মহাভারত · অধ্যায় 13.154
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.154.1
गार्हस्थ्यं धर्ममखिलं प्रब्रूहि भरतर्षभ ।
ऋद्धिमाप्नोति किं कृत्वा मनुष्य इह पार्थिव ॥ १३.१५४.१ ॥
হে ভরতশ্রেষ্ঠ, গৃহস্থের সমস্ত ধর্ম বলুন। হে রাজন, ইহলোকে মানুষ কী করে সমৃদ্ধি লাভ করে?
13.154.2
अत्र ते वर्तयिष्यामि पुरावृत्तं जनाधिप ।
वासुदेवस्य संवादं पृथिव्याश्चैव भारत ॥ १३.१५४.२ ॥
হে জনাধিপ, এ বিষয়ে তোমাকে এক প্রাচীন ঘটনা বলব — বাসুদেব ও পৃথিবীর সংলাপ, হে ভারত।
13.154.3
संस्तुत्य पृथिवीं देवीं वासुदेवः प्रतापवान् ।
पप्रच्छ भरतश्रेष्ठ मां त्वं यत्पृच्छसेऽद्य वै ॥ १३.१५४.३ ॥
প্রতাপবান বাসুদেব দেবী পৃথিবীকে স্তব করে জিজ্ঞাসা করলেন — হে ভরতশ্রেষ্ঠ, আজ তুমি আমাকে যা জিজ্ঞাসা করছ, সেই বিষয়ে।
13.154.4
गार्हस्थ्यं धर्ममाश्रित्य मया वा मद्विधेन वा ।
किमवश्यं धरे कार्यं किं वा कृत्वा सुखं भवेत् ॥ १३.१५४.४ ॥
গৃহস্থধর্ম আশ্রয় করে আমার মতো কেউ বা অন্য কেউ, হে ধরিত্রী, অবশ্যই কী করা উচিত, বা কী করলে সুখ হবে?
13.154.5
ऋषयः पितरो देवा मनुष्याश्चैव माधव ।
पूज्याश्चैवार्चनीयाश्च यथा चैव निबोध मे ॥ १३.१५४.५ ॥
হে মাধব, ঋষি, পিতৃপুরুষ, দেবতা ও মানুষ — এঁরা পূজনীয় ও অর্চনীয়; তা কীভাবে, আমার কাছ থেকে শোনো।
13.154.6
सदा यज्ञेन देवांश्च सदाऽऽतिथ्येन मानुषान् ।
छन्दतस्तर्पणेनापि पितॄन्युञ्जन्ति नित्यशः ॥ १३.१५४.६ ॥
সর্বদা যজ্ঞের দ্বারা দেবতাদের, সর্বদা আতিথ্যের দ্বারা মানুষদের, এবং ইচ্ছামতো তর্পণের দ্বারাও পিতৃপুরুষদের মানুষ নিত্য তৃপ্ত করে।
13.154.7
तेन ह्यृषिगणाः प्रीता ब्रह्मचयेणि चानघ ।
नित्यमग्निं परिचरेदभुक्त्वा बलिकर्म च ॥ १३.१५४.७ ॥
তার দ্বারা ঋষিগণ প্রীত হন, হে নিষ্পাপ, ব্রহ্মচর্যের দ্বারাও। নিত্য অগ্নির সেবা করবে, ভোজন না করে বলিকর্মও করবে।
13.154.8
कुर्यात्तथैव देवान्वै प्रियं मे मधुसूदन ।
कुर्यादहरहः श्राद्धमन्नाद्येनोदकेन च ॥ १३.१५४.८ ॥
তেমনই দেবতাদেরও করবে; তা আমার প্রিয়, হে মধুসূদন। প্রতিদিন অন্নাদি ও জলের দ্বারা শ্রাদ্ধ করবে।
13.154.9
पयोमूलफलैर्वाऽपि पितॄणां प्रीतिमावहेत् ।
सिद्धान्नाद्वैश्वदेवं वै कुर्यादग्नौ यथाविधि ॥ १३.१५४.९ ॥
দুধ, মূল ও ফলের দ্বারাও পিতৃগণের প্রীতি সাধন করবে। পক্ক অন্নে অগ্নিতে যথাবিধি বৈশ্বদেব করবে।
13.154.10
आग्नीषोमं वैश्वदेवं धान्वन्तर्यमनन्तरम् ।
प्रजानां पतये चैव पृथग्घोमो विधीयते ॥ १३.१५४.१० ॥
অগ্নীষোম, বৈশ্বদেব, তারপর ধন্বন্তরির উদ্দেশে; প্রজাপতির জন্যও পৃথক হোম বিহিত।
13.154.11
तथैव चानुपूर्व्येण बलिकर्म प्रयोजयेत् ।
दक्षिणायां यमायेति प्रतीच्यां वरुणाय च ॥ १३.१५४.११ ॥
তেমনই ক্রমানুসারে বলিকর্ম করবে: দক্ষিণে 'যমায়' বলে, এবং পশ্চিমে বরুণকে।
13.154.12
सोमाय चाप्युदीच्यां वै वास्तुमध्ये प्रजापतेः ।
धन्वन्तरेः प्रागुदीच्यां प्राच्यां शक्राय माधव ॥ १३.१५४.१२ ॥
উত্তরে সোমকে; গৃহের মধ্যস্থলে প্রজাপতিকে; ঈশানে ধন্বন্তরিকে; পূর্বে শক্রকে, হে মাধব।
13.154.13
मनुष्येभ्य इति प्राहुर्बलिं द्वारि गृहस्य वै ।
मरुद्भ्यो दैवतेभ्यश्च बलिमन्तर्गृहे हरेत् ॥ १३.१५४.१३ ॥
মানুষের জন্য গৃহের দ্বারে বলি দিতে হয়, এমন বলা হয়। মরুৎ ও দেবতাদের জন্য গৃহের অভ্যন্তরে বলি নিবেদন করতে হবে।
13.154.14
तथैव विश्वेदेवेभ्यो बलिमाकाशतो हरेत् ।
निशाचरेभ्यो भूतेभ्यो बलिं नक्तं यथा हरेत् ॥ १३.१५४.१४ ॥
তেমনি বিশ্বদেবদের জন্য আকাশের দিকে বলি দিতে হবে। রাতে নিশাচর ও ভূতদের জন্য যেভাবে বলি দেওয়া হয়, সেভাবেই দিতে হবে।
13.154.15
एवं कृत्वा बलिं सम्यग्दद्याद्भिक्षां द्विजाय वै ।
अलाभे ब्राह्मणस्याग्नावग्रमुद्धृत्य निक्षिपेत् ॥ १३.१५४.१५ ॥
এইভাবে যথাযথ বলি দিয়ে দ্বিজকে ভিক্ষা দিতে হবে। ব্রাহ্মণ না পাওয়া গেলে প্রথম অংশ তুলে অগ্নিতে নিক্ষেপ করতে হবে।
13.154.16
यदा श्राद्धं पितृभ्योपि दातुमिच्छेत मानवः ।
तदा पश्चात्प्रकुर्वीत निवृत्ते श्राद्धकर्मणि ॥ १३.१५४.१६ ॥
মানুষ পিতৃপুরুষদের শ্রাদ্ধ দিতে চাইলে, শ্রাদ্ধকর্ম শেষ হলে পরে তা করতে হবে।
13.154.17
पितॄन्सन्तर्पयित्वा तु बलिं कुर्याद्विधानतः ।
वेश्वदैवं ततः कुर्यात्पश्चाद्ब्राह्म्णभोजनम् ॥ १३.१५४.१७ ॥
পিতৃপুরুষদের তৃপ্ত করে বিধিমতো বলি দিতে হবে। তারপর বিশ্বদেবের কর্ম করে, পরে ব্রাহ্মণভোজন করাতে হবে।
13.154.18
ततोऽन्नेनावशेषेण भोजयेदतिथीनपि ।
अर्घ्यपूर्वं महाराज ततः प्रीणाति मानवान्।
अनित्यं हि स्थितो यस्मात्तस्मादतिथिरुच्यते ॥ १३.१५४.१८ ॥
তারপর বাকি অন্ন দিয়ে অতিথিদেরও ভোজন করাতে হবে। হে মহারাজ, অর্ঘ্যদানের মাধ্যমে শুরু করে সে মানুষদের প্রীত করে। অনিয়ত সময়ে আসে বলেই তাকে অতিথি বলা হয়।
13.154.19
आचार्यस्य पितुश्चैव सख्युराप्तस्य चातिथेः ।
इदमस्ति गृहे मह्यमिति नित्यं निवेदयेत् ॥ १३.१५४.१९ ॥
আচার্য, পিতা, বন্ধু, বিশ্বস্ত আত্মীয় ও অতিথিকে সর্বদা জানাবে—"আমার গৃহে এটি আছে।"
13.154.20
ते यद्वदेयुस्तत्कुर्यादिति धर्मो विधीयते ।
गृहस्थः पुरुषः कृष्ण शिष्टाशी च सदा भवेत् ॥ १३.१५४.२० ॥
তাঁরা যা বলেন তা করাই উচিত; এটিই ধর্মবিধান। হে কৃষ্ণ, গৃহস্থ পুরুষ সর্বদা শিষ্টদের আহারের পর অবশিষ্ট ভোজনকারী হবে।
13.154.21
राजर्त्विजं स्नातकं च गुरुं श्वशुरमेव च ।
अर्चयेन्मधुपर्केण परिसंवत्सरोषितान् ॥ १३.१५४.२१ ॥
রাজা, ঋত্বিক, স্নাতক, গুরু, শ্বশুর এবং এক বছর পূর্ণভাবে বাসকারীদের মধুপর্ক দ্বারা সম্মান করা উচিত।
13.154.22
श्वभ्यश्च श्वपचेभ्यश्च वयोभ्यश्चावपेद्भुवि ॥ १३.१५४.२२ ॥
কুকুর, চণ্ডাল ও পাখিদের জন্যও মাটিতে অন্ন ছড়িয়ে দিতে হয়।
13.154.23
वैश्वदेवं हि नामैतत्सायं प्रातर्विधीयते ॥ १३.१५४.२३ ॥
এটিকে বৈশ্বদেব বলা হয়; সন্ধ্যায় ও সকালে এটি বিধান করা হয়েছে।
13.154.24
एतांस्तु धर्मान्गार्हस्थ्यान्यः कुर्यादनसूयकः ।
स इहर्द्धिं परां प्राप्य प्रेत्य लोके महीयते ॥ १३.१५४.२४ ॥
যে অনসূয়ক (ঈর্ষাহীন) হয়ে এই গার্হস্থ্য ধর্মগুলি পালন করে, সে এখানে পরম ঐশ্বর্য লাভ করে এবং মৃত্যুর পর লোকে সম্মানিত হয়।
13.154.25
इति भूमेर्वचः श्रुत्वा वासुदेवः प्रतापवान् ।
तथा चकार सततं त्वमप्येवं सदाऽऽचर ॥ १३.१५४.२५ ॥
পৃথিবীর এই বাক্য শুনে প্রতাপশালী বাসুদেব নিরন্তর সেইরূপ আচরণ করেছিলেন; তুমিও সর্বদা এইভাবে আচরণ কর।
13.154.26
एतद्गृहस्थधर्मं त्वं चेष्टमानो जनाधिप ।
इह लोके यशः प्राप्य प्रेत्य स्वर्गमवाप्स्यसि ॥ १३.१५४.२६ ॥
হে জনাধিপ, এই গৃহস্থধর্ম পালন করে তুমি ইহলোকে যশ লাভ করে মৃত্যুর পর স্বর্গ লাভ করবে।