ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 13.1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.1.1
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
देवीं सरस्वतीं चैवततो जयमुदीरयेत्
शरतल्पे महात्मानं शयानमपराजितम् ।
युधिष्ठिर उपागम्य प्रणिपत्येदमब्रवीत् ॥ १३.१.१ ॥
ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ, ਨਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਤਮ ਨਰ ਨੂੰ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਜਯ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਸੇਜ ਉੱਤੇ ਲੇਟੇ ਹੋਏ ਅਜੇਯ ਮਹਾਤਮਾ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਇਹ ਕਿਹਾ।
13.1.2
शमो बहुविधाकारः सूक्ष्म उक्तः पितामह ।
न च मे हृदये शान्तिरस्ति श्रुत्वेदमीदृशम् ॥ १३.१.२ ॥
ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ, ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਮ ਦੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਸੂਖਮ ਰੂਪ ਦੱਸਿਆ। ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।
13.1.3
अस्मिन्नर्थे बहुविधा शान्तिरुक्ता पितामह ।
स्वकृतात्का नु शान्ति स्याच्छमाद्बहुविधादपि ॥ १३.१.३ ॥
ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ, ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ। ਪਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਕਿਹੜੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ਮ ਨਾਲ ਵੀ?
13.1.4
शराचितं शरीरं हि तीव्रव्रणमुदीक्ष्य ते ।
शमं नोपलभे वीर दुष्कृतान्येव चिन्तयन् ॥ १३.१.४ ॥
ਹੇ ਵੀਰ, ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਢਕਿਆ ਤੁਹਾਡਾ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਡੂੰਘੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਵੇਖ ਕੇ, ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਬੁਰੇ ਕਰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਿਆਂ, ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
13.1.5
रुधिरेणावसिक्ताङ्गं प्रस्रवन्तं यथाचलम् ।
त्वां दृष्ट्वा पुरुषव्याघ्र सीदे वर्षास्विवाम्बुजम् ॥ १३.१.५ ॥
ਹੇ ਪੁਰਸ਼ਵਿਆਘਰ, ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਪਰਬਤ ਵਾਂਗ ਵਗਦੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਮੈਂ ਮੁਰਝਾ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ।
13.1.6
अतः कष्टतरं किन्नु मत्कृते यत्पितामहः ।
इमामवस्थां गमितः प्रत्यमित्रै रणाजिरे ॥ १३.१.६ ॥
ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਸ਼ਟਦਾਇਕ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਮੇਰੇ ਕਾਰਨ, ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ, ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਵੈਰੀਆਂ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਹਾਲਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।
13.1.7
तथा चान्ये नृपतयः सहपुत्राः सबान्धवाः ।
मत्कृते निधनं प्राप्ताः किन्नु कष्टतरं ततः ॥ १३.१.७ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਰਾਜੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਬੰਧੂਆਂ ਸਮੇਤ ਮੇਰੇ ਕਾਰਨ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਸ਼ਟਦਾਇਕ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
13.1.8
वयं हि धार्तराष्ट्राश्च काममन्युवशं गताः ।
कृत्वेदं निन्दितं कर्म प्राप्स्यामः कां गतिं नृप ॥ १३.१.८ ॥
ਅਸੀਂ ਅਤੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕਿਹੜੀ ਗਤੀ ਪਾਵਾਂਗੇ?
13.1.9
इदं तु धार्तराष्ट्रास्य श्रेयो मन्ये जनाधिप ।
इमामवस्थां संप्राप्तं यदसौ त्वां न पश्यति ॥ १३.१.९ ॥
ਹੇ ਜਨਾਧਿਪ, ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਣਾ ਹੀ ਭਲਾ ਹੈ।
13.1.10
सोऽहमार्तिकरो राजन्सुहृद्वधकरस्तथा ।
न शान्तिमधिगच्छामि पश्यंस्त्वां दुःखितं क्षितौ ॥ १३.१.१० ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਹੀ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹਾਂ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਵਧ ਦਾ ਵੀ ਕਾਰਨ ਹਾਂ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
13.1.11
दुर्योधनो हि समरे सहसैन्यः सहानुजः ।
निहतः क्षत्रधर्मेऽस्मिन्दुसत्मा कुलपांसनः ॥ १३.१.११ ॥
ਦੁਰਯੋਧਨ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਕਸ਼ਤ੍ਰਧਰਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੁਸ਼ਟ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਕੁਲ ਨੂੰ ਕਲੰਕਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ।
13.1.12
न स पश्यति दुष्टात्मा त्वामद्य पतितं क्षितौ ।
अतः श्रेयो मृतं मन्ये नेह जीवितमात्मनः ॥ १३.१.१२ ॥
ਉਹ ਦੁਸ਼ਟ ਮਨ ਵਾਲਾ ਅੱਜ ਤੁਹਾਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇੱਥੇ ਜਿਉਂਦੇ ਰਹਿਣ ਨਾਲੋਂ ਉਸ ਲਈ ਮਰਨਾ ਹੀ ਭਲਾ ਹੈ।
13.1.13
अहं हि समरे वीर गमितः शत्रुभिः क्षयम् ।
अभविष्यं यदि पुरा सह भ्रातृभिरच्युत।
न त्वामेवं सुदुःखार्तमद्राक्षं सायकार्दितम् ॥ १३.१.१३ ॥
ਹੇ ਵੀਰ, ਜੇ ਮੈਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਵੈਰੀਆਂ ਹੱਥੋਂ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ, ਹੇ ਅਚੁਤ, ਤਾਂ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਤੈਨੂੰ ਮੈਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਵੇਖਦਾ।
13.1.14
नूनं हि पापकर्माणो धात्रा सृष्टाः स्म हे नृप ॥ १३.१.१४ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਯਕੀਨਨ ਅਸੀਂ ਪਾਪੀ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਾਂ; ਧਾਤਾ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਚਿਆ ਹੈ।
13.1.15
अन्यस्मिन्नपि लोके वै यथा मुच्येम किल्बिषात् ।
तथा प्रशाधि मां राजन्मम चेदिच्छसि प्रियम् ॥ १३.१.१५ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਸੀਂ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਸਕੀਏ, ਜੇ ਮੇਰਾ ਭਲਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ।
13.1.16
परतन्त्रं कथं हेतुमात्मानमनु पश्यसि ।
कर्मणां हि महाभाग सूक्ष्मं ह्येतदतीन्द्रियम् ॥ १३.१.१६ ॥
ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਰਾਧੀਨ ਅਤੇ ਕਾਰਨ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਦਾ ਹੈਂ? ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਇਹ ਸੂਖਮ ਰਹੱਸ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।
13.1.17
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
संवादं मृत्युगौतम्योः काललुब्धकपन्नगैः ॥ १३.१.१७ ॥
ਇਸ ਬਾਰੇ ਲੋਕ ਇਹ ਪੁਰਾਤਨ ਇਤਿਹਾਸ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਮ੍ਰਿਤਯੂ ਅਤੇ ਗੌਤਮੀ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਵਾਦ, ਕਾਲ, ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸੱਪ ਨਾਲ।
13.1.18
गौतमी नाम काऽप्यासीत्स्थविरा शमसंयुता ।
सर्पेण दष्टं स्वं पुत्रमपश्यद्गतचेतनम् ॥ १३.१.१८ ॥
ਗੌਤਮੀ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਬੁੱਢੀ ਔਰਤ ਸੀ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸੱਪ ਦੇ ਡੰਗੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਬੇਜਾਨ ਵੇਖਿਆ।
13.1.19
अथ तं स्नायुपाशेन बद्ध्वा सर्पममर्षितः ।
लुब्धकोऽर्जुनको नाम नाम गौतम्याः समुपानयत् ॥ १३.१.१९ ॥
ਫਿਰ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਭਰੇ ਅਰਜੁਨਕ ਨਾਮ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੇ ਉਸ ਸੱਪ ਨੂੰ ਨਸਾਂ ਦੀ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਗੌਤਮੀ ਕੋਲ ਲਿਆਂਦਾ।
13.1.20
तां चाब्रवीदयं ते स पुत्रहा पन्नगाधमः ।
ब्रहि क्षिप्रं महाभागे वध्यतां केन हेतुना ॥ १३.१.२० ॥
ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, 'ਹੇ ਮਹਾਭਾਗੇ, ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਕਾਤਲ ਇਹ ਸੱਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨੀਚ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇ, ਛੇਤੀ ਦੱਸ।'
13.1.21
अग्नौ प्रक्षिप्यतामेष च्छिद्यतां खण्डशोपि वा ।
न ह्यं बालहा पापश्चिरं जीवितुमर्हति ॥ १३.१.२१ ॥
ਇਸਨੂੰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿਓ, ਜਾਂ ਟੁਕੜੇ ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦਿਓ। ਇਹ ਬਾਲਹੱਤਿਆਰਾ ਪਾਪੀ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਜੀਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।
13.1.22
विसृजैनमबुद्धिस्त्वमवध्योऽर्जुनक त्वया ।
को ह्यात्मानं गुरुं कुर्यात्प्राप्तव्ये सति चिन्तयन् ॥ १३.१.२२ ॥
ਹੇ ਅਰਜੁਨਕ, ਬੇਅਕਲ, ਇਸਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ; ਇਹ ਮਾਰਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਫਲ ਮਿਲਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸੋਚ ਕੇ ਕੌਣ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਬਣਾਵੇਗਾ?
13.1.23
प्लवन्ते धर्मलघवो लोकेऽम्भसि यथा प्लवाः ।
मज्जन्ति पापगुरवः शस्त्रं स्कन्नमिवोदके ॥ १३.१.२३ ॥
ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਹਲਕੇ ਲੋਕ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਤਰਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਾਂਗ ਤਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਾਪ ਨਾਲ ਭਾਰੇ ਲੋਕ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੇ ਹਥਿਆਰ ਵਾਂਗ ਡੁੱਬਦੇ ਹਨ।
13.1.24
नास्यामृतत्वं भवितैवं हतेऽस्मि-
ञ्जीवत्यस्मिन्कोऽत्ययः स्यादयं ते।
अस्योत्सर्गे प्राणयुक्तस्य जन्तो-
र्मृत्युं लोके को न गच्छेदनन्ते ॥ १३.१.२४ ॥
ਇਸਨੂੰ ਮਾਰਨ ਨਾਲ ਇਸਨੂੰ ਅਮਰਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗੀ; ਇਹ ਜੀਂਦਾ ਰਹੇ ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਕੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੈ? ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਜੀਵ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਵਿੱਚ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਅਨੰਤ ਮੌਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ?
13.1.25
जानाम्यहं नेह गुणागुणज्ञाः ।
सदायुक्ता गुरवो वै भवन्ति।
स्वर्गस्य ते सूपदेशा भवन्ति ।
तस्मात्क्षुद्रं सर्पमेनं हनिष्ये ॥ १३.१.२५ ॥
ਇੱਥੇ ਗੁਣ-ਅਵਗੁਣ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਸਦਾ ਸੰਜਮੀ ਗੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ; ਸਵਰਗ ਬਾਰੇ ਤੇਰੇ ਚੰਗੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੀ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਛੋਟੇ ਸੱਪ ਨੂੰ ਮੈਂ ਮਾਰਾਂਗਾ।
13.1.26
शममीप्सन्तः कालयोगं त्यजन्ति ।
सद्यः शुचं त्वर्थविदस्त्यजन्ति।
श्रियः क्षयः शोचतां नित्यशो हि ।
तस्माच्छुचं मुञ्च हते भुजङ्गे ॥ १३.१.२६ ॥
ਸ਼ਾਂਤੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਕਾਲ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਅਰਥ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਤੁਰੰਤ ਸੋਗ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੋਗ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੰਪਤੀ ਸਦਾ ਘਟਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸੱਪ ਦੇ ਮਰਨ ਦਾ ਸੋਗ ਛੱਡ ਦੇ।
13.1.27
न चैवार्तिर्विद्यतेऽस्मद्विधानां ।
धर्मात्मानः सर्वदा सञ्जना हि।
नित्यायस्तो बालजनो न चाहं ।
धर्मोपैति प्रभवाम्यस्य नाहम् ॥ १३.१.२७ ॥
ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਸਜਣਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਬਾਲਾਂ ਵਰਗੇ ਲੋਕ ਹੀ ਸਦਾ ਵਿਆਕੁਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਮੈਂ ਐਸਾ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਧਰਮ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ; ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਹਾਂ।
13.1.28
न ब्राह्मणानां कोपोऽस्ति कुतः कोपाच्च यातना ।
मार्दवात्क्षम्यतां साधो मुच्यतामेष पन्नगः ॥ १३.१.२८ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਦੁੱਖ ਕਿੱਥੋਂ ਆਵੇਗਾ? ਹੇ ਸਾਧੂ, ਨਰਮੀ ਨਾਲ ਮਾਫ਼ ਕਰ; ਇਸ ਸੱਪ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।
13.1.29
हत्वा लाभः श्रेय एवाव्ययः स्या-
त्सद्योलाभःस्याद्बलिभ्यः प्रशस्तः।
कालाल्लाभो यस्तु सद्यो भवेत ।
श्रेयोलाभः कुत्सिते त्वीदृशि स्यात् ॥ १३.१.२९ ॥
ਮਾਰ ਕੇ ਮਿਲਿਆ ਲਾਭ ਹੀ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਬਲਵਾਨਾਂ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਮਿਲਿਆ ਲਾਭ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾਯੋਗ ਹੈ। ਪਰ ਸਮੇਂ ਕਾਰਨ ਤੁਰੰਤ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਲਾਭ, ਇਸ ਨਿੰਦਤ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਪੁੰਨ-ਲਾਭ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇਗਾ?
13.1.30
काऽर्थप्राप्तिर्गृह्य शत्रुं निहत्य ।
का कामाप्तिः प्राप्य शत्रुं न मुक्त्वा।
कस्मात्सौम्याहं न क्षमे नो भुजङ्गे ।
मोक्षार्थं वा कस्य हेतोर्न कुर्याम् ॥ १३.१.३० ॥
ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਮਾਰਨ ਨਾਲ ਕਿਹੜੀ ਧਨ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋਵੇਗੀ? ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਛੱਡ ਦੇਣ ਨਾਲ ਕਿਹੜੀ ਕਾਮਨਾ ਪੂਰੀ ਹੋਵੇਗੀ? ਹੇ ਸੌਮਯ, ਮੈਂ ਇਸ ਸੱਪ ਉੱਤੇ ਕਿਉਂ ਖਿਮਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ? ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਕਰਾਂ?
13.1.31
अस्मादेकाद्बहवो रक्षितव्या ।
नैको बहुभ्यो गौतमि रक्षितव्यः।
कृतागसं धर्महेतोस्त्यजन्ति ।
सरीसृपं पापमिमं त्यज त्वम् ॥ १३.१.३१ ॥
ਇੱਕ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਹੇ ਗੌਤਮੀ, ਇੱਕ ਨੂੰ ਬਹੁਤਿਆਂ ਲਈ ਨਹੀਂ ਬਚਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਦੋਸ਼ੀ ਨੂੰ ਧਰਮ ਲਈ ਲੋਕ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਤੂੰ ਇਸ ਪਾਪੀ ਰੇਂਗਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ।
13.1.32
नास्मिन्हते पन्नगे पुत्रको मे ।
सम्प्राप्स्यते लुब्धक जीवितं वै।
गुणं चान्यं नास्य वधे प्रपश्ये ।
तस्मात्सर्पं लुब्धक मुञ्च जीवम् ॥ १३.१.३२ ॥
ਇਸ ਸੱਪ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਜੀਵਨ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਪਾਵੇਗਾ, ਹੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ। ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਵਧ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਹੋਰ ਗੁਣ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ, ਸੱਪ ਨੂੰ ਜੀਉਂਦਾ ਛੱਡ ਦੇ।
13.1.33
वृत्रं हत्वा देवराट् श्रेष्ठभाग्वै ।
यज्ञं हत्वा भागमवाप चैव।
शूली देवो देववृत्तं चर त्वं ।
क्षिप्रं सर्पं जहि मा भूत्ते विशङ्का ॥ १३.१.३३ ॥
ਦੇਵਰਾਜ ਨੇ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਭਾਗ ਪਾਇਆ; ਯੱਗ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਉਸਨੇ ਭਾਗ ਪਾਇਆ। ਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਦੇਵਤਾ ਵਾਂਗ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਆਚਰਣ ਕਰ। ਛੇਤੀ ਸੱਪ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇ, ਤੈਨੂੰ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਾ ਰਹੇ।
13.1.34
असकृत्प्रोच्यमानाऽपि गौतमी भुजगं प्रति ।
लुब्धकेन महाभागा सा पापे नाकरोन्मतिम् ॥ १३.१.३४ ॥
ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੇ ਸੱਪ ਬਾਰੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਖਿਆ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਮਹਾਭਾਗਾ ਗੌਤਮੀ ਨੇ ਉਸ ਪਾਪੀ ਬਾਰੇ ਆਪਣਾ ਮਨ ਨਾ ਬਦਲਿਆ।
13.1.35
ईषदुच्छ्वसमानस्तु कृच्छ्रात्संस्तभ्य पन्नगः ।
उत्ससर्ज गिरं मन्दां मानुषीं पाशपीडितः ॥ १३.१.३५ ॥
ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ, ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ, ਫਾਹੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਉਹ ਸੱਪ ਮੱਧਮ ਮਨੁੱਖੀ ਬੋਲੀ ਬੋਲਿਆ।
13.1.36
को न्वर्जुनक दोषोऽत्र विद्यते मम बालिश ।
अस्वतन्त्रं हि मां मृत्युर्विवशं यदचूचुदत् ॥ १३.१.३६ ॥
ਹੇ ਅਰਜੁਨਕ, ਹੇ ਮੂਰਖ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਕੀ ਦੋਸ਼ ਹੈ? ਆਜ਼ਾਦ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਬੇਬੱਸ ਮੈਨੂੰ ਮੌਤ ਨੇ ਪ੍ਰੇਰਿਆ।
13.1.37
तस्यायं वचनाद्दष्टो न कोपेन न काम्यया ।
तस्य तत्किल्बिषं लुब्ध विद्यते यदि किञ्चन। ॥ १३.१.३७ ॥
ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਹੀ ਡੰਗਿਆ ਹੈ; ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਲੋਭੀ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਹੀ ਹੈ।
13.1.38
यद्यन्यवशगेनेदं कृतं ते पन्नगाशुभम् ।
कारणं वै त्वमप्यत्र तस्मात्त्वमपि किल्बिषी ॥ १३.१.३८ ॥
ਜੇ ਤੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਇੱਥੇ ਤੂੰ ਵੀ ਕਾਰਨ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਵੀ ਦੋਸ਼ੀ ਹੈਂ।
13.1.39
मृत्पात्रस्य क्रियायां हि दण्डचक्रादयो यथा ।
कारणत्वे प्रकल्प्यन्ते तथा त्वमपि पन्नग ॥ १३.१.३९ ॥
ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਭਾਂਡਾ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਡੰਡਾ, ਚੱਕਰ ਆਦਿ ਕਾਰਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੇ ਸੱਪ, ਤੂੰ ਵੀ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ।
13.1.40
किल्बिषी चापि मे वध्यः किल्बिषी चासि पन्नग ।
आत्मानं कारणं ह्यत्र त्वमाख्यासि भुजङ्गम ॥ १३.१.४० ॥
ਹੇ ਸੱਪ, ਤੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਹੈਂ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰਨ ਯੋਗ ਵੀ ਹੈਂ; ਇੱਥੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਕਾਰਨ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਭੁਜੰਗ।
13.1.41
सर्व एते ह्यस्ववशा दण्डचक्रादयो यथा ।
तथाहमपि तस्मान्मे नैष दोषो मतस्तव ॥ १३.१.४१ ॥
ਇਹ ਸਭ ਸੁਤੰਤਰ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਦੰਡ ਅਤੇ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ; ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਤੇਰੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ।
13.1.42
अथवा मतमेतत्ते तेप्यन्योऽन्यप्रयोजकाः ।
कार्यकारणसन्देहो भवत्यन्योन्यचोदनात् ॥ १३.१.४२ ॥
ਜਾਂ ਜੇ ਇਹੀ ਤੇਰਾ ਮਤ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਆਪਸੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਕਾਰਜ-ਕਾਰਣ ਦਾ ਸੰਦੇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
13.1.43
एवं सति न दोषो मे नास्मि वध्यो न किल्बिषी ।
किल्बिषं समवाये स्यान्मन्यसे यदि किल्बिषम् ॥ १३.१.४३ ॥
ਏਦਾਂ ਹੋਣ ਤੇ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ; ਨਾ ਮੈਂ ਵਧ ਯੋਗ ਹਾਂ, ਨਾ ਦੋਸ਼ੀ। ਜੇ ਤੂੰ ਦੋਸ਼ ਸਮਝਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਭ ਦੇ ਮੇਲ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗਾ।
13.1.44
कारणं यदि स्याद्वै न कर्ता स्यास्त्वमप्युत ।
विनाशे कारणं त्वं च तस्माद्वध्योऽसि मे मतः ॥ १३.१.४४ ॥
ਜੇ ਤੂੰ ਕਾਰਨ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਕੀ ਤੂੰ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ? ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ। ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਤੂੰ ਵਧ ਯੋਗ ਹੈਂ।
13.1.45
असत्यपि कृते कार्ये नेह पन्नग लिप्यते ।
तस्मान्नात्रैव हेतुः स्याद्वध्यः किं बहु भाषसे ॥ १३.१.४५ ॥
ਹੇ ਸੱਪਾ, ਕੰਮ ਨਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕਾਰਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਠਹਿਰਦਾ। ਤੂੰ ਵਧ ਯੋਗ ਹੈਂ; ਏਨਾ ਕਿਉਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈਂ?
13.1.46
कार्याभावे क्रिया न स्यात्सत्यसत्यपि कारणे ।
तस्मात्समेऽस्मिन्हेतौ मे वाच्यो हेतुर्विशेषतः ॥ १३.१.४६ ॥
ਕਾਰਜ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕਿਰਿਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕਾਰਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਬਰਾਬਰ ਕਾਰਨ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਾਰਨ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
13.1.47
यद्यहं कारणत्वेन मतो लुब्धक तत्त्वतः ।
अन्यः प्रयोक्तास्यादत्र किन्नु जन्तुविनाशने ॥ १३.१.४७ ॥
ਹੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ, ਜੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੈਨੂੰ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਜੀਵ-ਹੱਤਿਆ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹੋਰ ਹੀ ਪ੍ਰੇਰਕ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
13.1.48
वध्यस्त्वं मम दुर्बुद्धे बालघाती नृशंसकृत् ।
भाषसे किं बहु पुनर्वध्यः सन्पन्नगाधम ॥ १३.१.४८ ॥
ਹੇ ਦੁਰਬੁੱਧੀ, ਬਾਲਘਾਤੀ, ਕਰੂਰ ਕਰਮੀ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਯੋਗ ਹੈਂ। ਹੇ ਅਧਮ ਸੱਪਾ, ਇੰਨਾ ਕਿਉਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈਂ? ਤੂੰ ਵਧ ਯੋਗ ਹੀ ਹੈਂ।
13.1.49
यथा हवींषि जुह्वाना मखे वै लुब्धकर्त्विजः ।
न फलं प्राप्नुवन्त्यत्र फलयोगे तथा ह्यहम् ॥ १३.१.४९ ॥
ਯਗ ਵਿੱਚ ਹਵਿ ਹੋਮਣ ਵਾਲੇ ਰਿਤਵਿਜ, ਸ਼ਿਕਾਰੀ-ਰਿਤਵਿਜ ਜਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਫਲ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ; ਫਲ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਂ।
13.1.50
तथा ब्रुवति तस्मिंस्तु पन्नगे मृत्युचोदिते ।
आजगाम ततो मृत्युः पन्नगं चाब्रवीदिदम् ॥ १३.१.५० ॥
ਉਹ ਸੱਪ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਮੌਤ ਆਈ ਅਤੇ ਉਸ ਸੱਪ ਨੂੰ ਇਹ ਆਖਿਆ।
13.1.51
प्रचोदितोऽहं कालेन पन्नग त्वामचूचुदम् ।
विनाशहेतुर्नास्य त्वमहं न प्राणिनः शिशोः ॥ १३.१.५१ ॥
ਹੇ ਸੱਪਾ, ਕਾਲ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਤੂੰ ਇਸ ਬਾਲ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੈਂ; ਨਾ ਮੈਂ, ਨਾ ਇਹ ਜੀਵ।
13.1.52
यथा वायुर्जलधरान्विकर्षति ततस्ततः ।
तद्वज्जलदवत्सर्प कालस्याहं वशानुगः ॥ १३.१.५२ ॥
ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਹੇ ਸੱਪਾ, ਮੈਂ ਕਾਲ ਦੇ ਵੱਸ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਹਾਂ।
13.1.53
सात्विका राजसाश्चैव तामसा ये च केचन ।
भावाः कालात्मकाः सर्वे प्रवर्तन्तेह जन्तुषु ॥ १३.१.५३ ॥
ਸਾਤਵਿਕ, ਰਾਜਸ ਅਤੇ ਤਾਮਸ ਜੋ ਵੀ ਭਾਵ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਕਾਲਸਰੂਪ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਰਤਦੇ ਹਨ।
13.1.54
जङ्गमाः स्थावराश्चैव दिवि वा यदि वा भुवि ।
सर्वे कालात्मकाः सर्प कालात्मकमिदं जगत् ॥ १३.१.५४ ॥
ਜੰਗਮ ਅਤੇ ਸਥਾਵਰ, ਭਾਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਸਭ ਕਾਲਸਰੂਪ ਹਨ। ਹੇ ਸਰਪ, ਇਹ ਜਗਤ ਕਾਲਸਰੂਪ ਹੈ।
13.1.55
प्रवृत्तयश्च लोके या तथैव च निवृत्तयः ।
तासां विकृतयो याश्च सर्वं कालात्मकं स्मृतम् ॥ १३.१.५५ ॥
ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿਤੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਜੋ ਨਿਵ੍ਰਿਤੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜੋ ਵਿਕਾਰ ਹਨ — ਸਭ ਕਾਲਸਰੂਪ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
13.1.56
आदित्यश्चन्द्रमा विष्णुरापो वायुः शतक्रतुः ।
अग्निः खं पृथिवी मित्रः पर्जन्यो वसवोऽदितिः ॥ १३.१.५६ ॥
ਆਦਿਤਯ, ਚੰਦਰਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਜਲ, ਵਾਯੂ, ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੂ (ਇੰਦਰ), ਅਗਨੀ, ਆਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ, ਮਿੱਤਰ, ਪਰਜਨਯ, ਵਸੂ ਅਤੇ ਅਦਿਤੀ।
13.1.57
सरितः सागराश्चैव भावाभावौ च पन्नग ।
सर्वे कालेन सृज्यन्ते ह्रियन्ते च पुनःपुनः ॥ १३.१.५७ ॥
ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਗਰ, ਭਾਵ ਅਤੇ ਅਭਾਵ ਵੀ, ਹੇ ਸਰਪ, ਸਭ ਕਾਲ ਦੁਆਰਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸਿਰਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
13.1.58
एवं ज्ञात्वा कथं मां सदोषं सर्प मन्यसे ।
अथ चैवं गते दोषे मयि त्वमपि दोषवान् ॥ १३.१.५८ ॥
ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ, ਹੇ ਸਰਪ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਕਿਉਂ ਸਮਝਦਾ ਹੈਂ? ਜੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਵੀ ਦੋਸ਼ੀ ਹੈਂ।
13.1.59
निर्दोषं दोषवन्तं वा न त्वां मृत्यो ब्रवीम्यहम् ।
त्वयाऽहं चोदित इति ब्रवीम्येतावदेव तु ॥ १३.१.५९ ॥
ਹੇ ਮੌਤ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਾ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਆਖਦਾ ਹਾਂ ਨਾ ਦੋਸ਼ੀ। ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੰਨਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਇਹ ਕੀਤਾ।
13.1.60
यदि काले तु दोषोऽस्ति यदि तत्रापि नेष्यते ।
दोषो नैव परीक्ष्यो मे न ह्यत्राधिकृता वयम् ॥ १३.१.६० ॥
ਜੇ ਸਮੇਂ ਕਾਰਨ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਹੈ, ਜਾਂ ਉੱਥੇ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਦੀ ਪਰਖ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਅਸੀਂ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹਾਂ।
13.1.61
निर्मोक्षस्त्वस्य दोषस्य मया कार्यो यथा तथा ।
मृत्योरपि न दोषः स्यादिति मेऽत्र प्रयोजनम् ॥ १३.१.६१ ॥
ਪਰ ਇਸ ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣਾ ਹੈ; ਮੌਤ ਉੱਤੇ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਨਾ ਆਵੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨਾ ਹੈ — ਇਹੀ ਇੱਥੇ ਮੇਰਾ ਮਕਸਦ ਹੈ।
13.1.62
सर्पोऽथार्जुनकं प्राह श्रुतं ते मृत्युभाषितम् ।
नानागसं मां पाशेन सन्तापयितुमर्हसि। ॥ १३.१.६२ ॥
ਤਦ ਸੱਪ ਨੇ ਅਰਜੁਨਕ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਤੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਬੋਲ ਸੁਣ ਲਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਬੇਕਸੂਰ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ਫੰਦੇ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਦੁਖ ਦੇਣਾ ਤੇਰੇ ਲਈ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।"
13.1.63
मृत्योः श्रुतं मे वचनं तव चैव भुजङ्गम ।
नैव तावददोषत्वं भवति त्वयि पन्नग ॥ १३.१.६३ ॥
ਹੇ ਭੁਜੰਗ, ਮੈਂ ਮੌਤ ਦਾ ਬੋਲ ਅਤੇ ਤੇਰਾ ਬੋਲ ਦੋਵੇਂ ਸੁਣ ਲਏ ਹਨ; ਪਰ ਅਜੇ ਤੱਕ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਨਿਰਦੋਸ਼ਤਾ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਹੇ ਪੰਨਗ।
13.1.64
मृत्युस्त्वं चैव हेतुर्हि बालस्यास्य विनाशने ।
उभयं कारणं मन्ये न कारणमकारणम् ॥ १३.१.६४ ॥
ਮੌਤ ਅਤੇ ਤੂੰ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਇਸ ਬੱਚੇ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੋ; ਮੈਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਰਨ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ, ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ।
13.1.65
धिङ्भृत्युं च दुरात्मानं क्रूरं दुःखकरं सताम् ।
त्वां चैवाहं वधिष्यामि परपापस्य कारणम् ॥ १३.१.६५ ॥
ਮੌਤ ਨੂੰ ਧਿੱਕਾਰ ਹੈ! ਦੁਰਾਤਮਾ, ਕਰੂਰ, ਸਜਨਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆ! ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਪਾਪ ਦਾ ਕਾਰਨ ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਮੈਂ ਮਾਰਾਂਗਾ।
13.1.66
विवशौ कालवशगावावां निर्दिष्टकारिणौ ।
नावां दोषेण गन्तव्यौ यदि सम्यक्प्रपश्यसि ॥ १३.१.६६ ॥
ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਬੇਵੱਸ ਹਾਂ, ਕਾਲ ਦੇ ਵੱਸ ਹਾਂ, ਜੋ ਤੈਅ ਹੈ ਉਹੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜੇ ਤੂੰ ਠੀਕ ਵੇਖੇਂ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਦੋਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਠਹਿਰਦੇ।
13.1.67
युवामुभौ कालवशौ यदि मे मृत्युपन्नगौ ।
हर्षक्रोधौ यथा स्यातामेतदिच्छामि वेदितुम् ॥ १३.१.६७ ॥
ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਸੱਪ, ਜੇ ਕਾਲ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਗੁੱਸਾ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
13.1.68
या काचिदेव चेष्टा स्यान्सर्वा कालप्रचोदिता ।
पूर्वमेवैतदुक्तं हि मया लुब्धक तत्वतः ॥ १३.१.६८ ॥
ਜੋ ਵੀ ਕੋਈ ਕੰਮ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਭ ਕਾਲ ਦਾ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ, ਇਹ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
13.1.69
तस्मादुभौ कालवशावावां निर्दिष्टकारिणौ ।
नावां दोपेण गन्तव्यौ त्वया लुब्धक कर्हिचित् ॥ १३.१.६९ ॥
ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਕਾਲ ਦੇ ਵੱਸ ਹਾਂ ਅਤੇ ਜੋ ਤੈਅ ਹੈ ਉਹੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਹੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ, ਤੈਨੂੰ ਸਾਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਦੋਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਠਹਿਰਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
13.1.70
अथोपगम्य कालस्तु तस्मिन्धर्मार्थसंशये ।
अब्रवीत्पन्नगं मृत्युं लुब्धं चार्जुनकं तथा ॥ १३.१.७० ॥
ਫਿਰ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਸੰਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕਾਲ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਸੱਪ, ਮੌਤ, ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨਕ ਨੂੰ ਇਹ ਆਖਿਆ।
13.1.71
न ह्यहं नाप्ययं मृत्युर्नायं लुब्धक पन्नगः ।
किल्बिषी जन्तुमरणे न वयं हि प्रयोजकाः ॥ १३.१.७१ ॥
ਨਾ ਮੈਂ, ਨਾ ਇਹ ਮੌਤ, ਨਾ ਇਹ ਸੱਪ, ਹੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ। ਜੀਵ ਦੀ ਮੌਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ੀ ਨਹੀਂ; ਅਸੀਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਰਕ ਨਹੀਂ ਹਾਂ।
13.1.72
अकरोद्यदयं कर्म तन्नोऽर्जुनक चोदकम् ।
विनाशहेतुर्नान्योऽस्य वध्यतेऽयं स्वकर्मणा ॥ १३.१.७२ ॥
ਇਸ ਨੇ ਜੋ ਕਰਮ ਕੀਤਾ, ਹੇ ਅਰਜੁਨਕ, ਉਹੀ ਸਾਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਕ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
13.1.73
यदनेन कृतं कर्म तेनायं निधनं गतः ।
विनाशहेतुः कर्मास्य सर्वे कर्मवशा वयम् ॥ १३.१.७३ ॥
ਇਸ ਨੇ ਜੋ ਕਰਮ ਕੀਤਾ, ਉਸੇ ਨਾਲ ਇਹ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਕਰਮ ਹੈ; ਅਸੀਂ ਸਭ ਕਰਮ ਦੇ ਵੱਸ ਹਾਂ।
13.1.74
कर्मदायादवाँल्लोकः कर्मसम्बन्धलक्षणः ।
कर्माणि चोदयन्तीह यथान्योन्यं तथावयम् ॥ १३.१.७४ ॥
ਇਹ ਲੋਕ ਕਰਮ ਦਾ ਵਾਰਿਸ ਹੈ; ਕਰਮ ਸੰਬੰਧ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਜਿਵੇਂ ਕਰਮ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਦੇ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਅਸੀਂ ਵੀ ਹਾਂ।
13.1.75
यथा मृत्पिण्डतः कर्ता कुरुते यद्यदिच्छति ।
एवमात्मकृतं कर्म मानवः प्रतिपद्यते ॥ १३.१.७५ ॥
ਜਿਵੇਂ ਕੁਮਹਾਰ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਜੋ ਜੋ ਚਾਹੇ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣਾ ਕੀਤਾ ਕਰਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
13.1.76
यथा च्छायातपौ नित्यं सुसम्बद्धौ निरन्तरम् ।
तथा कर्म च कर्ता च सम्बद्धावात्मकर्मभिः ॥ १३.१.७६ ॥
ਜਿਵੇਂ ਛਾਂ ਅਤੇ ਧੁੱਪ ਸਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਨੇੜਿਓਂ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਕਰਮ ਅਤੇ ਕਰਤਾ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ।
13.1.77
एवं नाहं न वै मृत्युर्न सर्पो न तथा भव न् ।
न चेयं ब्राह्मणी वृद्धा शिशुरेवात्र कारणम् ॥ १३.१.७७ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਮੈਂ, ਨਾ ਮੌਤ, ਨਾ ਸੱਪ, ਨਾ ਉਹ ਜਨਮ; ਨਾ ਇਹ ਬੁੱਢੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ; ਇੱਥੇ ਕਾਰਨ ਤਾਂ ਬਾਲਕ ਹੀ ਹੈ।
13.1.78
तस्मिंस्तथा ब्रुवाणे तु ब्राह्मणी गौतमी नृप ।
स्वकर्मप्रत्ययाँल्लोकान्मत्वाऽर्जुनकमब्रवीत् ॥ १३.१.७८ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਗੌਤਮੀ ਨਾਮ ਦੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਜਾਣ ਕੇ ਅਰਜੁਨਕ ਨੂੰ ਇਹ ਕਿਹਾ।
13.1.79
नैव कालो न भुजगो न मृत्युरिह कारणम् ।
स्वकर्मभिरयं बालः कालेन निधं गतः ॥ १३.१.७९ ॥
ਇੱਥੇ ਨਾ ਕਾਲ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਨਾ ਸੱਪ, ਨਾ ਮੌਤ; ਇਹ ਬਾਲਕ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਕਾਲ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ।
13.1.80
मया च तत्कृतं कर्म येनायं मे मृतः सुतः ।
यातु कालस्तथा मृत्युर्मुञ्चार्जुनक पन्नगम् ॥ १३.१.८० ॥
ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਉਸ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਹੀ ਮੇਰਾ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਮਰਿਆ। ਕਾਲ ਅਤੇ ਮੌਤ ਚਲੇ ਜਾਣ; ਹੇ ਅਰਜੁਨਕ, ਸੱਪ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ।
13.1.81
ततो यथागतं जग्मुर्मृत्युः कालोऽथ पन्नगः ।
अभूद्विशोकोऽर्जुनको विशोका चैव गौतमी ॥ १३.१.८१ ॥
ਫਿਰ ਮੌਤ, ਕਾਲ ਅਤੇ ਸੱਪ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਏ ਸਨ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲੇ ਗਏ; ਅਰਜੁਨਕ ਸ਼ੋਕ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗੌਤਮੀ ਵੀ ਸ਼ੋਕ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਈ।
13.1.82
एतच्छ्रुत्वा शमं गच्छ मा भूः शोकपरो नृप ।
स्वकर्मप्रत्ययाँल्लोकांस्त्रीन्विद्धि समितिंजय ॥ १३.१.८२ ॥
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ; ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਨਾ। ਹੇ ਸਮਿਤਿੰਜਯ, ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਜਾਣ।
13.1.83
नैव त्वया कृतं कर्म नापि दुर्योधनेन वै ।
कालेनैतत्कृतं विद्धि निहता येन पार्थिवाः ॥ १३.१.८३ ॥
ਇਹ ਕਰਮ ਨਾ ਤੂੰ ਕੀਤਾ, ਨਾ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੇ। ਇਸਨੂੰ ਕਾਲ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸਮਝ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਮਾਰੇ ਗਏ।
13.1.84
इत्येतद्वचनं श्रुत्वा बभूव विगतज्वरः ।
युधिष्ठरो महातेजाः पप्रच्छेदं च धर्मवित् ॥ १३.१.८४ ॥
ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਧਰਮਵੇਤਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਸ਼ੋਕ-ਜਵਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਇਹ ਪੁੱਛਿਆ।