મહાભારત · અધ્યાય 13.148

13.148.1

न तथा सम्प्रदानेन नोपवासादिभिस्तथा ।
इष्टां गतिमवाप्नोति यथा शुश्रूषकर्मणा ॥ १३.१४८.१ ॥

દાનથી કે ઉપવાસ આદિથી માણસ સેવાકર્મથી મળે છે તેવી ઇષ્ટ ગતિ મેળવતો નથી.

यादृशेन तु तोयेन शुद्धिं प्रकुरुते नरः ।
तादृग्भवति तद्धौतमुदकस्य प्रभावतः ॥ १३.१४८.२ ॥

માણસ જેવા પાણીથી શુદ્ધિ કરે છે, પાણીના પ્રભાવથી ધોયેલું તેવું જ થાય છે.

शूद्रोप्येतेन मार्गेण यादृशं सेवते जनम् ।
तादृग्भवति संसर्गादचिरेण न संशयः ॥ १३.१४८.३ ॥

શૂદ્ર પણ આ માર્ગે જેવા માણસની સેવા કરે છે, સંસર્ગથી જલદી તેવો જ થાય છે; એમાં સંશય નથી.

तस्मात्प्रयत्नतः सेव्या भिक्षवो नियतात्मना ।
उदकग्राहणाद्येन स्नपनोद्वर्तनैस्तथा ॥ १३.१४८.४ ॥

તેથી સંયમી માણસે પ્રયત્નપૂર્વક ભિક્ષુઓની સેવા કરવી—પાણી લાવવું વગેરેથી, તેમજ સ્નાન કરાવવું અને શરીર ઘસવાથી પણ.

अध्वना कर्शितानां च व्याधितानां तथैव च ।
शुश्रूषां नियतं कुर्यात्तेषामापदि यत्नतः ॥ १३.१४८.५ ॥

માર્ગે થાકેલાઓની અને બીમારોની પણ તેમ જ નિયમિત રીતે સેવા કરવી; આપત્તિમાં તેમની યત્નપૂર્વક સેવા કરવી.

दर्भाजिनान्यवेक्षेत भैक्षभाजनमेव च ।
यथाकामं च कार्याणि सर्वाण्येवोपसाधयेत्।
प्रायश्चित्तं यता न स्यात्तथा सर्वं समाचरेत् ॥ १३.१४८.६ ॥

દર્ભ, મૃગચર્મ અને ભિક્ષાપાત્રની પણ સંભાળ રાખવી; ઇચ્છા મુજબ બધાં કાર્યો પૂર્ણ કરવાં. પ્રાયશ્ચિત્ત ન કરવું પડે તેવી રીતે બધું આચરવું.

व्याधितानां तु भिक्षूणां चेलप्रक्षालनादिभिः ।
प्रतिकर्मक्रिया कार्या भेषजानयनैस्तथा ॥ १३.१४८.७ ॥

બીમાર ભિક્ષુઓ માટે વસ્ત્રો ધોવા વગેરે અને દવા લાવી આપવા દ્વારા ઉપચારકર્મ કરવું જોઈએ.

पिंषणालेपनं चूर्णं कषायमथ साधनम् ।
नान्यस्य प्रतिचारेषु सुखार्थमुपपादयेत् ॥ १३.१४८.८ ॥

વાટવું, લેપ લગાવવો, ચૂર્ણ, કષાય અને બીજી તૈયારીઓ—આ સેવામાં બીજાને ન સોંપતાં સુખ માટે પોતે તૈયાર કરવી.

भिक्षाटनोऽभिगच्छेत भिषजश्च विपश्चितः ।
ततो विनिष्क्रियार्थानि द्रव्याणि समुपार्जयेत् ॥ १३.१४८.९ ॥

ભિક્ષાટન કરતાં વિદ્વાન વૈદ્યો પાસે જવું; પછી ઉપચાર માટે જરૂરી દ્રવ્યો મેળવવાં.

यश्च प्रीतमना दद्यादादद्याद्भेषजं नरः ।
अश्रद्धया हि दत्तानि तान्यभोक्ष्याणि भिक्षुभिः ॥ १३.१४८.१० ॥

જે માણસ પ્રસન્ન મનથી દવા આપે અને જે લે—શ્રદ્ધા વિના અપાયેલું ભિક્ષુઓએ ભોગવવું નહીં.

श्रद्धया यदुपादत्तं श्रद्धया चोपपादितम् ।
तस्योपभोगाद्धर्मः स्याद्व्याधिभिश्च निवर्त्यते ॥ १३.१४८.११ ॥

શ્રદ્ધાથી લીધેલું અને શ્રદ્ધાથી અર્પેલું—તેના ઉપભોગથી ધર્મ થાય છે, અને વ્યાધિઓ પણ દૂર થાય છે.

आदेहपतनादेवं शुश्रूषेद्विधिपूर्वकम् ।
न त्वेवं धर्ममुत्सृज्य कुर्यात्तेषां प्रतिक्रियाम् ॥ १३.१४८.१२ ॥

દેહ પડે ત્યાં સુધી વિધિપૂર્વક સેવા કરવી; પણ આ રીતે ધર્મ છોડીને તેમનો ઉપચાર ન કરવો.

स्वभावतो हि द्वन्द्वानि विप्रयान्त्युपयान्ति च ।
स्वभावतः सर्वभावा भवन्ति नभवन्ति च।
सागरस्योर्मिसदृशा विज्ञातव्या गुणात्मकाः ॥ १३.१४८.१३ ॥

સ્વભાવથી જ દ્વંદ્વો આવે છે અને જાય છે. સ્વભાવથી જ સર્વ ભાવો થાય છે અને નથી પણ થતા. તેઓ ગુણાત્મક છે અને સાગરનાં મોજાં જેવા જાણવા જોઈએ.

विद्यादेवं हि यो धीमांस्तत्ववित्तत्वदर्शनः ।
न स लिप्येत पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥ १३.१४८.१४ ॥

આ રીતે જાણનાર જે બુદ્ધિમાન, તત્ત્વજ્ઞ અને તત્ત્વદર્શી છે, તે પાપથી લિપ્ત થતો નથી, જેમ કમળનું પાન પાણીથી ભીંજાતું નથી.