महाभारत · अध्याय 13.111
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.111.1
विधिं गवां परं श्रोतुमिच्छामि नृप तत्त्वतः ।
येन ताञ्शाश्वताँल्लोकानर्थिनां प्राप्नुयादिह ॥ १३.१११.१ ॥
हे राजा, गोदानाची श्रेष्ठ विधी मी तत्त्वतः ऐकू इच्छितो; ज्यामुळे याचकांना येथे ते शाश्वत लोक प्राप्त होतील.
13.111.2
न गोदानात्परं किञ्चिद्विद्यते वसुधाधिप ।
गौर्हि न्यायागता दत्ता सद्यस्तारयते कुलम् ॥ १३.१११.२ ॥
हे पृथ्वीपते, गोदानापेक्षा श्रेष्ठ असे काहीही नाही; न्यायाने मिळविलेली गाय दान केल्यास कुल तत्काळ तरून जाते.
13.111.3
सतामर्थे सम्यगुत्पादितो यः ।
स वै क्लृप्तः सम्यगाभ्यः प्रजाभ्यः।
तस्मात्पूर्वं ह्यादिकालप्रवृत्तं ।
गोदानार्थं शृणु राजन्विधिं मे ॥ १३.१११.३ ॥
सज्जनांच्या हितासाठी जे नीट उत्पन्न झाले, तेच या प्रजांसाठी योग्य रीतीने विहित केले आहे. म्हणून, हे राजा, आदिकालापासून चालत आलेली गोदानाची विधी माझ्याकडून ऐक.
13.111.4
पुरा गोष्ठे निलीनासु गोषु सन्दिग्धदर्शिना ।
मांधात्रा प्रकृतं प्रश्नं बृहस्पतिरभाषत ॥ १३.१११.४ ॥
पूर्वी गायी गोठ्यात लपून बसल्या असताना, संशयाने पाहणाऱ्या मांधात्याने विचारलेल्या प्रश्नाचे उत्तर बृहस्पतीने दिले.
13.111.5
द्विजानामन्त्र्य सत्कृत्य प्रोक्तं कालमुपोष्य च ।
गोदानार्थे प्रयुञ्जीत रोहिणीं नियतव्रतः ॥ १३.१११.५ ॥
द्विजांना आमंत्रित करून व सत्कार करून, सांगितलेल्या काळी उपवास करून, नियतव्रती पुरुषाने गोदानासाठी रोहिणी नक्षत्रात हे कर्म करावे.
13.111.6
आह्वानं च प्रयुञ्जीत समङ्गे बहुलेति च ।
प्रविश्य च गवां मध्यमिमां श्रुतिमुदाहरेत् ॥ १३.१११.६ ॥
'समंगे, बहुले' असे आवाहन वापरावे; गायींच्या मध्ये प्रवेश करून ही श्रुती उच्चारावी.
13.111.7
गौर्मे माता वृषभः पिता मे ।
दिवं गर्भं जगती मे प्रतिष्ठा।
प्रपद्यैवं शर्वरीमुष्य गोषु ।
पुनर्वाणीमुत्सृजेद्गोप्रदाने ॥ १३.१११.७ ॥
गाय माझी माता, वृषभ माझा पिता. स्वर्ग माझा गर्भ, जगती छंद माझा आधार. अशा प्रकारे गायींमध्ये रात्र घालवून, गोदानाच्या वेळी पुन्हा वाणी उच्चारावी.
13.111.8
स तामेकां निशां गोभिः समसख्यः समव्रतः ।
ऐकात्म्यगमनात्सद्यः कलुषाद्विप्रमुच्यते ॥ १३.१११.८ ॥
तो ती एक रात्र गायींसह घालवून, समान मैत्री व समान व्रत धारण करून, एकात्मता प्राप्त झाल्याने ब्राह्मण तत्काळ दोषापासून मुक्त होतो.
13.111.9
उत्सृष्टवृषवत्सा हि प्रदेया सूर्यदर्शने ।
त्रिदिवं प्रतिपत्तव्यमर्थवादाशिषस्तव ॥ १३.१११.९ ॥
सोडलेल्या वृषभ व वासरासह गाय सूर्योदयाच्या वेळी दान द्यावी. त्रिदिव (स्वर्ग) प्राप्त करावा; ही तुझ्यासाठी प्रशंसावचने व आशीर्वाद आहेत.
13.111.10
ऊर्जस्विन्य ऊर्जमेधाश्च यज्ञे ।
गर्भोऽमृतस्य जगतश्च प्रतिष्ठा।
क्षिते रोहः प्रवहः शश्वदेव ।
प्राजापत्याः सर्वमित्यर्थवादाः ॥ १३.१११.१० ॥
ऊर्जस्विनी व ऊर्जमेधा गायी यज्ञात अमृताचा गर्भ आणि जगताचा आधार आहेत. पृथ्वीची वाढ व प्रवाह सदैव असतात; प्राजापत्य सर्वकाही — ही प्रशंसावचने आहेत.
13.111.11
गावो ममैनः प्रणुदन्तु सौर्या-
स्तथा सौम्याः स्वर्गयानाय सन्तु।
आत्मानं मे मातृवच्चाश्रयन्तु ।
तथाऽनुक्ताः सन्तु सर्वाशिषो मे ॥ १३.१११.११ ॥
सूर्यसंबंधी गायी माझे पाप दूर करोत; सौम्य गायी स्वर्गयात्रेसाठी होवोत. त्या मला मातेप्रमाणे आश्रय देवोत. तसेच, न सांगितलेले माझे सर्व आशीर्वाद पूर्ण होवोत.
13.111.12
शोषोत्सर्गे कर्मभिर्देहमोक्षे ।
सरस्वत्यः श्रेयसे सम्प्रवृत्ताः।
यूयं नित्यं सर्वपुण्योपवाह्यां ।
दिशध्वं मे गतिमिष्टां प्रसन्नाः ॥ १३.१११.१२ ॥
वाळलेल्या गायी सोडल्याने, कर्मांद्वारे देहमोक्षात, सरस्वतीप्रमाणे श्रेयासाठी प्रवृत्त झालेले तुम्ही सदैव सर्व पुण्यांनी वाहून नेण्यायोग्य आहात; प्रसन्न होऊन मला इष्ट गती दाखवा.
13.111.13
या वै यूयं सोऽहमद्यैव भावो ।
युष्मान्दत्त्वा चाहमात्मप्रदाता।
मनश्च्युता मन एवोपपन्नाः ।
सन्धुक्षध्वं सौम्यरूपाग्र्यदेहाः ॥ १३.१११.१३ ॥
तुम्ही जे आहात, तेच मी आज आहे; तुम्हाला दान देऊन मीही आत्मदाता आहे. मनापासून च्युत होऊनही मनातच प्राप्त झालेले तुम्ही सौम्य रूप व श्रेष्ठ देहांसह प्रज्वलित व्हा.
13.111.14
दानस्याग्रे पूर्वमेतद्वदेत ।
गवां दाता विधिवत्पर्वदृष्टम्।
प्रतिब्रूयाच्छेषमर्धंद्विजातिः ।
प्रतिगृह्णन्वै गोप्रदाने विधिज्ञः ॥ १३.१११.१४ ॥
दानाच्या आरंभी प्रथम हे म्हणावे: गायींचा दाता विधिपूर्वक, पर्वात पाहिलेल्या नियमानुसार; उरलेल्या अर्ध्याला द्विजाती उत्तर देवो, गोदानात विधी जाणणारा स्वीकारताना.
13.111.15
गां ददानीति वक्तव्यमर्घ्यमुत्सृज्य सुव्रतः ।
ऊढव्या भरितव्या च वैष्णवीति च चोदयेत् ॥ १३.१११.१५ ॥
"मी गाय देतो" असे म्हणावे; अर्घ्य सोडून, सुव्रताने 'वैष्णवी वाहून नेण्यायोग्य व पोषण्यायोग्य आहे' असे म्हणून प्रेरित करावे.
13.111.16
नाम सङ्कीर्तयेत्तस्या यथासंख्योत्तरं स वै ।
फलं षट्त्रिंशदष्टौ च सहस्राणि च विंशतिः ॥ १३.१११.१६ ॥
तिचे नाव, क्रमानुसार संख्येच्या उत्तरासह उच्चारावे; त्याचे फल छत्तीस, आठ हजार आणि वीस आहे.
13.111.17
एवमेतान्गुणान्विद्याद्गवादीनां यथाक्रमम् ।
गोप्रदाता समाप्नोति समस्तानष्टमे क्रमे ॥ १३.१११.१७ ॥
अशा प्रकारे गाय इत्यादींचे हे गुण क्रमाने जाणावेत. गोदान करणारा आठव्या टप्प्यात हे सर्व प्राप्त करतो.
13.111.18
गोदः शीली निर्भयश्चार्घदाता ।
न स्याद्दुःखी वसुदाता च कामम्।
उपस्योढा भारते यश्च विद्वा-
न्विख्यातास्ते वैष्णवाश्चन्द्रलोकाः ॥ १३.१११.१८ ॥
गोदान करणारा शीलवान, निर्भय आणि अर्घ्य देणारा होतो; तो दुःखी होत नाही, इच्छेनुसार धन देणारा होतो. भारतात जो विवाहित व विद्वान आहे, ते प्रसिद्ध वैष्णव चंद्रलोक होत.
13.111.19
गा वै दत्त्वा गोव्रती स्यात्त्रिरात्रं ।
निशां चैकां संवसेतेह ताभिः।
काम्याष्टभ्यां वर्तितव्यं त्रिरात्रं ।
रसैर्वा गोः शकृता प्रश्नवैर्वा ॥ १३.१११.१९ ॥
गायी दान करून गोव्रती व्यक्तीने तीन रात्री राहावे; त्यांच्यासोबत एक रात्र येथे वास्तव्य करावे. इच्छित अष्टमींना तीन रात्री गोरस, शेण किंवा मूत्राने व्रत करावे.
13.111.20
देवव्रती स्याद्वृषभप्रदाने ।
वेदावाप्तिर्गोयुगस्य प्रदाने।
तथा गवां विधिमासाद्य यज्वा ।
लोकानग्र्यान्विन्दते गोविधिज्ञः ॥ १३.१११.२० ॥
वृषभ दान करण्यात देवव्रती व्हावे. गोयुगल दान केल्याने वेदप्राप्ती होते. तसेच गोविधी स्वीकारून यज्ञ करणारा आणि गोविधी जाणणारा श्रेष्ठ लोक मिळवतो.
13.111.21
कामान्सर्वान्पार्थिवानेकसंस्था-
न्यो वै दद्यात्कामदुघां च धेनुम्।
सम्यक्ताः स्युर्हव्यकव्यौघवत्य ।
स्तासामुक्ष्णां ज्यायसां सम्प्रदानम् ॥ १३.१११.२१ ॥
सर्व पार्थिव कामना एकाच ठिकाणी पूर्ण करणारी कामदुघा धेनू जो दान करतो, त्या हव्य-कव्य प्रचुर असोत. त्या श्रेष्ठ वृषभांचे दानही (श्रेष्ठ फळ देते).
13.111.22
न चाशिष्यायाव्रतायोपकुर्या-
न्नाश्रद्दधानाय न वक्रबुद्धये।
गुह्यो ह्ययं सर्वलोकस्य धर्मो ।
नेमं धर्मं यत्र तत्र प्रजल्पेत् ॥ १३.१११.२२ ॥
जो शिष्य नाही, व्रतहीन आहे, श्रद्धाहीन आहे किंवा वक्रबुद्धी आहे, त्याचे उपकार करू नयेत. हा धर्म सर्व लोकांसाठी गुह्य आहे; हा धर्म जिथे तिथे प्रकट करू नये.
13.111.23
सन्ति लोके श्रद्दधाना मनुष्याः ।
सन्ति क्षुद्रा राक्षसमानुषेषु।
एषामेतद्दीयमानं ह्यनिष्टं ।
ये नास्तिक्यं चाश्रयन्तेऽल्पपुण्याः ॥ १३.१११.२३ ॥
जगात श्रद्धावान माणसे आहेत; राक्षस आणि मानवांमध्येही क्षुद्र लोक आहेत. अल्पपुण्य असून नास्तिकतेचा आश्रय घेणाऱ्यांना हे देणे अनिष्टकारक आहे.
13.111.24
बार्हस्पत्यं वाक्यमेतन्निशम्य ।
ये राजानो गोप्रदानानि दत्त्वा।
लोकान्प्राप्ताः पुण्यशीलाः प्रवृत्ता-
स्तान्मे राजन्कीर्त्यमानान्निबोध ॥ १३.१११.२४ ॥
बृहस्पतीचे हे वचन ऐकून ज्या राजांनी गोदान केले, ते पुण्यशील होऊन लोक प्राप्त झाले. राजा, मी कीर्तन करत असलेल्या त्यांना ऐक.
13.111.25
उशीनरो विश्वगश्वो नृगश्च ।
भगीरथो विश्रुतो यौवनाश्वः।
मान्धाता वै मुचुकुन्दश्च राजा ।
भूरिद्युम्नो नैषधः सोमकश्च ॥ १३.१११.२५ ॥
उशीनर, विश्वगश्व आणि नृग, भगीरथ, प्रसिद्ध यौवनाश्व, मांधाता, राजा मुचुकुंद, भूरिद्युम्न, नैषध आणि सोमक.
13.111.26
पुरूरवा भरतश्चक्रवर्ती ।
यस्यान्ववाये भरताः सर्व एव।
तथा वीरो दाशरथिश्च रामो ।
ये चाप्यन्ये विश्रुताः कीर्तिमन्तः ॥ १३.१११.२६ ॥
पुरूरवा, चक्रवर्ती भरत; ज्यांच्या वंशात सर्व भरत झाले; तसाच वीर दाशरथी राम; आणि जे इतर प्रसिद्ध व कीर्तिमान झाले.
13.111.27
तथा राजा पृथुकर्मा दिलीपो ।
दिवं प्राप्तो गोप्रदानैर्विधिज्ञः।
यज्ञैर्दानैस्तपसा राजधर्मै-
र्मांधाताऽभूद्गोप्रदानैश्च युक्तः ॥ १३.१११.२७ ॥
तसाच पृथुकर्मा राजा दिलीप, विधिज्ञ, गोदानांनी स्वर्ग पावला; यज्ञ, दान, तप आणि राजधर्मांनी, गोदानाने युक्त होऊन मांधाता झाला.
13.111.28
तस्मात्पार्थ त्वमपीमां मयोक्तां ।
बार्हस्पतीं भारतीं धारयस्व।
द्विजाग्र्येभ्यः सम्प्रयच्छस्व प्रीतो ।
गाः पुण्या वै प्राप्य राज्यं कुरूणाम् ॥ १३.१११.२८ ॥
म्हणून हे पार्था, मी सांगितलेली ही बार्हस्पत्य भारती शिकवण तूही धारण कर; कुरूंचे राज्य मिळवून आनंदाने श्रेष्ठ द्विजांना पवित्र गाई दान कर.
13.111.29
तथा सर्वं कृतवान्धर्मराजो ।
भीष्मेणोक्तो विधिवद्गोप्रदाने
स मान्धातुर्वेद देवोपदिष्टं ।
सम्यग्धर्मं धारयामास राजा ॥ १३.१११.२९ ॥
तसेच धर्मराजाने भीष्मांनी विधिपूर्वक गोदानाबाबत सांगितलेले सर्व केले; मांधात्याला देवांनी उपदेशिलेला धर्म त्याने सम्यक् धारण केला.
13.111.30
इति नृप सततं गवां प्रदाने ।
यवशकलान्सह गोमयैः पिबानः।
क्षितितलशयनः शिखी यतात्मा ।
वृष इव राजवृषस्तदा बभूव ॥ १३.१११.३० ॥
हे नृपा, असे सतत गोदानात गुंतून, यवाचे तुकडे आणि शेणासह पिऊन, जमिनीवर शयन करीत, शिखाधारी व संयतात्मा होऊन तो राजांमध्ये वृषभासारखा झाला.
13.111.31
नरपतिरभवत्सदैव ताभ्यः ।
प्रयतमनास्त्वभिसंस्तुवंश्च गा वै।
नृपतिधुरि च गामयुक्त भूप-
स्तुरगवरैरगमच्च यत्र तत्र ॥ १३.१११.३१ ॥
राजा नेहमी त्या गायींसाठी तत्पर राहिला; संयमित मनाने गायींची स्तुती करीत राहिला. राजाने गायीला धुरीला जुंपले; उत्तम घोड्यांसह जिथे-तिथे गेला.