મહાભારત · અધ્યાય 13.147
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.147.1
क्षत्रा आरम्भयज्ञास्तु वीर्ययज्ञा विशः स्मृताः ।
शूद्रा परिचरायज्ञा जपयज्ञास्तु ब्राह्मणाः ॥ १३.१४७.१ ॥
ક્ષત્રિયોનો યજ્ઞ આરંભકર્મ છે, વૈશ્યોનો યજ્ઞ વીર્ય (પરાક્રમ) છે, શૂદ્રોનો યજ્ઞ સેવા છે અને બ્રાહ્મણોનો યજ્ઞ જપ છે.
13.147.2
शुश्रूषाजीविनः शूद्रा वैश्या विपणिजीविनः ।
अनिष्टनिग्रहः क्षत्रा विप्राः स्वाध्यायजीविनः ॥ १३.१४७.२ ॥
સેવાથી જીવિકા ચલાવનારા શૂદ્રો છે, વેપારથી જીવનારા વૈશ્યો છે; અનિષ્ટનું નિગ્રહ કરનારા ક્ષત્રિયો છે; સ્વાધ્યાયથી જીવનારા વિપ્રો છે.
13.147.3
तपसा शोभते विप्रो राजन्यः पालनादिभिः ।
आतिथ्येन तथा वैश्यः शूद्रो दास्येन शोभते ॥ १३.१४७.३ ॥
તપથી બ્રાહ્મણ શોભે છે, પાલન વગેરેથી રાજન્ય (ક્ષત્રિય); તેવી જ રીતે આતિથ્યથી વૈશ્ય, અને દાસ્યથી શૂદ્ર શોભે છે.
13.147.4
यतात्मना तु शूद्रेण शुश्रूषा नित्यमेव च ।
कर्तव्या त्रिषु वर्णेषु प्रायेणाश्रमवासिषु ॥ १३.१४७.४ ॥
સંયમી શૂદ્રે હંમેશાં સેવા કરવી જોઈએ — મોટે ભાગે આશ્રમોમાં વસતા ત્રણ વર્ણોની.
13.147.5
अशक्तेन त्रिवर्गस्य सेव्या ह्याश्रमवासिनः ।
यथाशक्यं यथाप्रज्ञं यथाधर्मं यथाश्रुतम् ॥ १३.१४७.५ ॥
અસમર્થ વ્યક્તિએ ત્રણ વર્ણોમાં આશ્રમવાસીઓની સેવા કરવી — યથાશક્તિ, યથાપ્રજ્ઞ, યથાધર્મ, યથાશ્રુત.
13.147.6
विशेषेणैव कर्तव्या शुश्रूषा भिक्षुकाश्रमे ॥ १३.१४७.६ ॥
ભિક્ષુકાશ્રમમાં ખાસ કરીને સેવા કરવી જોઈએ.
13.147.7
आश्रमाणां तु सर्वेषां चतुर्णां भिक्षुकाश्रमम् ।
प्रधानमिति वर्ण्यन्ते शिष्टाः शास्त्रविनिश्चये ॥ १३.१४७.७ ॥
ચાર આશ્રમોમાં ભિક્ષુક આશ્રમ પ્રધાન છે, એમ શાસ્ત્રનિશ્ચયમાં શિષ્ટ જનો વર્ણવે છે.
13.147.8
यच्चोपदिश्यते शिष्टैः श्रुतिस्मृतिविधानतः ।
तथाऽऽस्थेयमशक्तेन स धर्म इति निश्चितः ॥ १३.१४७.८ ॥
શ્રુતિ-સ્મૃતિના વિધાન પ્રમાણે શિષ્ટો જે ઉપદેશે છે, તે અશક્ત માણસે પણ તેમ જ પાળવું; તે જ ધર્મ નિશ્ચિત છે.
13.147.9
अतोऽन्यथा तु कुर्वाणः श्रेयो नाप्नोति मानवः ।
तस्माद्भिक्षुषु शूद्रेण कार्यमात्महितं सदा ॥ १३.१४७.९ ॥
તેથી આનાથી વિપરીત આચરણ કરનાર માણસ કલ્યાણ પામતો નથી. તેથી શૂદ્રે ભિક્ષુઓ પ્રત્યે હંમેશાં પોતાના હિતનું જ કાર્ય કરવું.
13.147.10
इह यत्कुरुते श्रेयस्तत्प्रेत्य समुपाश्नुते ।
तच्चानसूयता कार्यं कर्तव्यं यद्धि मन्यते ॥ १३.१४७.१० ॥
આ લોકમાં જે કલ્યાણકારી કર્મ કોઈ કરે છે, તેનું જ ફળ તે મૃત્યુ પછી પામે છે. અને જે કર્તવ્ય લાગે તે ઈર્ષ્યા વિના કરવું.
13.147.11
असूयता तु तस्येह फलं दुःखादवाप्यते ।
प्रियवादी जितक्रोधो वीततन्द्रीरमत्सरः ॥ १३.१४७.११ ॥
પરંતુ ઈર્ષ્યાળુને આ લોકમાં તેનું ફળ દુઃખ દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે. જે પ્રિયભાષી, ક્રોધ જીતનાર, આળસ વિનાનો અને ઈર્ષ્યા વિનાનો છે.
13.147.12
क्षमावाञ्शीलसम्पन्नः सत्यधर्मपरायणः ।
आपद्भावेन कुर्याद्धि शुश्रूषां भिक्षुकाश्रमे ॥ १३.१४७.१२ ॥
ક્ષમાશીલ, શીલસંપન્ન, સત્ય ને ધર્મમાં તત્પર માણસે આપત્તિના સમયમાં પણ ભિક્ષુ-આશ્રમમાં સેવા કરવી.
13.147.13
अयं मे परमो धर्मस्त्वनेनेदं सुदुष्करम् ।
संसारसागरं घोरं तरिष्यामि न संशयः ॥ १३.१४७.१३ ॥
આ જ મારો પરમ ધર્મ છે; આના વડે, અતિ દુષ્કર હોવા છતાં, હું આ ભયંકર સંસારસાગર તરી જઈશ, એમાં સંશય નથી.
13.147.14
विभयो देहमुत्सृज्य यास्यामि परमां गतिम् ।
नातः परं ममाप्यन्य एष धर्मः सनातनः ॥ १३.१४७.१४ ॥
નિર્ભય થઈને દેહ ત્યજીને હું પરમ ગતિ પામીશ; આનાથી શ્રેષ્ઠ મારા માટે બીજું કંઈ નથી, આ જ સનાતન ધર્મ છે.
13.147.15
एवं सञ्चिन्त्य मनसा शूद्रो बुद्धिसमाधिना ।
कुर्यादविमना नित्यं शुश्रूषाधर्ममुत्तमम् ॥ १३.१४७.१५ ॥
એ રીતે મનમાં વિચાર કરીને, બુદ્ધિની એકાગ્રતાથી, શૂદ્રે સદા અવિચલ મનથી શ્રેષ્ઠ સેવાધર્મનું આચરણ કરવું.
13.147.16
शुश्रूषानियमेनेह भाव्यं शिष्टाशिना सदा ।
शमान्वितेन दान्तेन कार्याकार्यविदा सदा ॥ १३.१४७.१६ ॥
અહીં સેવાના નિયમથી યુક્ત રહેવું; સદા સજ્જનોનું બચેલું ભોજન લેનારો, શાંત, સંયમી અને કર્તવ્ય-અકર્તવ્યને જાણનારો હોવો જોઈએ.
13.147.17
सर्वकार्येषु कृत्यानि कृतान्येव तु दुर्शयेत् ।
यथा प्रियो भवेद्भिक्षुस्तथा कार्यं प्रसाधयेत् ॥ १३.१४७.१७ ॥
બધા કાર્યોમાં કરવા યોગ્ય કર્તવ્યો કરેલાં જ બતાવવાં; ભિક્ષુ પ્રિય થાય તેમ કાર્ય સાધવું.
13.147.18
यदकल्प्यं भवेद्भिक्षोर्न तत्कार्यं समाचरेत् ।
यथाऽऽश्रमस्याविरुद्धं धर्ममात्राभिसंहितम् ॥ १३.१४७.१८ ॥
ભિક્ષુને જે અયોગ્ય હોય તે કાર્ય ન કરવું; આશ્રમને વિરુદ્ધ ન હોય અને કેવળ ધર્મ સાથે જોડાયેલું હોય તે જ આચરવું.
13.147.19
तत्कार्यमविचारेण नित्यमेव शुभार्थिना ।
मनसा कर्ममा वाचा नित्यमेव प्रसादयेत् ॥ १३.१४७.१९ ॥
શુભ ઇચ્છનારે તે કર્તવ્ય વિચાર્યા વિના હંમેશાં કરવું; મન, કર્મ અને વાણીથી હંમેશાં (ગુરુને) પ્રસન્ન રાખવા.
13.147.20
स्थातव्यं तिष्ठमानेषु गच्छमानाननुव्रजेत् ।
आसीनेष्वासितव्यं च नित्यमेवानुवर्तता ॥ १३.१४७.२० ॥
તેઓ ઊભા હોય ત્યારે ઊભા રહેવું, જનારાઓની પાછળ ચાલવું; તેઓ બેઠા હોય ત્યારે બેસવું; હંમેશાં તેમને અનુકૂળ વર્તવું.
13.147.21
धर्मलब्धेन स्नेहेन पादौ सम्पीडयेत्सदा ।
उद्वर्तनादींश्च तथा कुर्यादप्रतिचोदितः ॥ १३.१४७.२१ ॥
ધર્મથી મેળવેલા તેલથી હંમેશાં (ગુરુના) પગ દાબવા; એ જ રીતે માલિશ વગેરે સેવા પણ કહ્યા વિના કરવી.
13.147.22
नैजकार्याणि कृत्वा तु नित्यं चैवानुचोदितः ।
यथाविधिरुपस्पृश्य संन्यस्य जलभाजनम् ॥ १३.१४७.२२ ॥
પોતાનાં કામ પૂરાં કરીને, હંમેશાં (ગુરુની) આજ્ઞા પ્રમાણે, વિધિ મુજબ આચમન કરીને, જળપાત્ર મૂકીને (સેવામાં લાગવું).
13.147.23
भिक्षूणां निलयं गत्वा प्रणम्य विधिपूर्वकम् ।
ब्रह्मपूर्वान्गुरूंस्तत्र प्रणम्यि नियतेन्द्रियः ॥ १३.१४७.२३ ॥
ભિક્ષુઓના નિવાસે જઈને વિધિપૂર્વક પ્રણામ કરીને, ત્યાં બ્રહ્મજ્ઞ વગેરે ગુરુઓને પ્રણામ કરીને, ઇન્દ્રિયોને સંયમમાં રાખવી.
13.147.24
तथाऽऽचार्यपुरोगाणामनुकुर्यान्नमस्क्रियाम् ।
स्वधर्मचारिणां चापि सुखं पृष्ट्वाऽभिवाद्य च ॥ १३.१४७.२४ ॥
એ જ રીતે આચાર્યની આગળ રહેલા વડીલોને પણ તે જ રીતે નમસ્કાર કરવા; સ્વધર્મ પાળનારાઓનું કુશળ પૂછીને તેમને અભિવાદન કરવું.
13.147.25
यो भवेत्पूर्वसंसिद्धस्तुल्यकर्मा भवेत्सदा ।
तस्मै प्रणामः कर्तव्यो नेतरेषु कदाचन ॥ १३.१४७.२५ ॥
જે પૂર્વે સિદ્ધ થયો હોય અને સદા સમાન કર્મ કરતો હોય, તેને જ પ્રણામ કરવા; બીજાઓને ક્યારેય નહીં.
13.147.26
अनुक्त्वा तेषु चोत्थाय नित्यमेव यतव्रतः ।
सम्मार्जनमथो गत्वा कृत्वा चाप्युपलेपनम् ॥ १३.१४७.२६ ॥
તેમને કંઈ કહ્યા વિના, વ્રતનિષ્ઠ થઈને સદા ઊઠીને, જઈને વાળીને લીંપવું.
13.147.27
ततः पुष्पबलिं दद्यापुष्पाण्यादाय धर्मतः ।
निष्क्रम्यावसथात्तूर्णमन्यत्कर्म समाचरेत् ॥ १३.१४७.२७ ॥
પછી ધર્માનુસાર ફૂલ લઈને પુષ્પબલિ આપવી; આશ્રમમાંથી ઝડપથી નીકળીને બીજાં કર્મ કરવાં.
13.147.28
यथोपघातो न भवेत्स्वाध्यायेऽऽश्रमिणां तथा ।
उपघातं तु कुर्वाण एनसा सम्प्रयुज्यते।
तथाऽऽत्मा प्रणिधातव्यो यथा ते प्रीतिमाप्नुयुः ॥ १३.१४७.२८ ॥
આશ્રમવાસીઓના સ્વાધ્યાયમાં વિઘ્ન ન આવે તેમ વર્તવું; વિઘ્ન કરનાર પાપથી યુક્ત થાય છે. તેથી તેઓ પ્રસન્ન થાય તેમ પોતાને લગાવવો જોઈએ.
13.147.29
परिचारकोऽहं वर्णानां त्रयाणां धर्मतः स्मृतः ।
किमुताश्रमवृद्धानां यथालब्धोपजीविनाम् ॥ १३.१४७.२९ ॥
ત્રણ વર્ણોનો ધર્માનુસાર હું સેવક ગણાયો છું; તો પછી જે યથાલાભથી જીવે છે એવા આશ્રમના વૃદ્ધોની વાત જ શી!
13.147.30
भिक्षूणां गतरागाणां केवलं ज्ञानदर्शिनम् ।
विशेषेण मया कार्या शुश्रूषा नियतात्मना ॥ १३.१४७.३० ॥
રાગરહિત અને કેવળ જ્ઞાનને જોનારા ભિક્ષુઓની મારે સંયમી મનથી વિશેષ સેવા કરવી જોઈએ.
13.147.31
तेषां प्रसादात्तपसा प्राप्स्यामीष्टां शुभां गतिम् ।
एवमेतद्विनिश्चित्य यदि सेवेत भिक्षुकान्।
विधिना स्वोपदिष्टेन प्राप्नोति परमां गतिम् ॥ १३.१४७.३१ ॥
તેમની કૃપાથી અને તપથી હું ઇચ્છિત શુભ ગતિ પ્રાપ્ત કરીશ. આ રીતે નિશ્ચય કરીને જે ભિક્ષુઓની સેવા કરે છે, તે પોતે ઉપદેશેલા વિધાન પ્રમાણે પરમ ગતિ પામે છે.