મહાભારત · અધ્યાય 13.1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.1.1
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
देवीं सरस्वतीं चैवततो जयमुदीरयेत्
शरतल्पे महात्मानं शयानमपराजितम् ।
युधिष्ठिर उपागम्य प्रणिपत्येदमब्रवीत् ॥ १३.१.१ ॥
નારાયણને, નરોમાં ઉત્તમ નરને તથા દેવી સરસ્વતીને નમસ્કાર કરીને પછી જયનો ઉચ્ચાર કરવો જોઈએ. બાણશય્યા પર સૂતેલા અજેય મહાત્માની પાસે જઈને યુધિષ્ઠિરે પ્રણામ કરીને આ કહ્યું.
13.1.2
शमो बहुविधाकारः सूक्ष्म उक्तः पितामह ।
न च मे हृदये शान्तिरस्ति श्रुत्वेदमीदृशम् ॥ १३.१.२ ॥
હે પિતામહ, આપે શમના અનેક પ્રકાર અને તેનું સૂક્ષ્મ સ્વરૂપ વર્ણવ્યું. પણ આવું સાંભળીને પણ મારા હૃદયમાં શાંતિ નથી.
13.1.3
अस्मिन्नर्थे बहुविधा शान्तिरुक्ता पितामह ।
स्वकृतात्का नु शान्ति स्याच्छमाद्बहुविधादपि ॥ १३.१.३ ॥
હે પિતામહ, આ વિષયમાં અનેક પ્રકારની શાંતિ કહેવાઈ. પણ પોતાનાં જ કૃત કર્મોથી કઈ શાંતિ થઈ શકે, અનેક પ્રકારના શમથી પણ?
13.1.4
शराचितं शरीरं हि तीव्रव्रणमुदीक्ष्य ते ।
शमं नोपलभे वीर दुष्कृतान्येव चिन्तयन् ॥ १३.१.४ ॥
હે વીર, બાણોથી ઢંકાયેલું આપનું શરીર અને ઊંડા ઘા જોઈને, માત્ર મારાં દુષ્કૃત્યોનો વિચાર કરતાં મને શાંતિ મળતી નથી.
13.1.5
रुधिरेणावसिक्ताङ्गं प्रस्रवन्तं यथाचलम् ।
त्वां दृष्ट्वा पुरुषव्याघ्र सीदे वर्षास्विवाम्बुजम् ॥ १३.१.५ ॥
હે પુરુષવ્યાઘ્ર, લોહીથી ભીંજાયેલા અંગો સાથે પર્વતની જેમ વહેતા આપને જોઈને, વર્ષાઋતુમાં કમળની જેમ હું કરમાઈ જાઉં છું.
13.1.6
अतः कष्टतरं किन्नु मत्कृते यत्पितामहः ।
इमामवस्थां गमितः प्रत्यमित्रै रणाजिरे ॥ १३.१.६ ॥
આનાથી વધારે કષ્ટદાયક શું હોઈ શકે? મારા કારણે, હે પિતામહ, રણભૂમિમાં શત્રુઓએ આપને આ દશામાં મૂક્યા.
13.1.7
तथा चान्ये नृपतयः सहपुत्राः सबान्धवाः ।
मत्कृते निधनं प्राप्ताः किन्नु कष्टतरं ततः ॥ १३.१.७ ॥
એ જ રીતે બીજા રાજાઓ પણ પોતાના પુત્રો અને સ્વજનો સહિત મારા કારણે મૃત્યુ પામ્યા. આનાથી વધુ દુઃખદ શું હોઈ શકે?
13.1.8
वयं हि धार्तराष्ट्राश्च काममन्युवशं गताः ।
कृत्वेदं निन्दितं कर्म प्राप्स्यामः कां गतिं नृप ॥ १३.१.८ ॥
અમે અને ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો કામ અને ક્રોધને વશ થઈ આ નિંદનીય કાર્ય કરીને, હે રાજન, કઈ ગતિ પામીશું?
13.1.9
इदं तु धार्तराष्ट्रास्य श्रेयो मन्ये जनाधिप ।
इमामवस्थां संप्राप्तं यदसौ त्वां न पश्यति ॥ १३.१.९ ॥
હે જનાધિપ, ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્ર માટે આ સ્થિતિ પામીને તમને ન જોવું એ જ શ્રેષ્ઠ છે એમ હું માનું છું.
13.1.10
सोऽहमार्तिकरो राजन्सुहृद्वधकरस्तथा ।
न शान्तिमधिगच्छामि पश्यंस्त्वां दुःखितं क्षितौ ॥ १३.१.१० ॥
હે રાજન, હું જ દુઃખનું કારણ છું અને મિત્રોના વધનું પણ કારણ છું. તમને દુઃખી થઈ ભૂમિ પર પડેલા જોઈ મને શાંતિ મળતી નથી.
13.1.11
दुर्योधनो हि समरे सहसैन्यः सहानुजः ।
निहतः क्षत्रधर्मेऽस्मिन्दुसत्मा कुलपांसनः ॥ १३.१.११ ॥
દુર્યોધન યુદ્ધમાં પોતાની સેના અને નાના ભાઈઓ સહિત માર્યો ગયો. આ ક્ષત્રધર્મમાં તે દુષ્ટાત્મા, કુળને કલંકિત કરનાર હતો.
13.1.12
न स पश्यति दुष्टात्मा त्वामद्य पतितं क्षितौ ।
अतः श्रेयो मृतं मन्ये नेह जीवितमात्मनः ॥ १३.१.१२ ॥
તે દુષ્ટાત્મા આજે તમને ભૂમિ પર પડેલા જોતો નથી. તેથી અહીં જીવવા કરતાં મૃત્યુ જ તેના માટે શ્રેષ્ઠ છે એમ હું માનું છું.
13.1.13
अहं हि समरे वीर गमितः शत्रुभिः क्षयम् ।
अभविष्यं यदि पुरा सह भ्रातृभिरच्युत।
न त्वामेवं सुदुःखार्तमद्राक्षं सायकार्दितम् ॥ १३.१.१३ ॥
હે વીર, જો હું યુદ્ધમાં શત્રુઓ દ્વારા નાશ પામ્યો હોત અને પૂર્વે ભાઈઓ સાથે હોત, હે અચ્યુત, તો બાણોથી પીડાયેલા અને અત્યંત દુઃખી તને મેં આ રીતે ન જોયો હોત.
13.1.14
नूनं हि पापकर्माणो धात्रा सृष्टाः स्म हे नृप ॥ १३.१.१४ ॥
હે રાજન, નિશ્ચિતપણે આપણે પાપકર્મી છીએ; ધાતાએ આપણને આ રીતે સર્જ્યા છે.
13.1.15
अन्यस्मिन्नपि लोके वै यथा मुच्येम किल्बिषात् ।
तथा प्रशाधि मां राजन्मम चेदिच्छसि प्रियम् ॥ १३.१.१५ ॥
હે રાજન, પરલોકમાં પણ આપણે પાપથી મુક્ત થઈએ એ માટે, જો તું મારું હિત ઇચ્છે છે તો મને એવો ઉપદેશ આપ.
13.1.16
परतन्त्रं कथं हेतुमात्मानमनु पश्यसि ।
कर्मणां हि महाभाग सूक्ष्मं ह्येतदतीन्द्रियम् ॥ १३.१.१६ ॥
તું પોતાને પરાધીન અને કારણ તરીકે કેમ જુએ છે? હે મહાભાગ, કર્મોનું આ સૂક્ષ્મ રહસ્ય ઇન્દ્રિયાતીત છે.
13.1.17
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
संवादं मृत्युगौतम्योः काललुब्धकपन्नगैः ॥ १३.१.१७ ॥
આ વિષયમાં લોકો આ પ્રાચીન ઇતિહાસ કહે છે: મૃત્યુ અને ગૌતમી વચ્ચેનો સંવાદ, કાળ, શિકારી અને સર્પ સાથે.
13.1.18
गौतमी नाम काऽप्यासीत्स्थविरा शमसंयुता ।
सर्पेण दष्टं स्वं पुत्रमपश्यद्गतचेतनम् ॥ १३.१.१८ ॥
ગૌતમી નામની એક વૃદ્ધા હતી, જે શાંત સ્વભાવની હતી. સર્પે ડંખ્યો હોય એવા પોતાના પુત્રને તેણે નિષ્પ્રાણ જોયો.
13.1.19
अथ तं स्नायुपाशेन बद्ध्वा सर्पममर्षितः ।
लुब्धकोऽर्जुनको नाम नाम गौतम्याः समुपानयत् ॥ १३.१.१९ ॥
પછી ક્રોધિત અર્જુનક નામના શિકારીએ એ સાપને સ્નાયુના દોરડાથી બાંધીને ગૌતમી પાસે લાવ્યો.
13.1.20
तां चाब्रवीदयं ते स पुत्रहा पन्नगाधमः ।
ब्रहि क्षिप्रं महाभागे वध्यतां केन हेतुना ॥ १३.१.२० ॥
તેણે તેને કહ્યું, 'હે મહાભાગા, તારા પુત્રનો હત્યારો આ સર્પાધમ કયા કારણે મારવો જોઈએ તે જલદી કહે.'
13.1.21
अग्नौ प्रक्षिप्यतामेष च्छिद्यतां खण्डशोपि वा ।
न ह्यं बालहा पापश्चिरं जीवितुमर्हति ॥ १३.१.२१ ॥
એને અગ્નિમાં નાખો, અથવા ટુકડા ટુકડા કરી નાખો. આ બાળહત્યારો પાપી લાંબો સમય જીવવા યોગ્ય નથી.
13.1.22
विसृजैनमबुद्धिस्त्वमवध्योऽर्जुनक त्वया ।
को ह्यात्मानं गुरुं कुर्यात्प्राप्तव्ये सति चिन्तयन् ॥ १३.१.२२ ॥
હે અર્જુનક, અબુદ્ધિ, એને છોડી દે; એ વધ્ય નથી. ફળ મળવાના સમયે વિચારીને કોણ પોતાને ગુરુ બનાવે?
13.1.23
प्लवन्ते धर्मलघवो लोकेऽम्भसि यथा प्लवाः ।
मज्जन्ति पापगुरवः शस्त्रं स्कन्नमिवोदके ॥ १३.१.२३ ॥
જગતમાં ધર્મમાં હળવા લોકો પાણી પર તરતી વસ્તુઓની જેમ તરે છે; પાપથી ભારે લોકો પાણીમાં પડેલા શસ્ત્રની જેમ ડૂબે છે.
13.1.24
नास्यामृतत्वं भवितैवं हतेऽस्मि-
ञ्जीवत्यस्मिन्कोऽत्ययः स्यादयं ते।
अस्योत्सर्गे प्राणयुक्तस्य जन्तो-
र्मृत्युं लोके को न गच्छेदनन्ते ॥ १३.१.२४ ॥
એને મારવાથી એને અમરત્વ નહિ મળે; એ જીવતો રહે તો તને શું નુકસાન? પ્રાણયુક્ત આ જીવને છોડવામાં જગતમાં કોણ અનંત મૃત્યુ નહીં પામે?
13.1.25
जानाम्यहं नेह गुणागुणज्ञाः ।
सदायुक्ता गुरवो वै भवन्ति।
स्वर्गस्य ते सूपदेशा भवन्ति ।
तस्मात्क्षुद्रं सर्पमेनं हनिष्ये ॥ १३.१.२५ ॥
અહીં ગુણ-અવગુણ જાણનારા, સદા સંયમી ગુરુઓ હોય છે એ હું જાણું છું; સ્વર્ગ વિષે તારા સારા ઉપદેશ પણ તેમના જ છે. તેથી આ નાના સાપને હું મારીશ.
13.1.26
शममीप्सन्तः कालयोगं त्यजन्ति ।
सद्यः शुचं त्वर्थविदस्त्यजन्ति।
श्रियः क्षयः शोचतां नित्यशो हि ।
तस्माच्छुचं मुञ्च हते भुजङ्गे ॥ १३.१.२६ ॥
શાંતિ ઇચ્છનારા કાળના ક્રમને સ્વીકારે છે; અર્થ જાણનારા તરત શોક છોડે છે. શોક કરનારાની લક્ષ્મી નિત્ય ક્ષીણ થાય છે. તેથી સાપ મરાયો એ માટે શોક છોડ.
13.1.27
न चैवार्तिर्विद्यतेऽस्मद्विधानां ।
धर्मात्मानः सर्वदा सञ्जना हि।
नित्यायस्तो बालजनो न चाहं ।
धर्मोपैति प्रभवाम्यस्य नाहम् ॥ १३.१.२७ ॥
અમારા જેવા ધર્માત્મા સજ્જનોને કદી પીડા હોતી નથી. બાળક જેવા લોકો જ નિત્ય વ્યાકુળ રહે છે; હું તેવો નથી. હું ધર્મ તરફ જાઉં છું; આનો હું કારણ નથી.
13.1.28
न ब्राह्मणानां कोपोऽस्ति कुतः कोपाच्च यातना ।
मार्दवात्क्षम्यतां साधो मुच्यतामेष पन्नगः ॥ १३.१.२८ ॥
બ્રાહ્મણોમાં ક્રોધ નથી હોતો; ક્રોધથી યાતના ક્યાંથી? હે સાધુ, મૃદુતાથી ક્ષમા કર; આ સાપને મુક્ત કરો.
13.1.29
हत्वा लाभः श्रेय एवाव्ययः स्या-
त्सद्योलाभःस्याद्बलिभ्यः प्रशस्तः।
कालाल्लाभो यस्तु सद्यो भवेत ।
श्रेयोलाभः कुत्सिते त्वीदृशि स्यात् ॥ १३.१.२९ ॥
મારીને મળતો લાભ જ શ્રેયસ્કર અને અક્ષય હોઈ શકે; બળવાનો પાસેથી તરત મળતો લાભ પ્રશંસનીય છે. પરંતુ સમયથી તરત મળતો લાભ, આવા નિંદ્ય કર્મમાં શ્રેયનો લાભ કેવી રીતે થાય?
13.1.30
काऽर्थप्राप्तिर्गृह्य शत्रुं निहत्य ।
का कामाप्तिः प्राप्य शत्रुं न मुक्त्वा।
कस्मात्सौम्याहं न क्षमे नो भुजङ्गे ।
मोक्षार्थं वा कस्य हेतोर्न कुर्याम् ॥ १३.१.३० ॥
શત્રુને પકડીને મારી નાખવાથી કયું ધનપ્રાપ્તિ થશે? શત્રુને પામીને છોડી દેવાથી કઈ કામના પૂરી થશે? હે સૌમ્ય, હું આ સર્પ પ્રત્યે ક્ષમા કેમ ન રાખી શકું? અથવા મોક્ષ માટે કયા કારણે હું એમ ન કરું?
13.1.31
अस्मादेकाद्बहवो रक्षितव्या ।
नैको बहुभ्यो गौतमि रक्षितव्यः।
कृतागसं धर्महेतोस्त्यजन्ति ।
सरीसृपं पापमिमं त्यज त्वम् ॥ १३.१.३१ ॥
એક માટે ઘણાનું રક્ષણ કરવું જોઈએ; હે ગૌતમી, એકને ઘણા માટે રક્ષવો ન જોઈએ. અપરાધીને ધર્મ માટે લોકો ત્યજી દે છે. તું આ પાપી સરીસૃપને છોડી દે.
13.1.32
नास्मिन्हते पन्नगे पुत्रको मे ।
सम्प्राप्स्यते लुब्धक जीवितं वै।
गुणं चान्यं नास्य वधे प्रपश्ये ।
तस्मात्सर्पं लुब्धक मुञ्च जीवम् ॥ १३.१.३२ ॥
આ સર્પ મરાય તો મારો પુત્ર જીવન પાછો નહીં મેળવે, હે શિકારી. અને તેના વધમાં મને બીજો કોઈ ગુણ દેખાતો નથી. તેથી, હે શિકારી, સર્પને જીવતો છોડી દે.
13.1.33
वृत्रं हत्वा देवराट् श्रेष्ठभाग्वै ।
यज्ञं हत्वा भागमवाप चैव।
शूली देवो देववृत्तं चर त्वं ।
क्षिप्रं सर्पं जहि मा भूत्ते विशङ्का ॥ १३.१.३३ ॥
દેવરાજે વૃત્રને મારીને શ્રેષ્ઠ ભાગ મેળવ્યો; યજ્ઞનો નાશ કરીને પણ તેણે ભાગ મેળવ્યો. શૂલધારી દેવની જેમ દેવોનો આચાર આચર. જલદી સર્પને મારી નાખ, તને કોઈ શંકા ન રહે.
13.1.34
असकृत्प्रोच्यमानाऽपि गौतमी भुजगं प्रति ।
लुब्धकेन महाभागा सा पापे नाकरोन्मतिम् ॥ १३.१.३४ ॥
શિકારીએ સર્પ વિશે વારંવાર કહ્યું છતાં, તે મહાભાગા ગૌતમીએ એ પાપી પ્રત્યે પોતાનો મત બદલ્યો નહીં.
13.1.35
ईषदुच्छ्वसमानस्तु कृच्छ्रात्संस्तभ्य पन्नगः ।
उत्ससर्ज गिरं मन्दां मानुषीं पाशपीडितः ॥ १३.१.३५ ॥
ધીમો શ્વાસ લેતો, મહામુશ્કેલીએ પોતાને સંભાળીને, પાશથી પીડાતો એ સર્પ મંદ માનુષી વાણીમાં બોલ્યો.
13.1.36
को न्वर्जुनक दोषोऽत्र विद्यते मम बालिश ।
अस्वतन्त्रं हि मां मृत्युर्विवशं यदचूचुदत् ॥ १३.१.३६ ॥
હે અર્જુનક, હે મૂર્ખ, આમાં મારો શો દોષ છે? સ્વતંત્ર ન હોવાથી, લાચાર એવા મને મૃત્યુએ પ્રેર્યો.
13.1.37
तस्यायं वचनाद्दष्टो न कोपेन न काम्यया ।
तस्य तत्किल्बिषं लुब्ध विद्यते यदि किञ्चन। ॥ १३.१.३७ ॥
આ તેના આદેશથી જ ડંખ્યો છે; ક્રોધથી નહિ, કામનાથી નહિ. હે લોભી, તેનામાં કોઈ દોષ હોય તો તે તેનો જ છે.
13.1.38
यद्यन्यवशगेनेदं कृतं ते पन्नगाशुभम् ।
कारणं वै त्वमप्यत्र तस्मात्त्वमपि किल्बिषी ॥ १३.१.३८ ॥
જો તું બીજાને વશ થઈને આ અશુભ કાર્ય કર્યું હોય, તો પણ અહીં તું પણ કારણ છે; તેથી તું પણ દોષી છે.
13.1.39
मृत्पात्रस्य क्रियायां हि दण्डचक्रादयो यथा ।
कारणत्वे प्रकल्प्यन्ते तथा त्वमपि पन्नग ॥ १३.१.३९ ॥
માટીના વાસણ બનાવવામાં લાકડી, ચક્ર વગેરે કારણ ગણાય છે, તેમ હે સર્પ, તું પણ કારણ ગણાય છે.
13.1.40
किल्बिषी चापि मे वध्यः किल्बिषी चासि पन्नग ।
आत्मानं कारणं ह्यत्र त्वमाख्यासि भुजङ्गम ॥ १३.१.४० ॥
હે સર્પ, તું દોષી છે અને મારા વડે વધ કરવા યોગ્ય પણ છે; અહીં તું પોતાને જ કારણ કહી રહ્યો છે, હે ભુજંગ.
13.1.41
सर्व एते ह्यस्ववशा दण्डचक्रादयो यथा ।
तथाहमपि तस्मान्मे नैष दोषो मतस्तव ॥ १३.१.४१ ॥
આ બધા સ્વતંત્ર નથી, દંડ અને ચક્ર જેવા; તેમ હું પણ છું. તેથી તારા મતે આમાં મારો દોષ નથી.
13.1.42
अथवा मतमेतत्ते तेप्यन्योऽन्यप्रयोजकाः ।
कार्यकारणसन्देहो भवत्यन्योन्यचोदनात् ॥ १३.१.४२ ॥
અથવા જો આ જ તારો મત હોય, તો તેઓ પણ એકબીજાને પ્રેરનારા છે; એકબીજાની પ્રેરણાથી કાર્ય-કારણનો સંદેહ થાય છે.
13.1.43
एवं सति न दोषो मे नास्मि वध्यो न किल्बिषी ।
किल्बिषं समवाये स्यान्मन्यसे यदि किल्बिषम् ॥ १३.१.४३ ॥
એમ હોય તો મારામાં દોષ નથી; હું વધ્ય નથી, અપરાધી પણ નથી. જો તું દોષ માને તો તે સૌના સંયોગમાં હશે.
13.1.44
कारणं यदि स्याद्वै न कर्ता स्यास्त्वमप्युत ।
विनाशे कारणं त्वं च तस्माद्वध्योऽसि मे मतः ॥ १३.१.४४ ॥
જો તું કારણ હોય, તો તું પણ કર્તા નથી શું? વિનાશનું કારણ તું જ છે. તેથી મારા મતે તું વધ્ય છે.
13.1.45
असत्यपि कृते कार्ये नेह पन्नग लिप्यते ।
तस्मान्नात्रैव हेतुः स्याद्वध्यः किं बहु भाषसे ॥ १३.१.४५ ॥
હે સર્પ, કાર્ય ન થયું હોય તો પણ અહીં કોઈ લિપ્ત થતું નથી. તેથી અહીં કારણ પણ ઠરતું નથી. તું વધ્ય છે; આટલું બધું કેમ બોલે છે?
13.1.46
कार्याभावे क्रिया न स्यात्सत्यसत्यपि कारणे ।
तस्मात्समेऽस्मिन्हेतौ मे वाच्यो हेतुर्विशेषतः ॥ १३.१.४६ ॥
કાર્ય ન હોય તો ક્રિયા થતી નથી, કારણ હોય કે ન હોય. તેથી આ સમાન કારણમાં મને ખાસ કરીને કારણ કહેવું જોઈએ.
13.1.47
यद्यहं कारणत्वेन मतो लुब्धक तत्त्वतः ।
अन्यः प्रयोक्तास्यादत्र किन्नु जन्तुविनाशने ॥ १३.१.४७ ॥
હે શિકારી, જો ખરેખર મને કારણ ગણવામાં આવે, તો આ જીવહત્યામાં બીજો કોઈ પ્રેરક હોવો જોઈએ.
13.1.48
वध्यस्त्वं मम दुर्बुद्धे बालघाती नृशंसकृत् ।
भाषसे किं बहु पुनर्वध्यः सन्पन्नगाधम ॥ १३.१.४८ ॥
હે દુર્બુદ્ધિ, બાળઘાતક, ક્રૂરકર્મી, તું મારા દ્વારા વધ કરવા યોગ્ય છે. હે અધમ સર્પ, આટલું બધું કેમ બોલે છે? તું વધ્ય જ છે.
13.1.49
यथा हवींषि जुह्वाना मखे वै लुब्धकर्त्विजः ।
न फलं प्राप्नुवन्त्यत्र फलयोगे तथा ह्यहम् ॥ १३.१.४९ ॥
યજ્ઞમાં હવિ હોમનારા ઋત્વિજો, શિકારી-ઋત્વિજો, જેમ અહીં ફળ પામતા નથી; ફળના સંબંધમાં હું પણ તેમ જ.
13.1.50
तथा ब्रुवति तस्मिंस्तु पन्नगे मृत्युचोदिते ।
आजगाम ततो मृत्युः पन्नगं चाब्रवीदिदम् ॥ १३.१.५० ॥
તે સર્પ આ પ્રમાણે બોલતો હતો ત્યારે, મૃત્યુથી પ્રેરિત મૃત્યુ આવ્યું અને તેણે સર્પને આ કહ્યું.
13.1.51
प्रचोदितोऽहं कालेन पन्नग त्वामचूचुदम् ।
विनाशहेतुर्नास्य त्वमहं न प्राणिनः शिशोः ॥ १३.१.५१ ॥
હે સર્પ, કાળ દ્વારા પ્રેરિત થઈને મેં તને પ્રેર્યો. તું આ શિશુના વિનાશનું કારણ નથી, હું પણ નથી, આ પ્રાણી પણ નથી.
13.1.52
यथा वायुर्जलधरान्विकर्षति ततस्ततः ।
तद्वज्जलदवत्सर्प कालस्याहं वशानुगः ॥ १३.१.५२ ॥
જેમ પવન વાદળોને આમ-તેમ ખેંચે છે, તેમ હે સર્પ, હું કાળના વશમાં ચાલનારી છું.
13.1.53
सात्विका राजसाश्चैव तामसा ये च केचन ।
भावाः कालात्मकाः सर्वे प्रवर्तन्तेह जन्तुषु ॥ १३.१.५३ ॥
સાત્ત્વિક, રાજસ અને તામસ જે કોઈ ભાવો છે, તે સર્વ કાળસ્વરૂપ છે અને અહીં પ્રાણીઓમાં પ્રવર્તે છે.
13.1.54
जङ्गमाः स्थावराश्चैव दिवि वा यदि वा भुवि ।
सर्वे कालात्मकाः सर्प कालात्मकमिदं जगत् ॥ १३.१.५४ ॥
જંગમ અને સ્થાવર, આકાશમાં હોય કે પૃથ્વી પર, સર્વ કાળસ્વરૂપ છે. હે સર્પ, આ જગત કાળસ્વરૂપ છે.
13.1.55
प्रवृत्तयश्च लोके या तथैव च निवृत्तयः ।
तासां विकृतयो याश्च सर्वं कालात्मकं स्मृतम् ॥ १३.१.५५ ॥
લોકમાં જે પ્રવૃત્તિઓ છે, તેવી જ જે નિવૃત્તિઓ છે, અને તેમના જે વિકારો છે, તે સર્વ કાળસ્વરૂપ મનાયા છે.
13.1.56
आदित्यश्चन्द्रमा विष्णुरापो वायुः शतक्रतुः ।
अग्निः खं पृथिवी मित्रः पर्जन्यो वसवोऽदितिः ॥ १३.१.५६ ॥
આદિત્ય, ચંદ્ર, વિષ્ણુ, જળ, વાયુ, શતક્રતુ (ઇન્દ્ર), અગ્નિ, આકાશ, પૃથ્વી, મિત્ર, પર્જન્ય, વસુઓ અને અદિતિ.
13.1.57
सरितः सागराश्चैव भावाभावौ च पन्नग ।
सर्वे कालेन सृज्यन्ते ह्रियन्ते च पुनःपुनः ॥ १३.१.५७ ॥
નદીઓ અને સાગરો, ભાવ અને અભાવ પણ, હે સર્પ, સર્વ કાળ દ્વારા વારંવાર સર્જાય છે અને હરાય છે.
13.1.58
एवं ज्ञात्वा कथं मां सदोषं सर्प मन्यसे ।
अथ चैवं गते दोषे मयि त्वमपि दोषवान् ॥ १३.१.५८ ॥
આ જાણીને પણ, હે સર્પ, તું મને સદોષ કેમ માને છે? અને જો એવો દોષ મારામાં હોય, તો તું પણ દોષવાન છે.
13.1.59
निर्दोषं दोषवन्तं वा न त्वां मृत्यो ब्रवीम्यहम् ।
त्वयाऽहं चोदित इति ब्रवीम्येतावदेव तु ॥ १३.१.५९ ॥
હે મૃત્યુ, હું તને નિર્દોષ કે દોષી કહેતો નથી. તારા દ્વારા પ્રેરિત થઈને મેં આમ કર્યું, એટલું જ હું કહું છું.
13.1.60
यदि काले तु दोषोऽस्ति यदि तत्रापि नेष्यते ।
दोषो नैव परीक्ष्यो मे न ह्यत्राधिकृता वयम् ॥ १३.१.६० ॥
જો સમયને કારણે કોઈ દોષ હોય, અથવા ત્યાં પણ દોષ સ્વીકારાતો ન હોય, તો મારામાં દોષની પરીક્ષા ન કરવી; કારણ કે અહીં અમે અધિકૃત નથી.
13.1.61
निर्मोक्षस्त्वस्य दोषस्य मया कार्यो यथा तथा ।
मृत्योरपि न दोषः स्यादिति मेऽत्र प्रयोजनम् ॥ १३.१.६१ ॥
પરંતુ આ દોષમાંથી મારે મુક્ત થવું છે; મૃત્યુ પર પણ દોષ ન આવે તે રીતે એમ કરવું છે — આ જ અહીં મારો હેતુ છે.
13.1.62
सर्पोऽथार्जुनकं प्राह श्रुतं ते मृत्युभाषितम् ।
नानागसं मां पाशेन सन्तापयितुमर्हसि। ॥ १३.१.६२ ॥
ત્યારે સર્પે અર્જુનકને કહ્યું, "તેં મૃત્યુનું વચન સાંભળ્યું છે. હું નિર્દોષ છું; તેથી પાશથી મને પીડા આપવી તને યોગ્ય નથી."
13.1.63
मृत्योः श्रुतं मे वचनं तव चैव भुजङ्गम ।
नैव तावददोषत्वं भवति त्वयि पन्नग ॥ १३.१.६३ ॥
હે ભુજંગ, મેં મૃત્યુનું અને તારું વચન બંને સાંભળ્યું છે; પણ હજી સુધી તારામાં નિર્દોષતા સિદ્ધ થતી નથી, હે પન્નગ.
13.1.64
मृत्युस्त्वं चैव हेतुर्हि बालस्यास्य विनाशने ।
उभयं कारणं मन्ये न कारणमकारणम् ॥ १३.१.६४ ॥
મૃત્યુ અને તું બંને આ બાળકના વિનાશનું કારણ છો; હું બંનેને કારણ માનું છું, અકારણ નહીં.
13.1.65
धिङ्भृत्युं च दुरात्मानं क्रूरं दुःखकरं सताम् ।
त्वां चैवाहं वधिष्यामि परपापस्य कारणम् ॥ १३.१.६५ ॥
મૃત્યુને ધિક્કાર! દુરાત્મા, ક્રૂર, સજ્જનોને દુઃખ દેનારા! અન્યના પાપનું કારણ એવા તને જ હું મારીશ.
13.1.66
विवशौ कालवशगावावां निर्दिष्टकारिणौ ।
नावां दोषेण गन्तव्यौ यदि सम्यक्प्रपश्यसि ॥ १३.१.६६ ॥
અમે બંને લાચાર છીએ, કાળને આધીન છીએ, નિર્ધારિત કર્મ જ કરનારા છીએ. તું બરાબર જોશે તો અમે દોષના ભાગી નથી.
13.1.67
युवामुभौ कालवशौ यदि मे मृत्युपन्नगौ ।
हर्षक्रोधौ यथा स्यातामेतदिच्छामि वेदितुम् ॥ १३.१.६७ ॥
તમે બંને, મૃત્યુ અને સર્પ, જો કાળને આધીન હો, તો તમારામાં હર્ષ અને ક્રોધ કેવી રીતે ઉત્પન્ન થાય છે તે જાણવા હું ઇચ્છું છું.
13.1.68
या काचिदेव चेष्टा स्यान्सर्वा कालप्रचोदिता ।
पूर्वमेवैतदुक्तं हि मया लुब्धक तत्वतः ॥ १३.१.६८ ॥
જે કોઈ કર્મ થાય તે બધું કાળપ્રેરિત છે. હે લુબ્ધક, આ મેં પહેલાં જ યથાર્થ રીતે કહ્યું હતું.
13.1.69
तस्मादुभौ कालवशावावां निर्दिष्टकारिणौ ।
नावां दोपेण गन्तव्यौ त्वया लुब्धक कर्हिचित् ॥ १३.१.६९ ॥
તેથી અમે બંને કાળને આધીન છીએ અને નિર્ધારિત કર્મ કરનારા છીએ. હે લુબ્ધક, તારે અમને ક્યારેય દોષી ગણવા ન જોઈએ.
13.1.70
अथोपगम्य कालस्तु तस्मिन्धर्मार्थसंशये ।
अब्रवीत्पन्नगं मृत्युं लुब्धं चार्जुनकं तथा ॥ १३.१.७० ॥
ત્યારે ધર્મ-અર્થના સંશયમાં કાળ પાસે આવીને સર્પને, મૃત્યુને, લુબ્ધકને અને અર્જુનકને આ પ્રમાણે કહ્યું.
13.1.71
न ह्यहं नाप्ययं मृत्युर्नायं लुब्धक पन्नगः ।
किल्बिषी जन्तुमरणे न वयं हि प्रयोजकाः ॥ १३.१.७१ ॥
હું નથી, આ મૃત્યુ પણ નથી, આ સર્પ પણ નથી, હે શિકારી. પ્રાણીના મૃત્યુમાં કોઈ દોષી નથી; અમે ખરેખર પ્રેરક નથી.
13.1.72
अकरोद्यदयं कर्म तन्नोऽर्जुनक चोदकम् ।
विनाशहेतुर्नान्योऽस्य वध्यतेऽयं स्वकर्मणा ॥ १३.१.७२ ॥
આણે જે કર્મ કર્યું, હે અર્જુનક, તે જ અમને પ્રેરક બન્યું. તેના વિનાશનું કારણ બીજું કોઈ નથી; આ પોતાના જ કર્મથી માર્યો જાય છે.
13.1.73
यदनेन कृतं कर्म तेनायं निधनं गतः ।
विनाशहेतुः कर्मास्य सर्वे कर्मवशा वयम् ॥ १३.१.७३ ॥
આણે જે કર્મ કર્યું, તેનાથી જ આ મૃત્યુ પામ્યો. તેના વિનાશનું કારણ તેનું જ કર્મ છે; આપણે સૌ કર્મને વશ છીએ.
13.1.74
कर्मदायादवाँल्लोकः कर्मसम्बन्धलक्षणः ।
कर्माणि चोदयन्तीह यथान्योन्यं तथावयम् ॥ १३.१.७४ ॥
આ લોક કર્મનો વારસદાર છે; કર્મસંબંધ એનું લક્ષણ છે. અહીં કર્મો જેમ એકબીજાને પ્રેરે છે, તેમ આપણે પણ છીએ.
13.1.75
यथा मृत्पिण्डतः कर्ता कुरुते यद्यदिच्छति ।
एवमात्मकृतं कर्म मानवः प्रतिपद्यते ॥ १३.१.७५ ॥
કુંભાર માટીના પિંડમાંથી જે જે ઇચ્છે તે બનાવે છે, તેમ માનવ પોતે કરેલું કર્મ જ પામે છે.
13.1.76
यथा च्छायातपौ नित्यं सुसम्बद्धौ निरन्तरम् ।
तथा कर्म च कर्ता च सम्बद्धावात्मकर्मभिः ॥ १३.१.७६ ॥
છાયા અને તડકો જેમ સદા અતૂટ રીતે ગાઢ રીતે જોડાયેલા રહે છે, તેમ કર્મ અને કર્તા પોતાનાં કર્મોથી જોડાયેલા છે.
13.1.77
एवं नाहं न वै मृत्युर्न सर्पो न तथा भव न् ।
न चेयं ब्राह्मणी वृद्धा शिशुरेवात्र कारणम् ॥ १३.१.७७ ॥
આ રીતે હું નથી, મૃત્યુ નથી, સર્પ નથી, તેવો જન્મ પણ નથી; આ વૃદ્ધ બ્રાહ્મણી પણ નથી; અહીં કારણ તો બાળક જ છે.
13.1.78
तस्मिंस्तथा ब्रुवाणे तु ब्राह्मणी गौतमी नृप ।
स्वकर्मप्रत्ययाँल्लोकान्मत्वाऽर्जुनकमब्रवीत् ॥ १३.१.७८ ॥
હે રાજન્, તે આ રીતે બોલતો હતો ત્યારે ગૌતમી નામની બ્રાહ્મણીએ લોકો પોતાના કર્મ પર આધારિત છે એમ માનીને અર્જુનકને કહ્યું.
13.1.79
नैव कालो न भुजगो न मृत्युरिह कारणम् ।
स्वकर्मभिरयं बालः कालेन निधं गतः ॥ १३.१.७९ ॥
અહીં કાળ કારણ નથી, સર્પ નથી, મૃત્યુ પણ નથી; આ બાળક પોતાના કર્મોથી કાળ દ્વારા મૃત્યુ પામ્યો છે.
13.1.80
मया च तत्कृतं कर्म येनायं मे मृतः सुतः ।
यातु कालस्तथा मृत्युर्मुञ्चार्जुनक पन्नगम् ॥ १३.१.८० ॥
મેં કરેલા તે કર્મને કારણે મારો આ પુત્ર મૃત્યુ પામ્યો. કાળ અને મૃત્યુ જાય; હે અર્જુનક, સર્પને છોડી દે.
13.1.81
ततो यथागतं जग्मुर्मृत्युः कालोऽथ पन्नगः ।
अभूद्विशोकोऽर्जुनको विशोका चैव गौतमी ॥ १३.१.८१ ॥
પછી મૃત્યુ, કાળ અને સર્પ જેમ આવ્યા હતા તેમ જ ચાલ્યા ગયા; અર્જુનક શોકરહિત થયો અને ગૌતમી પણ શોકરહિત થઈ.
13.1.82
एतच्छ्रुत्वा शमं गच्छ मा भूः शोकपरो नृप ।
स्वकर्मप्रत्ययाँल्लोकांस्त्रीन्विद्धि समितिंजय ॥ १३.१.८२ ॥
આ સાંભળીને શાંતિ પામ; હે રાજન્, શોકમાં ડૂબી ન જા. હે સમિતિંજય, ત્રણેય લોક પોતાના કર્મ પર આધારિત છે એમ જાણ.
13.1.83
नैव त्वया कृतं कर्म नापि दुर्योधनेन वै ।
कालेनैतत्कृतं विद्धि निहता येन पार्थिवाः ॥ १३.१.८३ ॥
આ કર્મ તેં કર્યું નથી, દુર્યોધને પણ કર્યું નથી. આ કાળે કર્યું છે એમ જાણ, જેના વડે રાજાઓ હણાયા.
13.1.84
इत्येतद्वचनं श्रुत्वा बभूव विगतज्वरः ।
युधिष्ठरो महातेजाः पप्रच्छेदं च धर्मवित् ॥ १३.१.८४ ॥
આ વચન સાંભળીને મહાતેજસ્વી ધર્મજ્ઞ યુધિષ્ઠિર શોકજ્વરથી મુક્ત થયા અને આ પૂછ્યું.