Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 13.102

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

13.102.1

श्रुतं दानफलं तात यत्त्वया परिकीर्तितम् ।
अन्नदानं विशेषेण प्रशस्तमिह भारत ॥ १३.१०२.१ ॥

हे तात, आपने दान का जो फल बताया, वह मैंने सुन लिया। हे भरतवंशी, यहाँ विशेष रूप से अन्नदान की प्रशंसा की गई है।

13.102.2

पानीयदानमेवैतत्कथं चेह महाफलम् ।
इत्येतच्छ्रोतुमिच्छामि विस्तरेण पितामह ॥ १३.१०२.२ ॥

पानी का दान भी यहाँ महान फल कैसे देता है? हे पितामह, मैं यह विस्तार से सुनना चाहता हूँ।

13.102.3

हन्त ते वर्तयिष्यामि यथावद्भरतर्षभ ।
गदतस्तन्ममाद्येह शृणु सत्यपराक्रम।
पानीयदानात्प्रभृति सर्वं वक्ष्यामि तेऽनघ ॥ १३.१०२.३ ॥

अच्छा, हे भरतश्रेष्ठ, मैं तुम्हें यथावत् सुनाता हूँ। जब मैं यहाँ बोलूँ तो सुनो, हे सत्यपराक्रमी। हे निष्पाप, मैं जल-दान से आरंभ करके तुमसे सब कुछ कहूँगा।

13.102.4

यदन्नं यच्च पानीयं सम्प्रदायाश्नुते फलम् ।
न ताभ्यां परमं दानं किञ्चिदस्तीति मे मनः ॥ १३.१०२.४ ॥

जो अन्न और जो पानी दान करके फल पाया जाता है, उन दोनों से बढ़कर कोई दान है, ऐसा मेरा मत नहीं है।

13.102.5

अन्नात्प्राणभृतस्तात प्रवर्तन्ते हि सर्वशः ।
तस्मादन्नं परं लोके सर्वदानेषु कथ्यते ॥ १३.१०२.५ ॥

हे तात, अन्न से ही प्राणी सर्वथा जीवित रहते हैं। इसलिए संसार में सब दानों में अन्न को ही सर्वोत्तम कहा गया है।

13.102.6

अन्नाद्बलं च तेजश्च प्राणिनां वर्धते सदा ।
अन्नादानमतस्तस्माच्छ्रेष्ठमाह प्रजापतिः ॥ १३.१०२.६ ॥

अन्न से प्राणियों का बल और तेज सदा बढ़ता है। इसीलिए प्रजापति ने अन्नदान को सर्वश्रेष्ठ कहा है।

13.102.7

सावित्र्या ह्यपि कौन्तेय श्रूयते वचनं शुभम् ।
यच्चेदं नान्यथा चैतद्देव सत्रे महामखे ॥ १३.१०२.७ ॥

हे कौन्तेय, सावित्री द्वारा भी यह शुभ वचन सुना गया है, जो इस प्रकार अन्यथा नहीं है, देवसत्र और महामख में।

13.102.8

अन्ने दत्ते नरेणेह प्राणा दत्ता भवन्त्युत ।
प्राणदानाद्धि परमं न दानमिह विद्यते ॥ १३.१०२.८ ॥

यहाँ मनुष्य द्वारा अन्न दिए जाने पर प्राण भी दिए हुए हो जाते हैं। प्राणदान से बढ़कर यहाँ कोई दान नहीं है।

13.102.9

श्रुतं हि ते महाबाहो लोमशस्यापि तद्वचः ।
प्राणान्दत्त्वा कपोताय यत्प्राप्तं शिबिना पुरा ॥ १३.१०२.९ ॥

हे महाबाहो, तुमने लोमश का वह वचन भी सुना है, जो शिबि को पूर्वकाल में कबूतर के लिए प्राण देकर प्राप्त हुआ था।

13.102.10

यां गतिं लभते दत्त्वा द्विजस्यान्न विशाम्पते ।
ततो विशिष्टां गच्छन्ति प्राणदा इति नः श्रुतं ॥ १३.१०२.१० ॥

हे विशाम्पति, ब्राह्मण को अन्न देकर जो गति मिलती है, उससे भी श्रेष्ठ गति प्राणदाता पाते हैं, ऐसा हमने सुना है।

13.102.11

अन्नं चापि प्रभवति पानीयात्कुरुसत्तम ।
नीरजातेन हि विना न किञ्चित्सम्प्रवर्तते ॥ १३.१०२.११ ॥

हे कुरुसत्तम, अन्न भी जल से उत्पन्न होता है; जल से उत्पन्न वस्तु के बिना कुछ भी नहीं होता।

13.102.12

नीरजातश्च भगवान्सोमो ग्रहगणेश्वरः ।
अमृतं च सुधा चैव सुधा चैवामृतं तथा ॥ १३.१०२.१२ ॥

जल से उत्पन्न भगवान सोम ग्रहगणों के ईश्वर हैं; अमृत और सुधा, सुधा और अमृत भी वैसे ही हैं।

13.102.13

अन्नौषध्यो महाराज वीरुधश्च जलोद्भवाः ।
यतः प्राणभृतां प्राणाः सम्भवन्ति विशाम्पते ॥ १३.१०२.१३ ॥

हे महाराज, अन्न, औषधियाँ और जल से उत्पन्न लताएँ भी (उत्पन्न होती हैं)। हे प्रजापति, जिससे प्राणधारी जीवों के प्राण उत्पन्न होते हैं।

13.102.14

देवानाममृतं ह्यन्नं नागानां च सुधा तथा ।
पितॄणां च स्वधा प्रोक्ता पशूनां चापि वीरुधः ॥ १३.१०२.१४ ॥

देवताओं का भोजन अमृत है, और नागों का सुधा; पितरों का स्वधा कहा गया है, और पशुओं का भी लताएँ (भोजन हैं)।

13.102.15

अन्नमेव मनुष्याणां प्राणानाहुर्मनीषिणः ।
तच्च सर्वं नरव्याघ्र पानीयात्सम्प्रवर्तते ॥ १३.१०२.१५ ॥

मनुष्यों का प्राण अन्न ही है, ऐसा बुद्धिमान लोग कहते हैं। हे नरव्याघ्र, वह सब जल से ही उत्पन्न होता है।

13.102.16

तस्मात्पानीयदानाद्वै न परं विद्यते क्वचित् ।
तच्च दद्यान्नरो नित्यं यदीच्छेद्भूतिमात्मनः ॥ १३.१०२.१६ ॥

इसलिए जल-दान से बढ़कर कुछ भी कहीं नहीं मिलता। जो मनुष्य अपनी समृद्धि चाहे, उसे यह दान सदा देना चाहिए।

13.102.17

धन्यं यशस्यमायुष्यं जलदानमिहोच्यते ।
शत्रूंश्चाप्यधि कौन्तेय सदा तिष्ठति तोयदः ॥ १३.१०२.१७ ॥

जल-दान को यहाँ धन्य, यशदायक और दीर्घायु देने वाला कहा गया है। हे कौन्तेय, मेघ सदा शत्रुओं के ऊपर स्थित रहता है।

13.102.18

सर्वकामानवाप्नोति कीर्तिं चैव हि शाश्वतीम् ।
प्रेत्य चानन्त्यमश्नाति पापेभ्यश्च प्रमुच्यते ॥ १३.१०२.१८ ॥

वह सभी कामनाएँ प्राप्त करता है और निश्चय ही शाश्वत कीर्ति भी; मरने के बाद अनंतता का भोग करता है और पापों से मुक्त हो जाता है।

13.102.19

तोयदो मनुजव्याघ्र स्वर्गं गत्वा महाद्युते ।
अक्षयान्समवाप्नोति लोकानित्यब्रवीन्मनुः ॥ १३.१०२.१९ ॥

हे मनुजव्याघ्र, हे महाद्युति, जो जल देने वाला है वह स्वर्ग जाकर अक्षय लोकों को प्राप्त करता है, ऐसा मनु ने कहा।