महाभारत · अध्याय 13.147
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.147.1
क्षत्रा आरम्भयज्ञास्तु वीर्ययज्ञा विशः स्मृताः ।
शूद्रा परिचरायज्ञा जपयज्ञास्तु ब्राह्मणाः ॥ १३.१४७.१ ॥
क्षत्रियांचा यज्ञ म्हणजे आरंभकर्म, वैश्यांचा यज्ञ म्हणजे वीर्य (पराक्रम), शूद्रांचा यज्ञ म्हणजे सेवा, आणि ब्राह्मणांचा यज्ञ म्हणजे जप असे सांगितले आहे.
13.147.2
शुश्रूषाजीविनः शूद्रा वैश्या विपणिजीविनः ।
अनिष्टनिग्रहः क्षत्रा विप्राः स्वाध्यायजीविनः ॥ १३.१४७.२ ॥
सेवेवर जगणारे शूद्र, व्यापारावर जगणारे वैश्य; अनिष्टाचे निग्रहण करणारे क्षत्रिय; स्वाध्यायावर जगणारे विप्र.
13.147.3
तपसा शोभते विप्रो राजन्यः पालनादिभिः ।
आतिथ्येन तथा वैश्यः शूद्रो दास्येन शोभते ॥ १३.१४७.३ ॥
तपाने विप्र शोभतो, रक्षणादी कार्यांनी राजन्य (क्षत्रिय); तसाच आतिथ्याने वैश्य, आणि दास्याने शूद्र शोभतो.
13.147.4
यतात्मना तु शूद्रेण शुश्रूषा नित्यमेव च ।
कर्तव्या त्रिषु वर्णेषु प्रायेणाश्रमवासिषु ॥ १३.१४७.४ ॥
संयमी शूद्राने नित्य सेवा करावी — बहुधा आश्रमात राहणाऱ्या तीन वर्णांची.
13.147.5
अशक्तेन त्रिवर्गस्य सेव्या ह्याश्रमवासिनः ।
यथाशक्यं यथाप्रज्ञं यथाधर्मं यथाश्रुतम् ॥ १३.१४७.५ ॥
असमर्थाने तीन वर्णांतील आश्रमवासींची सेवा करावी — यथाशक्ती, यथाप्रज्ञ, यथाधर्म, यथाश्रुत.
13.147.6
विशेषेणैव कर्तव्या शुश्रूषा भिक्षुकाश्रमे ॥ १३.१४७.६ ॥
भिक्षुकाश्रमात विशेषत्वे सेवा करावी.
13.147.7
आश्रमाणां तु सर्वेषां चतुर्णां भिक्षुकाश्रमम् ।
प्रधानमिति वर्ण्यन्ते शिष्टाः शास्त्रविनिश्चये ॥ १३.१४७.७ ॥
चार आश्रमांमध्ये भिक्षुक आश्रम श्रेष्ठ आहे, असे शास्त्रनिश्चयात शिष्ट लोक वर्णन करतात.
13.147.8
यच्चोपदिश्यते शिष्टैः श्रुतिस्मृतिविधानतः ।
तथाऽऽस्थेयमशक्तेन स धर्म इति निश्चितः ॥ १३.१४७.८ ॥
श्रुती-स्मृतींच्या विधानानुसार शिष्ट लोक जे उपदेशतात, ते असमर्थानेही तसेच पाळावे; तोच धर्म असे निश्चित आहे.
13.147.9
अतोऽन्यथा तु कुर्वाणः श्रेयो नाप्नोति मानवः ।
तस्माद्भिक्षुषु शूद्रेण कार्यमात्महितं सदा ॥ १३.१४७.९ ॥
म्हणून याच्या उलट वागणारा मनुष्य कल्याण मिळवत नाही. म्हणून शूद्राने भिक्षूंबाबत नेहमी स्वतःच्या हिताचेच कार्य करावे.
13.147.10
इह यत्कुरुते श्रेयस्तत्प्रेत्य समुपाश्नुते ।
तच्चानसूयता कार्यं कर्तव्यं यद्धि मन्यते ॥ १३.१४७.१० ॥
इहलोकात जो कल्याणकारी कर्म करतो, त्याचेच फल तो मृत्यूनंतर मिळवतो. आणि जे योग्य वाटेल, ते मत्सरावाचून करावे.
13.147.11
असूयता तु तस्येह फलं दुःखादवाप्यते ।
प्रियवादी जितक्रोधो वीततन्द्रीरमत्सरः ॥ १३.१४७.११ ॥
परंतु मत्सरी माणसाला इहलोकी त्याचे फल दुःखाद्वारे मिळते. जो प्रियभाषी, क्रोध जिंकणारा, आळसरहित आणि मत्सररहित आहे.
13.147.12
क्षमावाञ्शीलसम्पन्नः सत्यधर्मपरायणः ।
आपद्भावेन कुर्याद्धि शुश्रूषां भिक्षुकाश्रमे ॥ १३.१४७.१२ ॥
क्षमाशील, शीलसंपन्न, सत्य आणि धर्मपरायण माणसाने आपत्काळातही भिक्षू-आश्रमात सेवा करावी.
13.147.13
अयं मे परमो धर्मस्त्वनेनेदं सुदुष्करम् ।
संसारसागरं घोरं तरिष्यामि न संशयः ॥ १३.१४७.१३ ॥
हाच माझा परम धर्म आहे; याद्वारे, अत्यंत कठीण असले तरी, मी हा भयंकर संसारसागर तरून जाईन, यात संशय नाही.
13.147.14
विभयो देहमुत्सृज्य यास्यामि परमां गतिम् ।
नातः परं ममाप्यन्य एष धर्मः सनातनः ॥ १३.१४७.१४ ॥
निर्भय होऊन देह त्यागून मी परम गती प्राप्त करीन; यापेक्षा श्रेष्ठ माझ्यासाठी दुसरे काही नाही, हाच सनातन धर्म आहे.
13.147.15
एवं सञ्चिन्त्य मनसा शूद्रो बुद्धिसमाधिना ।
कुर्यादविमना नित्यं शुश्रूषाधर्ममुत्तमम् ॥ १३.१४७.१५ ॥
असा मनात विचार करून, बुद्धीच्या एकाग्रतेने, शूद्राने सदैव अविचल मनाने उत्तम सेवाधर्माचे आचरण करावे.
13.147.16
शुश्रूषानियमेनेह भाव्यं शिष्टाशिना सदा ।
शमान्वितेन दान्तेन कार्याकार्यविदा सदा ॥ १३.१४७.१६ ॥
येथे सेवेच्या नियमाने युक्त असावे; सदैव सज्जनांचे उरलेले अन्न सेवन करणारा, शांत, संयमी आणि कर्तव्य-अकर्तव्य जाणणारा असावा.
13.147.17
सर्वकार्येषु कृत्यानि कृतान्येव तु दुर्शयेत् ।
यथा प्रियो भवेद्भिक्षुस्तथा कार्यं प्रसाधयेत् ॥ १३.१४७.१७ ॥
सर्व कार्यांत करावयाची कर्तव्ये केलेलीच दाखवावीत; भिक्षू प्रिय होईल अशा रीतीने कार्य साधावे.
13.147.18
यदकल्प्यं भवेद्भिक्षोर्न तत्कार्यं समाचरेत् ।
यथाऽऽश्रमस्याविरुद्धं धर्ममात्राभिसंहितम् ॥ १३.१४७.१८ ॥
भिक्षूला जे अयोग्य असेल ते कार्य करू नये; आश्रमाला विरुद्ध नसलेले आणि केवळ धर्माशी जोडलेले कार्यच करावे.
13.147.19
तत्कार्यमविचारेण नित्यमेव शुभार्थिना ।
मनसा कर्ममा वाचा नित्यमेव प्रसादयेत् ॥ १३.१४७.१९ ॥
कल्याण इच्छिणाऱ्याने ते कर्तव्य विचार न करता नेहमी करावे; मन, कर्म आणि वाणीने नेहमी (गुरूला) प्रसन्न ठेवावे.
13.147.20
स्थातव्यं तिष्ठमानेषु गच्छमानाननुव्रजेत् ।
आसीनेष्वासितव्यं च नित्यमेवानुवर्तता ॥ १३.१४७.२० ॥
ते उभे असताना उभे राहावे, जाणाऱ्यांच्या मागे चालावे; ते बसले असताना बसावे; नेहमी त्यांच्या अनुकूल वर्तन करावे.
13.147.21
धर्मलब्धेन स्नेहेन पादौ सम्पीडयेत्सदा ।
उद्वर्तनादींश्च तथा कुर्यादप्रतिचोदितः ॥ १३.१४७.२१ ॥
धर्माने मिळवलेल्या स्नेहाने (तेलाने) नेहमी (गुरूचे) पाय चेपावेत; तसेच अंगमर्दन इत्यादी सेवाही न सांगता कराव्यात.
13.147.22
नैजकार्याणि कृत्वा तु नित्यं चैवानुचोदितः ।
यथाविधिरुपस्पृश्य संन्यस्य जलभाजनम् ॥ १३.१४७.२२ ॥
स्वतःची कामे आटोपून, नेहमी (गुरूच्या) आज्ञेनुसार, विधीप्रमाणे आचमन करून, पाण्याचे भांडे ठेवून (सेवेत रुजू व्हावे).
13.147.23
भिक्षूणां निलयं गत्वा प्रणम्य विधिपूर्वकम् ।
ब्रह्मपूर्वान्गुरूंस्तत्र प्रणम्यि नियतेन्द्रियः ॥ १३.१४७.२३ ॥
भिक्षूंच्या निवासस्थानी जाऊन विधीप्रमाणे नमस्कार करून, तेथे ब्रह्मज्ञ इत्यादी गुरूंना नमस्कार करून, इंद्रिये संयमित ठेवावीत.
13.147.24
तथाऽऽचार्यपुरोगाणामनुकुर्यान्नमस्क्रियाम् ।
स्वधर्मचारिणां चापि सुखं पृष्ट्वाऽभिवाद्य च ॥ १३.१४७.२४ ॥
तसेच आचार्यांपुढे असणाऱ्या ज्येष्ठांनाही तसाच नमस्कार करावा; स्वधर्माचरण करणाऱ्यांचे कुशल विचारून त्यांना अभिवादन करावे.
13.147.25
यो भवेत्पूर्वसंसिद्धस्तुल्यकर्मा भवेत्सदा ।
तस्मै प्रणामः कर्तव्यो नेतरेषु कदाचन ॥ १३.१४७.२५ ॥
जो पूर्वीच सिद्ध झाला आहे आणि सदैव समान कर्म करतो, त्यालाच प्रणाम करावा; इतरांना कधीही नाही.
13.147.26
अनुक्त्वा तेषु चोत्थाय नित्यमेव यतव्रतः ।
सम्मार्जनमथो गत्वा कृत्वा चाप्युपलेपनम् ॥ १३.१४७.२६ ॥
त्यांना काही न सांगता, व्रतनिष्ठ होऊन नेहमी उठून, जाऊन झाडलोट करावी आणि सारवावे.
13.147.27
ततः पुष्पबलिं दद्यापुष्पाण्यादाय धर्मतः ।
निष्क्रम्यावसथात्तूर्णमन्यत्कर्म समाचरेत् ॥ १३.१४७.२७ ॥
मग धर्मानुसार फुले घेऊन पुष्पबली द्यावी; आश्रमातून लवकर बाहेर पडून इतर कर्म करावे.
13.147.28
यथोपघातो न भवेत्स्वाध्यायेऽऽश्रमिणां तथा ।
उपघातं तु कुर्वाण एनसा सम्प्रयुज्यते।
तथाऽऽत्मा प्रणिधातव्यो यथा ते प्रीतिमाप्नुयुः ॥ १३.१४७.२८ ॥
आश्रमवासींच्या स्वाध्यायात अडथळा होऊ नये असे वागावे; अडथळा आणणारा पापाशी जोडला जातो. म्हणून त्यांना आनंद मिळेल असे स्वतःला योजावे.
13.147.29
परिचारकोऽहं वर्णानां त्रयाणां धर्मतः स्मृतः ।
किमुताश्रमवृद्धानां यथालब्धोपजीविनाम् ॥ १३.१४७.२९ ॥
तिन्ही वर्णांचा धर्मानुसार मी सेवक मानला गेलो आहे; मग जे यथालाभावर जगतात अशा आश्रमातील वृद्धांबद्दल काय सांगावे!
13.147.30
भिक्षूणां गतरागाणां केवलं ज्ञानदर्शिनम् ।
विशेषेण मया कार्या शुश्रूषा नियतात्मना ॥ १३.१४७.३० ॥
जे भिक्षू रागरहित आहेत आणि केवळ ज्ञान पाहतात, त्यांची मी संयमित मनाने विशेषतः सेवा केली पाहिजे.
13.147.31
तेषां प्रसादात्तपसा प्राप्स्यामीष्टां शुभां गतिम् ।
एवमेतद्विनिश्चित्य यदि सेवेत भिक्षुकान्।
विधिना स्वोपदिष्टेन प्राप्नोति परमां गतिम् ॥ १३.१४७.३१ ॥
त्यांच्या प्रसादाने आणि तपाने मी इच्छित शुभ गती प्राप्त करीन. असा निश्चय करून जो भिक्षूंची सेवा करतो, तो स्वतः सांगितलेल्या विधीनुसार परम गती प्राप्त करतो.