महाभारत · अध्याय 13.154
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.154.1
गार्हस्थ्यं धर्ममखिलं प्रब्रूहि भरतर्षभ ।
ऋद्धिमाप्नोति किं कृत्वा मनुष्य इह पार्थिव ॥ १३.१५४.१ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, गृहस्थाचा संपूर्ण धर्म सांगा. हे राजा, या जगात मनुष्य काय करून समृद्धी मिळवतो?
13.154.2
अत्र ते वर्तयिष्यामि पुरावृत्तं जनाधिप ।
वासुदेवस्य संवादं पृथिव्याश्चैव भारत ॥ १३.१५४.२ ॥
हे जनाधिपा, या विषयी तुला एक पुरातन वृत्तान्त सांगतो — वासुदेव आणि पृथ्वी यांचा संवाद, हे भारता.
13.154.3
संस्तुत्य पृथिवीं देवीं वासुदेवः प्रतापवान् ।
पप्रच्छ भरतश्रेष्ठ मां त्वं यत्पृच्छसेऽद्य वै ॥ १३.१५४.३ ॥
प्रतापवान वासुदेवाने देवी पृथ्वीची स्तुती करून विचारले — हे भरतश्रेष्ठा, तू आज मला जे विचारतोस तेच.
13.154.4
गार्हस्थ्यं धर्ममाश्रित्य मया वा मद्विधेन वा ।
किमवश्यं धरे कार्यं किं वा कृत्वा सुखं भवेत् ॥ १३.१५४.४ ॥
गृहस्थधर्माचे पालन करून माझ्यासारख्याने किंवा इतरांनी, हे धरित्री, अवश्य काय करावे, किंवा काय केल्याने सुख होईल?
13.154.5
ऋषयः पितरो देवा मनुष्याश्चैव माधव ।
पूज्याश्चैवार्चनीयाश्च यथा चैव निबोध मे ॥ १३.१५४.५ ॥
हे माधवा, ऋषी, पितर, देव आणि मनुष्य — हे पूजनीय व आदरणीय आहेत; ते कसे, ते माझ्याकडून ऐक.
13.154.6
सदा यज्ञेन देवांश्च सदाऽऽतिथ्येन मानुषान् ।
छन्दतस्तर्पणेनापि पितॄन्युञ्जन्ति नित्यशः ॥ १३.१५४.६ ॥
सदा यज्ञाने देवांना, सदा आतिथ्याने मनुष्यांना, आणि इच्छेनुसार तर्पणाने पितरांनाही लोक नित्य संतुष्ट करतात.
13.154.7
तेन ह्यृषिगणाः प्रीता ब्रह्मचयेणि चानघ ।
नित्यमग्निं परिचरेदभुक्त्वा बलिकर्म च ॥ १३.१५४.७ ॥
त्यामुळे ऋषिगण प्रसन्न होतात, हे निष्पाप, ब्रह्मचर्यानेही. नित्य अग्नीची सेवा करावी; न जेवता बलिकर्मही करावे.
13.154.8
कुर्यात्तथैव देवान्वै प्रियं मे मधुसूदन ।
कुर्यादहरहः श्राद्धमन्नाद्येनोदकेन च ॥ १३.१५४.८ ॥
त्याचप्रमाणे देवांसाठीही करावे; ते मला प्रिय आहे, हे मधुसूदना. दररोज अन्न इत्यादींनी आणि उदकानेही श्राद्ध करावे.
13.154.9
पयोमूलफलैर्वाऽपि पितॄणां प्रीतिमावहेत् ।
सिद्धान्नाद्वैश्वदेवं वै कुर्यादग्नौ यथाविधि ॥ १३.१५४.९ ॥
दूध, कंद आणि फळांनीही पितरांना तृप्ती द्यावी. शिजवलेल्या अन्नाने यथाविधि अग्नीत वैश्वदेव करावे.
13.154.10
आग्नीषोमं वैश्वदेवं धान्वन्तर्यमनन्तरम् ।
प्रजानां पतये चैव पृथग्घोमो विधीयते ॥ १३.१५४.१० ॥
अग्नीषोम, वैश्वदेव, नंतर धन्वंतरी; प्रजांच्या पतीसाठीही वेगळा होम विधिला आहे.
13.154.11
तथैव चानुपूर्व्येण बलिकर्म प्रयोजयेत् ।
दक्षिणायां यमायेति प्रतीच्यां वरुणाय च ॥ १३.१५४.११ ॥
त्याचप्रमाणे अनुक्रमाने बलिकर्म करावे: दक्षिणेस 'यमाय' म्हणून, आणि पश्चिमेस वरुणाला.
13.154.12
सोमाय चाप्युदीच्यां वै वास्तुमध्ये प्रजापतेः ।
धन्वन्तरेः प्रागुदीच्यां प्राच्यां शक्राय माधव ॥ १३.१५४.१२ ॥
उत्तरेस सोमाला; वास्तूच्या मध्यभागी प्रजापतीला; ईशान्येस धन्वंतरीला; पूर्वेस शक्राला, हे माधवा.
13.154.13
मनुष्येभ्य इति प्राहुर्बलिं द्वारि गृहस्य वै ।
मरुद्भ्यो दैवतेभ्यश्च बलिमन्तर्गृहे हरेत् ॥ १३.१५४.१३ ॥
माणसांसाठी घराच्या दारात बलि द्यावा, असे म्हणतात. मरुतांसाठी आणि देवतांसाठी घराच्या आत बलि अर्पावा.
13.154.14
तथैव विश्वेदेवेभ्यो बलिमाकाशतो हरेत् ।
निशाचरेभ्यो भूतेभ्यो बलिं नक्तं यथा हरेत् ॥ १३.१५४.१४ ॥
त्याचप्रमाणे विश्वेदेवांसाठी आकाशाच्या दिशेने बलि द्यावा. निशाचर आणि भूतांसाठी रात्री जसा बलि द्यावा तसाच द्यावा.
13.154.15
एवं कृत्वा बलिं सम्यग्दद्याद्भिक्षां द्विजाय वै ।
अलाभे ब्राह्मणस्याग्नावग्रमुद्धृत्य निक्षिपेत् ॥ १३.१५४.१५ ॥
अशा प्रकारे बलि यथाविधी दिल्यानंतर द्विजाला भिक्षा द्यावी. ब्राह्मण न मिळाल्यास पहिला भाग काढून अग्नीत टाकावा.
13.154.16
यदा श्राद्धं पितृभ्योपि दातुमिच्छेत मानवः ।
तदा पश्चात्प्रकुर्वीत निवृत्ते श्राद्धकर्मणि ॥ १३.१५४.१६ ॥
माणसाला पितरांना श्राद्ध द्यायची इच्छा असेल तेव्हा, श्राद्धकर्म संपल्यानंतर नंतर ते करावे.
13.154.17
पितॄन्सन्तर्पयित्वा तु बलिं कुर्याद्विधानतः ।
वेश्वदैवं ततः कुर्यात्पश्चाद्ब्राह्म्णभोजनम् ॥ १३.१५४.१७ ॥
पितरांना तृप्त करून विधिपूर्वक बलि द्यावा. मग विश्वेदेवकर्म करावे, आणि नंतर ब्राह्मणभोजन घालावे.
13.154.18
ततोऽन्नेनावशेषेण भोजयेदतिथीनपि ।
अर्घ्यपूर्वं महाराज ततः प्रीणाति मानवान्।
अनित्यं हि स्थितो यस्मात्तस्मादतिथिरुच्यते ॥ १३.१५४.१८ ॥
नंतर उरलेल्या अन्नाने अतिथींनाही भोजन घालावे. हे महाराजा, अर्घ्य देण्यापासून सुरुवात करून तो माणसांना संतुष्ट करतो. अनियमित वेळी येतो म्हणून त्याला अतिथी म्हणतात.
13.154.19
आचार्यस्य पितुश्चैव सख्युराप्तस्य चातिथेः ।
इदमस्ति गृहे मह्यमिति नित्यं निवेदयेत् ॥ १३.१५४.१९ ॥
आचार्य, पिता, मित्र, विश्वासू नातेवाईक आणि अतिथी यांना "माझ्या घरात हे आहे" असे नेहमी कळवावे.
13.154.20
ते यद्वदेयुस्तत्कुर्यादिति धर्मो विधीयते ।
गृहस्थः पुरुषः कृष्ण शिष्टाशी च सदा भवेत् ॥ १३.१५४.२० ॥
ते जे सांगतील ते करावे, असा धर्म विधिला आहे. हे कृष्णा, गृहस्थ पुरुष नेहमी शिष्टांनी जेवल्यानंतर उरलेले अन्न खाणारा असावा.
13.154.21
राजर्त्विजं स्नातकं च गुरुं श्वशुरमेव च ।
अर्चयेन्मधुपर्केण परिसंवत्सरोषितान् ॥ १३.१५४.२१ ॥
राजा, ऋत्विज, स्नातक, गुरू, सासरे, आणि एक वर्षभर राहिलेले अतिथी यांना मधुपर्काने सन्मानित करावे.
13.154.22
श्वभ्यश्च श्वपचेभ्यश्च वयोभ्यश्चावपेद्भुवि ॥ १३.१५४.२२ ॥
कुत्रे, चांडाळ आणि पक्ष्यांसाठीही जमिनीवर अन्न टाकावे.
13.154.23
वैश्वदेवं हि नामैतत्सायं प्रातर्विधीयते ॥ १३.१५४.२३ ॥
याला वैश्वदेव म्हणतात; सकाळी आणि संध्याकाळी हे विधान केले आहे.
13.154.24
एतांस्तु धर्मान्गार्हस्थ्यान्यः कुर्यादनसूयकः ।
स इहर्द्धिं परां प्राप्य प्रेत्य लोके महीयते ॥ १३.१५४.२४ ॥
जो मत्सरहीन होऊन या गृहस्थधर्मांचे पालन करतो, तो येथे परम समृद्धी मिळवून मृत्यूनंतर लोकात सन्मानित होतो.
13.154.25
इति भूमेर्वचः श्रुत्वा वासुदेवः प्रतापवान् ।
तथा चकार सततं त्वमप्येवं सदाऽऽचर ॥ १३.१५४.२५ ॥
पृथ्वीचे हे वचन ऐकून प्रतापी वासुदेवाने सतत तसेच आचरण केले; तूही सदैव असेच आचरण कर.
13.154.26
एतद्गृहस्थधर्मं त्वं चेष्टमानो जनाधिप ।
इह लोके यशः प्राप्य प्रेत्य स्वर्गमवाप्स्यसि ॥ १३.१५४.२६ ॥
हे जनाधिपा, हा गृहस्थधर्म आचरणारा तू इहलोकी यश मिळवून मृत्यूनंतर स्वर्ग प्राप्त करशील.