महाभारत · अध्याय 13.102
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.102.1
श्रुतं दानफलं तात यत्त्वया परिकीर्तितम् ।
अन्नदानं विशेषेण प्रशस्तमिह भारत ॥ १३.१०२.१ ॥
हे तात, आपने दान का जो फल बताया, वह मैंने सुन लिया। हे भरतवंशी, यहाँ विशेष रूप से अन्नदान की प्रशंसा की गई है।
13.102.2
पानीयदानमेवैतत्कथं चेह महाफलम् ।
इत्येतच्छ्रोतुमिच्छामि विस्तरेण पितामह ॥ १३.१०२.२ ॥
पानी का दान भी यहाँ महान फल कैसे देता है? हे पितामह, मैं यह विस्तार से सुनना चाहता हूँ।
13.102.3
हन्त ते वर्तयिष्यामि यथावद्भरतर्षभ ।
गदतस्तन्ममाद्येह शृणु सत्यपराक्रम।
पानीयदानात्प्रभृति सर्वं वक्ष्यामि तेऽनघ ॥ १३.१०२.३ ॥
अच्छा, हे भरतश्रेष्ठ, मैं तुम्हें यथावत् सुनाता हूँ। जब मैं यहाँ बोलूँ तो सुनो, हे सत्यपराक्रमी। हे निष्पाप, मैं जल-दान से आरंभ करके तुमसे सब कुछ कहूँगा।
13.102.4
यदन्नं यच्च पानीयं सम्प्रदायाश्नुते फलम् ।
न ताभ्यां परमं दानं किञ्चिदस्तीति मे मनः ॥ १३.१०२.४ ॥
जो अन्न और जो पानी दान करके फल पाया जाता है, उन दोनों से बढ़कर कोई दान है, ऐसा मेरा मत नहीं है।
13.102.5
अन्नात्प्राणभृतस्तात प्रवर्तन्ते हि सर्वशः ।
तस्मादन्नं परं लोके सर्वदानेषु कथ्यते ॥ १३.१०२.५ ॥
हे तात, अन्न से ही प्राणी सर्वथा जीवित रहते हैं। इसलिए संसार में सब दानों में अन्न को ही सर्वोत्तम कहा गया है।
13.102.6
अन्नाद्बलं च तेजश्च प्राणिनां वर्धते सदा ।
अन्नादानमतस्तस्माच्छ्रेष्ठमाह प्रजापतिः ॥ १३.१०२.६ ॥
अन्न से प्राणियों का बल और तेज सदा बढ़ता है। इसीलिए प्रजापति ने अन्नदान को सर्वश्रेष्ठ कहा है।
13.102.7
सावित्र्या ह्यपि कौन्तेय श्रूयते वचनं शुभम् ।
यच्चेदं नान्यथा चैतद्देव सत्रे महामखे ॥ १३.१०२.७ ॥
हे कौन्तेय, सावित्री द्वारा भी यह शुभ वचन सुना गया है, जो इस प्रकार अन्यथा नहीं है, देवसत्र और महामख में।
13.102.8
अन्ने दत्ते नरेणेह प्राणा दत्ता भवन्त्युत ।
प्राणदानाद्धि परमं न दानमिह विद्यते ॥ १३.१०२.८ ॥
यहाँ मनुष्य द्वारा अन्न दिए जाने पर प्राण भी दिए हुए हो जाते हैं। प्राणदान से बढ़कर यहाँ कोई दान नहीं है।
13.102.9
श्रुतं हि ते महाबाहो लोमशस्यापि तद्वचः ।
प्राणान्दत्त्वा कपोताय यत्प्राप्तं शिबिना पुरा ॥ १३.१०२.९ ॥
हे महाबाहो, तुमने लोमश का वह वचन भी सुना है, जो शिबि को पूर्वकाल में कबूतर के लिए प्राण देकर प्राप्त हुआ था।
13.102.10
यां गतिं लभते दत्त्वा द्विजस्यान्न विशाम्पते ।
ततो विशिष्टां गच्छन्ति प्राणदा इति नः श्रुतं ॥ १३.१०२.१० ॥
हे विशाम्पति, ब्राह्मण को अन्न देकर जो गति मिलती है, उससे भी श्रेष्ठ गति प्राणदाता पाते हैं, ऐसा हमने सुना है।
13.102.11
अन्नं चापि प्रभवति पानीयात्कुरुसत्तम ।
नीरजातेन हि विना न किञ्चित्सम्प्रवर्तते ॥ १३.१०२.११ ॥
हे कुरुसत्तम, अन्न भी जल से उत्पन्न होता है; जल से उत्पन्न वस्तु के बिना कुछ भी नहीं होता।
13.102.12
नीरजातश्च भगवान्सोमो ग्रहगणेश्वरः ।
अमृतं च सुधा चैव सुधा चैवामृतं तथा ॥ १३.१०२.१२ ॥
जल से उत्पन्न भगवान सोम ग्रहगणों के ईश्वर हैं; अमृत और सुधा, सुधा और अमृत भी वैसे ही हैं।
13.102.13
अन्नौषध्यो महाराज वीरुधश्च जलोद्भवाः ।
यतः प्राणभृतां प्राणाः सम्भवन्ति विशाम्पते ॥ १३.१०२.१३ ॥
हे महाराज, अन्न, औषधियाँ और जल से उत्पन्न लताएँ भी (उत्पन्न होती हैं)। हे प्रजापति, जिससे प्राणधारी जीवों के प्राण उत्पन्न होते हैं।
13.102.14
देवानाममृतं ह्यन्नं नागानां च सुधा तथा ।
पितॄणां च स्वधा प्रोक्ता पशूनां चापि वीरुधः ॥ १३.१०२.१४ ॥
देवताओं का भोजन अमृत है, और नागों का सुधा; पितरों का स्वधा कहा गया है, और पशुओं का भी लताएँ (भोजन हैं)।
13.102.15
अन्नमेव मनुष्याणां प्राणानाहुर्मनीषिणः ।
तच्च सर्वं नरव्याघ्र पानीयात्सम्प्रवर्तते ॥ १३.१०२.१५ ॥
मनुष्यों का प्राण अन्न ही है, ऐसा बुद्धिमान लोग कहते हैं। हे नरव्याघ्र, वह सब जल से ही उत्पन्न होता है।
13.102.16
तस्मात्पानीयदानाद्वै न परं विद्यते क्वचित् ।
तच्च दद्यान्नरो नित्यं यदीच्छेद्भूतिमात्मनः ॥ १३.१०२.१६ ॥
इसलिए जल-दान से बढ़कर कुछ भी कहीं नहीं मिलता। जो मनुष्य अपनी समृद्धि चाहे, उसे यह दान सदा देना चाहिए।
13.102.17
धन्यं यशस्यमायुष्यं जलदानमिहोच्यते ।
शत्रूंश्चाप्यधि कौन्तेय सदा तिष्ठति तोयदः ॥ १३.१०२.१७ ॥
जल-दान को यहाँ धन्य, यशदायक और दीर्घायु देने वाला कहा गया है। हे कौन्तेय, मेघ सदा शत्रुओं के ऊपर स्थित रहता है।
13.102.18
सर्वकामानवाप्नोति कीर्तिं चैव हि शाश्वतीम् ।
प्रेत्य चानन्त्यमश्नाति पापेभ्यश्च प्रमुच्यते ॥ १३.१०२.१८ ॥
वह सभी कामनाएँ प्राप्त करता है और निश्चय ही शाश्वत कीर्ति भी; मरने के बाद अनंतता का भोग करता है और पापों से मुक्त हो जाता है।
13.102.19
तोयदो मनुजव्याघ्र स्वर्गं गत्वा महाद्युते ।
अक्षयान्समवाप्नोति लोकानित्यब्रवीन्मनुः ॥ १३.१०२.१९ ॥
हे मनुजव्याघ्र, हे महाद्युति, जो जल देने वाला है वह स्वर्ग जाकर अक्षय लोकों को प्राप्त करता है, ऐसा मनु ने कहा।