महाभारत · अध्याय 13.1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.1.1
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
देवीं सरस्वतीं चैवततो जयमुदीरयेत्
शरतल्पे महात्मानं शयानमपराजितम् ।
युधिष्ठिर उपागम्य प्रणिपत्येदमब्रवीत् ॥ १३.१.१ ॥
नारायणाला, नरांमध्ये उत्तम नराला आणि देवी सरस्वतीला नमस्कार करून नंतर जयाचा उच्चार करावा. बाणांच्या शय्येवर पहुडलेल्या अपराजित महात्म्याजवळ जाऊन युधिष्ठिराने प्रणाम करून हे म्हटले.
13.1.2
शमो बहुविधाकारः सूक्ष्म उक्तः पितामह ।
न च मे हृदये शान्तिरस्ति श्रुत्वेदमीदृशम् ॥ १३.१.२ ॥
हे पितामह, आपण शमाचे अनेक प्रकार आणि त्याचे सूक्ष्म स्वरूप सांगितले. तरीही असे ऐकूनही माझ्या हृदयात शांती नाही.
13.1.3
अस्मिन्नर्थे बहुविधा शान्तिरुक्ता पितामह ।
स्वकृतात्का नु शान्ति स्याच्छमाद्बहुविधादपि ॥ १३.१.३ ॥
हे पितामह, या विषयात अनेक प्रकारची शांती सांगितली. पण स्वतःच्या कर्मांनी कोणती शांती मिळेल, अनेक प्रकारच्या शमानेही?
13.1.4
शराचितं शरीरं हि तीव्रव्रणमुदीक्ष्य ते ।
शमं नोपलभे वीर दुष्कृतान्येव चिन्तयन् ॥ १३.१.४ ॥
हे वीरा, बाणांनी व्यापलेले आपले शरीर आणि खोल जखमा पाहून, केवळ माझ्या दुष्कृत्यांचा विचार करत मला शांती सापडत नाही.
13.1.5
रुधिरेणावसिक्ताङ्गं प्रस्रवन्तं यथाचलम् ।
त्वां दृष्ट्वा पुरुषव्याघ्र सीदे वर्षास्विवाम्बुजम् ॥ १३.१.५ ॥
हे पुरुषव्याघ्रा, रक्ताने भिजलेल्या अंगांनी पर्वताप्रमाणे वाहणाऱ्या आपल्याला पाहून, पावसाळ्यातील कमळाप्रमाणे मी कोमेजतो.
13.1.6
अतः कष्टतरं किन्नु मत्कृते यत्पितामहः ।
इमामवस्थां गमितः प्रत्यमित्रै रणाजिरे ॥ १३.१.६ ॥
यापेक्षा अधिक दुःखदायक काय असू शकेल? माझ्यामुळेच, हे पितामह, रणभूमीवर शत्रूंनी आपल्याला या अवस्थेला आणले.
13.1.7
तथा चान्ये नृपतयः सहपुत्राः सबान्धवाः ।
मत्कृते निधनं प्राप्ताः किन्नु कष्टतरं ततः ॥ १३.१.७ ॥
त्याचप्रमाणे इतर राजेही आपल्या पुत्रांसह आणि बांधवांसह माझ्यामुळे मृत्यू पावले. यापेक्षा अधिक कष्टदायक आणखी काय असू शकेल?
13.1.8
वयं हि धार्तराष्ट्राश्च काममन्युवशं गताः ।
कृत्वेदं निन्दितं कर्म प्राप्स्यामः कां गतिं नृप ॥ १३.१.८ ॥
आम्ही आणि धृतराष्ट्राचे पुत्र काम आणि क्रोध यांच्या अधीन होऊन हे निंदनीय कर्म करून, हे राजा, कोणती गती मिळवू?
13.1.9
इदं तु धार्तराष्ट्रास्य श्रेयो मन्ये जनाधिप ।
इमामवस्थां संप्राप्तं यदसौ त्वां न पश्यति ॥ १३.१.९ ॥
हे जनाधिपा, धृतराष्ट्राच्या पुत्राला या अवस्थेत येऊन तुम्हाला न पाहणे हेच श्रेयस्कर आहे असे मला वाटते.
13.1.10
सोऽहमार्तिकरो राजन्सुहृद्वधकरस्तथा ।
न शान्तिमधिगच्छामि पश्यंस्त्वां दुःखितं क्षितौ ॥ १३.१.१० ॥
हे राजा, मीच दुःखाचे आणि सुहृदांच्या वधाचे कारण आहे. तुम्हाला भूमीवर दुःखी पडलेले पाहून मला शांती मिळत नाही.
13.1.11
दुर्योधनो हि समरे सहसैन्यः सहानुजः ।
निहतः क्षत्रधर्मेऽस्मिन्दुसत्मा कुलपांसनः ॥ १३.१.११ ॥
दुर्योधन युद्धात आपल्या सैन्यासह आणि लहान भावांसह मारला गेला. या क्षत्रधर्मात तो दुष्टात्मा, कुलाला कलंक लावणारा होता.
13.1.12
न स पश्यति दुष्टात्मा त्वामद्य पतितं क्षितौ ।
अतः श्रेयो मृतं मन्ये नेह जीवितमात्मनः ॥ १३.१.१२ ॥
तो दुष्टात्मा आज तुम्हाला भूमीवर पडलेले पाहत नाही. म्हणून येथे जगण्यापेक्षा मरण हेच त्याच्यासाठी श्रेयस्कर आहे असे मला वाटते.
13.1.13
अहं हि समरे वीर गमितः शत्रुभिः क्षयम् ।
अभविष्यं यदि पुरा सह भ्रातृभिरच्युत।
न त्वामेवं सुदुःखार्तमद्राक्षं सायकार्दितम् ॥ १३.१.१३ ॥
हे वीरा, मी युद्धात शत्रूंकडून नष्ट झालो असतो आणि पूर्वीच बंधूंसह असतो, हे अच्युता; बाणांनी पीडित, अत्यंत दुःखी अशा तुला मी असे पाहिले नसते.
13.1.14
नूनं हि पापकर्माणो धात्रा सृष्टाः स्म हे नृप ॥ १३.१.१४ ॥
हे राजा, खरोखर आम्ही पापकर्मी आहोत; विधात्याने आम्हाला असे निर्माण केले आहे.
13.1.15
अन्यस्मिन्नपि लोके वै यथा मुच्येम किल्बिषात् ।
तथा प्रशाधि मां राजन्मम चेदिच्छसि प्रियम् ॥ १३.१.१५ ॥
हे राजा, परलोकातही आम्ही पापातून मुक्त व्हावे म्हणून, माझे हित तुला हवे असल्यास मला तसा उपदेश कर.
13.1.16
परतन्त्रं कथं हेतुमात्मानमनु पश्यसि ।
कर्मणां हि महाभाग सूक्ष्मं ह्येतदतीन्द्रियम् ॥ १३.१.१६ ॥
तू स्वतःला परतंत्र आणि कारण म्हणून कसे पाहतोस? हे महाभागा, कर्मांचे हे सूक्ष्म रहस्य इंद्रियातीत आहे.
13.1.17
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
संवादं मृत्युगौतम्योः काललुब्धकपन्नगैः ॥ १३.१.१७ ॥
याविषयी लोक हा प्राचीन इतिहास सांगतात: मृत्यू आणि गौतमी यांचा संवाद, काल, शिकारी आणि साप यांच्यासह.
13.1.18
गौतमी नाम काऽप्यासीत्स्थविरा शमसंयुता ।
सर्पेण दष्टं स्वं पुत्रमपश्यद्गतचेतनम् ॥ १३.१.१८ ॥
गौतमी नावाची एक वृद्ध स्त्री होती, जी शांत स्वभावाची होती. सापाने दंश केलेला आपला मुलगा निष्प्राण पडलेला तिने पाहिला.
13.1.19
अथ तं स्नायुपाशेन बद्ध्वा सर्पममर्षितः ।
लुब्धकोऽर्जुनको नाम नाम गौतम्याः समुपानयत् ॥ १३.१.१९ ॥
नंतर संतप्त झालेल्या अर्जुनक नावाच्या शिकाऱ्याने त्या सापाला स्नायूच्या दोरीने बांधून गौतमीजवळ आणले.
13.1.20
तां चाब्रवीदयं ते स पुत्रहा पन्नगाधमः ।
ब्रहि क्षिप्रं महाभागे वध्यतां केन हेतुना ॥ १३.१.२० ॥
तो तिला म्हणाला, 'हे महाभागे, तुझ्या पुत्राचा घातक हा सर्पांमधील अधम आहे. कोणत्या कारणाने याचा वध करावा ते लवकर सांग.'
13.1.21
अग्नौ प्रक्षिप्यतामेष च्छिद्यतां खण्डशोपि वा ।
न ह्यं बालहा पापश्चिरं जीवितुमर्हति ॥ १३.१.२१ ॥
याला अग्नीत टाका, किंवा तुकडे तुकडे करा. हा बालहत्त्या करणारा पापी दीर्घकाल जगण्यास योग्य नाही.
13.1.22
विसृजैनमबुद्धिस्त्वमवध्योऽर्जुनक त्वया ।
को ह्यात्मानं गुरुं कुर्यात्प्राप्तव्ये सति चिन्तयन् ॥ १३.१.२२ ॥
हे अर्जुनका, मूर्खा, याला सोडून दे; हा वध्य नाही. फळ मिळण्याच्या वेळी विचार करून कोण स्वतःला गुरु करील?
13.1.23
प्लवन्ते धर्मलघवो लोकेऽम्भसि यथा प्लवाः ।
मज्जन्ति पापगुरवः शस्त्रं स्कन्नमिवोदके ॥ १३.१.२३ ॥
जगात धर्माने हलके लोक पाण्यावर तरंगणाऱ्या वस्तूंप्रमाणे तरंगतात, आणि पापाने जड लोक पाण्यात पडलेल्या शस्त्राप्रमाणे बुडतात.
13.1.24
नास्यामृतत्वं भवितैवं हतेऽस्मि-
ञ्जीवत्यस्मिन्कोऽत्ययः स्यादयं ते।
अस्योत्सर्गे प्राणयुक्तस्य जन्तो-
र्मृत्युं लोके को न गच्छेदनन्ते ॥ १३.१.२४ ॥
याला मारल्याने याला अमरत्व मिळणार नाही; हा जिवंत राहिला तर तुमचे काय नुकसान? प्राणधारी या जीवाला सोडण्यात जगात कोण अनंत मृत्यूला जाणार नाही?
13.1.25
जानाम्यहं नेह गुणागुणज्ञाः ।
सदायुक्ता गुरवो वै भवन्ति।
स्वर्गस्य ते सूपदेशा भवन्ति ।
तस्मात्क्षुद्रं सर्पमेनं हनिष्ये ॥ १३.१.२५ ॥
येथे गुणागुण जाणणारे, सदैव संयमी गुरू असतात हे मला ठाऊक आहे; स्वर्गाविषयी तुझे चांगले उपदेशही त्यांचेच आहेत. म्हणून या क्षुद्र सापाला मी मारीन.
13.1.26
शममीप्सन्तः कालयोगं त्यजन्ति ।
सद्यः शुचं त्वर्थविदस्त्यजन्ति।
श्रियः क्षयः शोचतां नित्यशो हि ।
तस्माच्छुचं मुञ्च हते भुजङ्गे ॥ १३.१.२६ ॥
शांती इच्छिणारे काळाचा क्रम स्वीकारतात; अर्थ जाणणारे तत्काळ शोक सोडतात. शोक करणाऱ्यांची लक्ष्मी नित्य क्षीण होते. म्हणून साप मारला गेला म्हणून शोक सोड.
13.1.27
न चैवार्तिर्विद्यतेऽस्मद्विधानां ।
धर्मात्मानः सर्वदा सञ्जना हि।
नित्यायस्तो बालजनो न चाहं ।
धर्मोपैति प्रभवाम्यस्य नाहम् ॥ १३.१.२७ ॥
आमच्यासारख्या धर्मात्म्या सज्जनांना कधीच पीडा नसते. बालकांसारखे लोकच सदैव व्याकूळ असतात; मी तसा नाही. मी धर्माकडे जातो; याला मी कारण नाही.
13.1.28
न ब्राह्मणानां कोपोऽस्ति कुतः कोपाच्च यातना ।
मार्दवात्क्षम्यतां साधो मुच्यतामेष पन्नगः ॥ १३.१.२८ ॥
ब्राह्मणांच्या ठायी कोप नसतो; कोपातून यातना कुठून येणार? हे साधो, मृदुतेने क्षमा कर; हा साप सोडून दे.
13.1.29
हत्वा लाभः श्रेय एवाव्ययः स्या-
त्सद्योलाभःस्याद्बलिभ्यः प्रशस्तः।
कालाल्लाभो यस्तु सद्यो भवेत ।
श्रेयोलाभः कुत्सिते त्वीदृशि स्यात् ॥ १३.१.२९ ॥
मारून मिळणारा लाभच श्रेयस्कर व अक्षय असू शकतो; बलवानांकडून तत्काळ मिळणारा लाभ प्रशंसनीय आहे. परंतु काळामुळे तत्काळ मिळणारा लाभ, अशा निंद्य कर्मात श्रेयोलाभ कसा होईल?
13.1.30
काऽर्थप्राप्तिर्गृह्य शत्रुं निहत्य ।
का कामाप्तिः प्राप्य शत्रुं न मुक्त्वा।
कस्मात्सौम्याहं न क्षमे नो भुजङ्गे ।
मोक्षार्थं वा कस्य हेतोर्न कुर्याम् ॥ १३.१.३० ॥
शत्रूला धरून मारल कोणती धनप्राप्ती होईल? शत्रू मिळूनही त्याला सोडल्यास कोणती इच्छा पूर्ण होईल? हे सौम्या, मी या सापावर क्षमा का करू शकत नाही? किंवा मोक्षासाठी कोणत्या कारणाने मी तसे करू नये?
13.1.31
अस्मादेकाद्बहवो रक्षितव्या ।
नैको बहुभ्यो गौतमि रक्षितव्यः।
कृतागसं धर्महेतोस्त्यजन्ति ।
सरीसृपं पापमिमं त्यज त्वम् ॥ १३.१.३१ ॥
या एकापासून अनेकांचे रक्षण करायला हवे; हे गौतमी, एकाचे अनेकांसाठी रक्षण करू नये. अपराधी माणसाला धर्मासाठी लोक सोडून देतात. या पापी सरपटणाऱ्या प्राण्याला तू सोड.
13.1.32
नास्मिन्हते पन्नगे पुत्रको मे ।
सम्प्राप्स्यते लुब्धक जीवितं वै।
गुणं चान्यं नास्य वधे प्रपश्ये ।
तस्मात्सर्पं लुब्धक मुञ्च जीवम् ॥ १३.१.३२ ॥
या सापाला मारल्याने माझा पुत्र जीवन परत मिळवणार नाही, हे शिकाऱ्या. आणि याच्या वधात मला दुसरा कोणताही गुण दिसत नाही. म्हणून, हे शिकाऱ्या, सापाला जिवंत सोड.
13.1.33
वृत्रं हत्वा देवराट् श्रेष्ठभाग्वै ।
यज्ञं हत्वा भागमवाप चैव।
शूली देवो देववृत्तं चर त्वं ।
क्षिप्रं सर्पं जहि मा भूत्ते विशङ्का ॥ १३.१.३३ ॥
देवराज इंद्राने वृत्राला मारून श्रेष्ठ भाग मिळवला; यज्ञाचा नाश करूनही त्याने भाग मिळवला. शूलधारी देवाप्रमाणे देवांचा आचार पाळ. लवकर सापाला मार, तुला कोणतीही शंका नसावी.
13.1.34
असकृत्प्रोच्यमानाऽपि गौतमी भुजगं प्रति ।
लुब्धकेन महाभागा सा पापे नाकरोन्मतिम् ॥ १३.१.३४ ॥
शिकाऱ्याने सापाबद्दल वारंवार सांगितले तरीही, त्या महाभागा गौतमीने त्या पापी माणसाबाबत आपला विचार बदलला नाही.
13.1.35
ईषदुच्छ्वसमानस्तु कृच्छ्रात्संस्तभ्य पन्नगः ।
उत्ससर्ज गिरं मन्दां मानुषीं पाशपीडितः ॥ १३.१.३५ ॥
क्षीण श्वास घेत, कष्टाने स्वतःला सावरत, पाशाने पीडित झालेला तो सर्प मंद मानवी वाणीत बोलला.
13.1.36
को न्वर्जुनक दोषोऽत्र विद्यते मम बालिश ।
अस्वतन्त्रं हि मां मृत्युर्विवशं यदचूचुदत् ॥ १३.१.३६ ॥
हे अर्जुनका, हे मूर्खा, यात माझा दोष काय? स्वतंत्र नसलेल्या, विवश अशा मला मृत्यूने प्रवृत्त केले.
13.1.37
तस्यायं वचनाद्दष्टो न कोपेन न काम्यया ।
तस्य तत्किल्बिषं लुब्ध विद्यते यदि किञ्चन। ॥ १३.१.३७ ॥
त्याच्या आज्ञेनेच हा दंश केला आहे; क्रोधाने नाही, कामनेने नाही. हे लोभी, त्याच्यात काही दोष असेल तर तो त्याचाच आहे.
13.1.38
यद्यन्यवशगेनेदं कृतं ते पन्नगाशुभम् ।
कारणं वै त्वमप्यत्र तस्मात्त्वमपि किल्बिषी ॥ १३.१.३८ ॥
तू दुसऱ्याच्या वशात असून हे अशुभ कृत्य केलेस तरी येथे तूही कारण आहेस; म्हणून तूही दोषी आहेस.
13.1.39
मृत्पात्रस्य क्रियायां हि दण्डचक्रादयो यथा ।
कारणत्वे प्रकल्प्यन्ते तथा त्वमपि पन्नग ॥ १३.१.३९ ॥
मातीचे भांडे घडवण्यात काठी, चाक इत्यादी कारण मानले जातात, तसेच हे सर्पा, तूही कारण मानला जातोस.
13.1.40
किल्बिषी चापि मे वध्यः किल्बिषी चासि पन्नग ।
आत्मानं कारणं ह्यत्र त्वमाख्यासि भुजङ्गम ॥ १३.१.४० ॥
हे सर्पा, तू दोषी आहेस आणि माझ्याकडून वध्यही आहेस; येथे तू स्वतःलाच कारण म्हणून सांगत आहेस, हे भुजंगा.
13.1.41
सर्व एते ह्यस्ववशा दण्डचक्रादयो यथा ।
तथाहमपि तस्मान्मे नैष दोषो मतस्तव ॥ १३.१.४१ ॥
हे सर्व स्वतंत्र नाहीत, जसे दंड आणि चक्र; तसाच मीही. म्हणून तुझ्या मते यात माझा दोष नाही.
13.1.42
अथवा मतमेतत्ते तेप्यन्योऽन्यप्रयोजकाः ।
कार्यकारणसन्देहो भवत्यन्योन्यचोदनात् ॥ १३.१.४२ ॥
किंवा हेच जर तुझे मत असेल, तर तेही एकमेकांना प्रेरित करणारे आहेत; परस्परप्रेरणेने कार्यकारणाचा संशय उत्पन्न होतो.
13.1.43
एवं सति न दोषो मे नास्मि वध्यो न किल्बिषी ।
किल्बिषं समवाये स्यान्मन्यसे यदि किल्बिषम् ॥ १३.१.४३ ॥
असे असेल तर माझा दोष नाही; मी वध्य नाही, अपराधीही नाही. तुला दोष वाटत असेल तर तो सर्वांच्या संयोगातच असेल.
13.1.44
कारणं यदि स्याद्वै न कर्ता स्यास्त्वमप्युत ।
विनाशे कारणं त्वं च तस्माद्वध्योऽसि मे मतः ॥ १३.१.४४ ॥
जर तू कारण असशील, तर तूही कर्ता नाहीस का? नाशाला तूच कारण आहेस. म्हणून माझ्या मते तू वध्य आहेस.
13.1.45
असत्यपि कृते कार्ये नेह पन्नग लिप्यते ।
तस्मान्नात्रैव हेतुः स्याद्वध्यः किं बहु भाषसे ॥ १३.१.४५ ॥
हे सर्पा, कार्य घडले नसतानाही येथे कोणी लिप्त होत नाही. म्हणून येथे कारणही ठरत नाही. तू वध्य आहेस; एवढे का बोलतोस?
13.1.46
कार्याभावे क्रिया न स्यात्सत्यसत्यपि कारणे ।
तस्मात्समेऽस्मिन्हेतौ मे वाच्यो हेतुर्विशेषतः ॥ १३.१.४६ ॥
कार्य नसेल तर क्रिया होत नाही, कारण असो वा नसो. म्हणून या समान कारणात मला विशेषतः कारण सांगायला हवे.
13.1.47
यद्यहं कारणत्वेन मतो लुब्धक तत्त्वतः ।
अन्यः प्रयोक्तास्यादत्र किन्नु जन्तुविनाशने ॥ १३.१.४७ ॥
हे व्याधा, खरोखर मलाच कारण मानले जात असेल, तर या प्राणिहत्येत दुसराच कोणीतरी प्रेरक असला पाहिजे.
13.1.48
वध्यस्त्वं मम दुर्बुद्धे बालघाती नृशंसकृत् ।
भाषसे किं बहु पुनर्वध्यः सन्पन्नगाधम ॥ १३.१.४८ ॥
हे दुर्बुद्धी, बालघातका, क्रूरकर्मा, तू माझ्याकडून मारला जाण्यास योग्य आहेस. हे अधम सर्पा, इतके का बोलतोस? तू वध्यच आहेस.
13.1.49
यथा हवींषि जुह्वाना मखे वै लुब्धकर्त्विजः ।
न फलं प्राप्नुवन्त्यत्र फलयोगे तथा ह्यहम् ॥ १३.१.४९ ॥
यज्ञात हविर्द्रव्याची आहुती देणारे ऋत्विज, व्याध-ऋत्विज जसे येथे फल मिळवत नाहीत, तसेच फलाच्या संबंधात मीही.
13.1.50
तथा ब्रुवति तस्मिंस्तु पन्नगे मृत्युचोदिते ।
आजगाम ततो मृत्युः पन्नगं चाब्रवीदिदम् ॥ १३.१.५० ॥
तो सर्प असे बोलत असताना मृत्यूने प्रेरित झालेला मृत्यू आला आणि त्याने सर्पाला हे सांगितले.
13.1.51
प्रचोदितोऽहं कालेन पन्नग त्वामचूचुदम् ।
विनाशहेतुर्नास्य त्वमहं न प्राणिनः शिशोः ॥ १३.१.५१ ॥
हे सर्पा, काळाने प्रेरित होऊन मी तुला प्रेरले. तू या बालकाच्या नाशाचे कारण नाहीस, मीही नाही, किंवा हा प्राणीही नाही.
13.1.52
यथा वायुर्जलधरान्विकर्षति ततस्ततः ।
तद्वज्जलदवत्सर्प कालस्याहं वशानुगः ॥ १३.१.५२ ॥
वारा ज्याप्रमाणे ढगांना इकडे तिकडे ओढतो, त्याप्रमाणे हे सर्पा, मी काळाच्या अधीन राहून चालणारी आहे.
13.1.53
सात्विका राजसाश्चैव तामसा ये च केचन ।
भावाः कालात्मकाः सर्वे प्रवर्तन्तेह जन्तुषु ॥ १३.१.५३ ॥
सात्त्विक, राजस आणि तामस जे कोणतेही भाव आहेत, ते सर्व कालस्वरूप असून येथे प्राण्यांमध्ये प्रवृत्त होतात.
13.1.54
जङ्गमाः स्थावराश्चैव दिवि वा यदि वा भुवि ।
सर्वे कालात्मकाः सर्प कालात्मकमिदं जगत् ॥ १३.१.५४ ॥
जंगम आणि स्थावर, आकाशात असोत वा पृथ्वीवर, सर्व कालस्वरूप आहेत. हे सर्पा, हे जग कालस्वरूप आहे.
13.1.55
प्रवृत्तयश्च लोके या तथैव च निवृत्तयः ।
तासां विकृतयो याश्च सर्वं कालात्मकं स्मृतम् ॥ १३.१.५५ ॥
जगात जी प्रवृत्ती आहे, तशीच जी निवृत्ती आहे, आणि त्यांचे जे विकार आहेत, ते सर्व कालस्वरूप मानले गेले आहे.
13.1.56
आदित्यश्चन्द्रमा विष्णुरापो वायुः शतक्रतुः ।
अग्निः खं पृथिवी मित्रः पर्जन्यो वसवोऽदितिः ॥ १३.१.५६ ॥
आदित्य, चंद्र, विष्णू, आप, वायू, शतक्रतू (इंद्र), अग्नी, आकाश, पृथ्वी, मित्र, पर्जन्य, वसू आणि अदिती.
13.1.57
सरितः सागराश्चैव भावाभावौ च पन्नग ।
सर्वे कालेन सृज्यन्ते ह्रियन्ते च पुनःपुनः ॥ १३.१.५७ ॥
नद्या आणि सागर, भाव आणि अभाव, हे सर्पा, हे सर्व कालाद्वारे वारंवार निर्माण केले जातात आणि नेले जातात.
13.1.58
एवं ज्ञात्वा कथं मां सदोषं सर्प मन्यसे ।
अथ चैवं गते दोषे मयि त्वमपि दोषवान् ॥ १३.१.५८ ॥
हे जाणूनही, हे सर्पा, मला सदोष का मानतोस? आणि जर असा दोष माझ्यात असेल, तर तूही दोषी आहेस.
13.1.59
निर्दोषं दोषवन्तं वा न त्वां मृत्यो ब्रवीम्यहम् ।
त्वयाऽहं चोदित इति ब्रवीम्येतावदेव तु ॥ १३.१.५९ ॥
हे मृत्यो, मी तुला निर्दोष किंवा दोषी म्हणत नाही. तुझ्याकडून प्रेरित होऊन मी असे केले, इतकेच मी सांगतो.
13.1.60
यदि काले तु दोषोऽस्ति यदि तत्रापि नेष्यते ।
दोषो नैव परीक्ष्यो मे न ह्यत्राधिकृता वयम् ॥ १३.१.६० ॥
काळामुळे दोष असेल, किंवा तेथेही दोष मानला जात नसेल, तर माझ्यातील दोषाची परीक्षा करू नये; कारण येथे आम्ही अधिकारी नाही.
13.1.61
निर्मोक्षस्त्वस्य दोषस्य मया कार्यो यथा तथा ।
मृत्योरपि न दोषः स्यादिति मेऽत्र प्रयोजनम् ॥ १३.१.६१ ॥
परंतु या दोषातून मला मुक्त व्हायचे आहे; मृत्यूवरही दोष येऊ नये अशा रीतीने ते करायचे आहे — हेच येथे माझे प्रयोजन आहे.
13.1.62
सर्पोऽथार्जुनकं प्राह श्रुतं ते मृत्युभाषितम् ।
नानागसं मां पाशेन सन्तापयितुमर्हसि। ॥ १३.१.६२ ॥
तेव्हा सर्प अर्जुनकाला म्हणाला, "मृत्यूचे बोलणे तू ऐकले आहेस. मी निरपराध आहे; म्हणून पाशाने मला पीडा देणे तुला योग्य नाही."
13.1.63
मृत्योः श्रुतं मे वचनं तव चैव भुजङ्गम ।
नैव तावददोषत्वं भवति त्वयि पन्नग ॥ १३.१.६३ ॥
हे भुजंगा, मी मृत्यूचे आणि तुझे बोलणे दोन्ही ऐकले आहे; परंतु अद्याप तुझी निर्दोषता सिद्ध होत नाही, हे पन्नगा.
13.1.64
मृत्युस्त्वं चैव हेतुर्हि बालस्यास्य विनाशने ।
उभयं कारणं मन्ये न कारणमकारणम् ॥ १३.१.६४ ॥
मृत्यू आणि तू दोघेही या बालकाच्या नाशाला कारण आहात; मी दोघांनाही कारण मानतो, अकारण नाही.
13.1.65
धिङ्भृत्युं च दुरात्मानं क्रूरं दुःखकरं सताम् ।
त्वां चैवाहं वधिष्यामि परपापस्य कारणम् ॥ १३.१.६५ ॥
मृत्यूला धिक्कार असो! दुरात्म्या, क्रूरा, सज्जनांना दुःख देणाऱ्या! दुसऱ्यांच्या पापाचे कारण असलेल्या तुलाच मी ठार मारीन.
13.1.66
विवशौ कालवशगावावां निर्दिष्टकारिणौ ।
नावां दोषेण गन्तव्यौ यदि सम्यक्प्रपश्यसि ॥ १३.१.६६ ॥
आम्ही दोघेही असहाय्य, कालाधीन, नियत केलेले तेच करणारे आहोत. तू नीट पाहिलेस तर आम्ही दोषास पात्र नाही.
13.1.67
युवामुभौ कालवशौ यदि मे मृत्युपन्नगौ ।
हर्षक्रोधौ यथा स्यातामेतदिच्छामि वेदितुम् ॥ १३.१.६७ ॥
तुम्ही दोघे, मृत्यू आणि साप, कालाधीन असाल तर तुमच्यात हर्ष आणि क्रोध कसे उत्पन्न होतात हे जाणून घेण्याची माझी इच्छा आहे.
13.1.68
या काचिदेव चेष्टा स्यान्सर्वा कालप्रचोदिता ।
पूर्वमेवैतदुक्तं हि मया लुब्धक तत्वतः ॥ १३.१.६८ ॥
जी कोणतीही कृती घडते, ती सर्व कालप्रेरित आहे. हे लुब्धका, हे मी आधीच खरेपणाने सांगितले होते.
13.1.69
तस्मादुभौ कालवशावावां निर्दिष्टकारिणौ ।
नावां दोपेण गन्तव्यौ त्वया लुब्धक कर्हिचित् ॥ १३.१.६९ ॥
म्हणून आम्ही दोघेही कालाधीन आणि नियत केलेले कार्य करणारे आहोत. हे लुब्धका, तू आम्हाला कधीही दोषी ठरवू नयेस.
13.1.70
अथोपगम्य कालस्तु तस्मिन्धर्मार्थसंशये ।
अब्रवीत्पन्नगं मृत्युं लुब्धं चार्जुनकं तथा ॥ १३.१.७० ॥
मग धर्मार्थाच्या संशयात काळ जवळ येऊन सर्पाला, मृत्यूला, लुब्धकाला आणि अर्जुनकाला असे म्हणाला.
13.1.71
न ह्यहं नाप्ययं मृत्युर्नायं लुब्धक पन्नगः ।
किल्बिषी जन्तुमरणे न वयं हि प्रयोजकाः ॥ १३.१.७१ ॥
मी नाही, हा मृत्यूही नाही, हा सर्पही नाही, हे व्याधा. प्राण्याच्या मरणात कोणीही दोषी नाही; आम्ही खरोखर प्रेरक नाही.
13.1.72
अकरोद्यदयं कर्म तन्नोऽर्जुनक चोदकम् ।
विनाशहेतुर्नान्योऽस्य वध्यतेऽयं स्वकर्मणा ॥ १३.१.७२ ॥
याने जे कर्म केले, हे अर्जुनका, तेच आम्हाला प्रेरक ठरले. याच्या नाशाचे कारण दुसरे कोणी नाही; हा स्वतःच्याच कर्मानेच मारला जात आहे.
13.1.73
यदनेन कृतं कर्म तेनायं निधनं गतः ।
विनाशहेतुः कर्मास्य सर्वे कर्मवशा वयम् ॥ १३.१.७३ ॥
याने जे कर्म केले, त्यामुळेच हा मृत्यू पावला. याच्या नाशाचे कारण याचेच कर्म आहे; आपण सर्व कर्माच्या अधीन आहोत.
13.1.74
कर्मदायादवाँल्लोकः कर्मसम्बन्धलक्षणः ।
कर्माणि चोदयन्तीह यथान्योन्यं तथावयम् ॥ १३.१.७४ ॥
हा लोक कर्माचा वारसदार आहे; कर्मसंबंध हेच त्याचे लक्षण. येथे कर्मे जशी एकमेकांना प्रेरित करतात, तसेच आपणही आहोत.
13.1.75
यथा मृत्पिण्डतः कर्ता कुरुते यद्यदिच्छति ।
एवमात्मकृतं कर्म मानवः प्रतिपद्यते ॥ १३.१.७५ ॥
कुंभार मातीच्या गोळ्यातून जे जे इच्छितो ते बनवतो, तसेच मनुष्य स्वतः केलेल्या कर्मालाच प्राप्त होतो.
13.1.76
यथा च्छायातपौ नित्यं सुसम्बद्धौ निरन्तरम् ।
तथा कर्म च कर्ता च सम्बद्धावात्मकर्मभिः ॥ १३.१.७६ ॥
सावली आणि ऊन जसे सतत घट्ट एकमेकांशी जोडलेले असतात, तसेच कर्म आणि कर्ता स्वतःच्या कर्मांनी जोडलेले आहेत.
13.1.77
एवं नाहं न वै मृत्युर्न सर्पो न तथा भव न् ।
न चेयं ब्राह्मणी वृद्धा शिशुरेवात्र कारणम् ॥ १३.१.७७ ॥
असे मी नाही, मृत्यू नाही, सर्प नाही, तसा जन्मही नाही; ही वृद्ध ब्राह्मणीही नाही; येथे कारण तर बालकच आहे.
13.1.78
तस्मिंस्तथा ब्रुवाणे तु ब्राह्मणी गौतमी नृप ।
स्वकर्मप्रत्ययाँल्लोकान्मत्वाऽर्जुनकमब्रवीत् ॥ १३.१.७८ ॥
हे राजा, तो असे बोलत असता गौतमी नावाच्या ब्राह्मणीने लोक हे स्वकर्मावर अवलंबून आहेत असे मानून अर्जुनकाला म्हटले.
13.1.79
नैव कालो न भुजगो न मृत्युरिह कारणम् ।
स्वकर्मभिरयं बालः कालेन निधं गतः ॥ १३.१.७९ ॥
येथे काळ कारण नाही, सर्प नाही, मृत्यूही नाही; हे बालक स्वकर्मामुळे काळाने मृत्यू पावले आहे.
13.1.80
मया च तत्कृतं कर्म येनायं मे मृतः सुतः ।
यातु कालस्तथा मृत्युर्मुञ्चार्जुनक पन्नगम् ॥ १३.१.८० ॥
मी केलेल्या त्या कर्मामुळेच माझा हा पुत्र मेला. काळ आणि मृत्यू निघून जावोत; हे अर्जुनका, सर्पाला सोड.
13.1.81
ततो यथागतं जग्मुर्मृत्युः कालोऽथ पन्नगः ।
अभूद्विशोकोऽर्जुनको विशोका चैव गौतमी ॥ १३.१.८१ ॥
मग मृत्यू, काळ आणि सर्प जसे आले होते तसेच निघून गेले; अर्जुनक शोकरहित झाला आणि गौतमीही शोकरहित झाली.
13.1.82
एतच्छ्रुत्वा शमं गच्छ मा भूः शोकपरो नृप ।
स्वकर्मप्रत्ययाँल्लोकांस्त्रीन्विद्धि समितिंजय ॥ १३.१.८२ ॥
हे ऐकून शांत हो; हे राजा, शोकात बुडू नकोस. हे समितिंजया, तिन्ही लोक स्वकर्मावर अवलंबून आहेत हे जाण.
13.1.83
नैव त्वया कृतं कर्म नापि दुर्योधनेन वै ।
कालेनैतत्कृतं विद्धि निहता येन पार्थिवाः ॥ १३.१.८३ ॥
हे कर्म तू केलेस नाहीस आणि दुर्योधनानेही केलेले नाही. हे काळाने केले आहे, असे जाण; त्यानेच राजे मारले गेले.
13.1.84
इत्येतद्वचनं श्रुत्वा बभूव विगतज्वरः ।
युधिष्ठरो महातेजाः पप्रच्छेदं च धर्मवित् ॥ १३.१.८४ ॥
हे वचन ऐकून महातेजस्वी धर्मज्ञ युधिष्ठिर शोकज्वरातून मुक्त झाला आणि त्याने हे विचारले.