच्या लोकांविषयी माझ्याकडून ऐक.
12.98.72
वराप्सरः सहस्राणि शूरमत्योधने हतम् ।
त्वरमाणानि धावन्ति मम भर्ता भवेदिति ॥ १२.९८.७२ ॥
घोर युद्धात मारल गेलेल्या शूराकडे, 'हा माझा पती होवो' असा विचार करून श्रेष्ठ अप्सरांचे हजारो समूह त्वरेने धावतात.
12.98.73
एतत्तपश्च पुण्यं च धर्मश्चैव सनातनः ।
चत्वारश्चाश्रमास्तस्य यो युद्धे न पलायते ॥ १२.९८.७३ ॥
हेच तप, हेच पुण्य आणि हाच सनातन धर्म; जो युद्धात पळत नाही, त्याच्यासाठी चारही आश्रम आहेत.
12.98.74
वृद्धबालौ न हन्तव्यौ न च स्त्री नैव पृष्ठतः ।
तृणपूर्णमुखश्चैव तवास्मीति च यो वदेत् ॥ १२.९८.७४ ॥
वृद्ध आणि बालक यांना मारू नये, स्त्रीलाही मारू नये, मागून प्रहारही करू नये; तोंडात गवत धरून 'मी तुमचा आहे' असे म्हणणाऱ्यालाही मारू नये.
12.98.75
अहं वृत्रं बलं पाकं महाकायं विरोचनम् ।
दुरावारं च नमुचिं शतमायं च शम्बरम् ॥ १२.९८.७५ ॥
मी वृत्र, बल, पाक, महाकाय विरोचन, दुर्निवार नमुची आणि शंभर मायांचा शंबर यांना मारले.
12.98.76
विप्रचित्तिं च दैतेयं दनोः पुत्रांश्च सर्वशः ।
प्रह्वादं च निहत्याजौ ततो देवाधिपोऽभवम् ॥ १२.९८.७६ ॥
विप्रचित्ति दैत्य, दनूचे सर्व पुत्र आणि प्रह्लाद यांना युद्धात मारून मग मी देवाधिपती झालो.
12.98.77
इत्येतच्छक्रवचनं निशम्य प्रतिपूज्य च ।
योधानामात्मनः सिद्धिमम्बरीषोऽभिपन्नवान् ॥ १२.९८.७७ ॥
इंद्राचे हे वचन ऐकून आणि त्याचा आदर करून अंबरीष योद्ध्यांची आत्मसिद्धी प्राप्त झाला.