महाभारत · अध्याय 13.195
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.195.1
ततः पद्मप्रतीकाशः पद्मोद्भूतः पितामहः ।
उवाच वचनं देवान्वासवं च शचीपतिम् ॥ १३.१९५.१ ॥
तब कमल के समान तेजस्वी, कमल से उत्पन्न पितामह ने देवताओं और शचीपति वासव से यह वचन कहा।
13.195.2
अयं महाबलो नागो रसातलचरो बली ।
तेजस्वी रेणुको नाम महासत्वपराक्रमः ॥ १३.१९५.२ ॥
यह महाबलशाली नाग, रसातल में विचरण करने वाला, बलवान, तेजस्वी, जिसका नाम रेणुक है और जो महान सत्त्व एवं पराक्रम से युक्त है।
13.195.3
अतितेजस्विनः सर्वे महावीर्या महागजाः ।
धारयन्ति महीं कृत्स्नां सशैलवनकाननाम् ॥ १३.१९५.३ ॥
ये सभी अत्यंत तेजस्वी, महान पराक्रमी महागज समस्त पृथ्वी को धारण करते हैं, जो पर्वतों, वनों और उपवनों से युक्त है।
13.195.4
भवद्भिः समनुज्ञातो रेणुकस्तान्महागजान् ।
धर्मगुह्यानि सर्वाणि गत्वा पृच्छतु तत्र वै ॥ १३.१९५.४ ॥
आप सबसे अनुमति पाकर रेणुक उन महागजों के पास जाकर वहाँ धर्म के सभी गुह्य रहस्यों के विषय में अवश्य पूछे।
13.195.5
पितामहवचःक श्रुत्वा ते देवा रेणुकं तदा ।
प्रेषयामासुरव्यग्रा यत्र ते धरणीधराः ॥ १३.१९५.५ ॥
पितामह के वचन सुनकर उन देवताओं ने शान्तचित्त होकर रेणुक को वहाँ भेजा, जहाँ वे पृथ्वी धारण करने वाले गजराज थे।
13.195.6
अनुज्ञातोऽस्मि देवैश्च पितृभिस्चक महाबलाः ।
धर्मगुह्यानि युष्माकं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः।
कथयध्वं महाभागा यद्वस्तत्त्वं मनीषितम् ॥ १३.१९५.६ ॥
देवों और पितरों से मेरी अनुमति हो गई है। हे महाबलशाली गजो, मैं आपसे धर्म के गुह्य रहस्य यथार्थ रूप में सुनना चाहता हूँ। हे महाभाग्यशाली, जो सत्य तत्त्व आपको अभीष्ट है, वह कहिए।
13.195.7
कार्तिके मासि चाश्लेषा बहुलस्याष्टमी शिवा ।
तेन नक्षत्रयोगेन यो ददाति गुडौदनम्।
इमं मन्त्रं जपच्छ्राद्धे यताहारो ह्यकोपनः ॥ १३.१९५.७ ॥
कार्तिक मास में, बहुल पक्ष की शुभ अष्टमी को जब आश्लेषा नक्षत्र हो, उस नक्षत्र-योग में जो गुड़-भात का दान करता है, वह श्राद्ध में इस मन्त्र का जप करे, आहार पर संयम रखे और क्रोध से मुक्त रहे।
13.195.8
बलदेवप्रभृतयो ये नागा बलवत्तराः ।
अनन्ता ह्यक्षया नित्यं भोगिनः सुमहाबलाः ॥ १३.१९५.८ ॥
बलदेव आदि जो नाग अत्यन्त बलवान् हैं, जो अनन्त, अक्षय, सदा फन वाले और अति महाबली हैं।
13.195.9
तेषां कुलोद्भवा ये च महाभूता भुजङ्गमाः ।
ते मे बलिं प्रयच्छन्तु बलतेजोभिवृद्धये ॥ १३.१९५.९ ॥
उनके कुल में उत्पन्न जो महाभूत सर्प हैं, वे मुझे बल और तेज की वृद्धि के लिए बलि प्रदान करें।
13.195.10
यदा नारायणः श्रीमानुज्जहार वसुन्धराम् ।
तद्बलं तस्य देवस्य धरामुद्धरतस्तथा ॥ १३.१९५.१० ॥
जब श्रीमान् नारायण ने वसुन्धरा को उठाया था, तब उस देव का वह बल, और धरा को उठाते समय वैसा ही बल, प्रकट हुआ था।
13.195.11
एवमुक्त्वा बलिं तत्र वल्मीके तु निवेदयेत् ॥ १३.१९५.११ ॥
ऐसा कहकर वहाँ वल्मीक पर बलि अर्पित करे।
13.195.12
गजेन्द्रकुसुमाकीर्णं नीलवस्त्रानुलेपनम् ।
निर्वपेत्तं तु वल्मीके अस्तं याते दिवाकरे ॥ १३.१९५.१२ ॥
गजेन्द्र-कुसुमों से आकीर्ण, नील वस्त्र और अनुलेप से युक्त उस बलि को सूर्य के अस्त होने पर वल्मीक पर अर्पित करे।
13.195.13
एवं तुष्टास्ततः सर्वे अधस्ताद्भारपीडिताः ।
श्रमं तं नावबुध्यामो धारयन्तो वसुन्धराम् ॥ १३.१९५.१३ ॥
इस प्रकार सन्तुष्ट होकर, नीचे से भार से पीड़ित हम सबने पृथ्वी को धारण करते हुए भी उस थकान को नहीं जाना।
13.195.14
एवं मन्यामहे सर्वे भारार्ता निरपेक्षिणः ।
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो वा यद्युपोषितः ॥ १३.१९५.१४ ॥
इस प्रकार हम सब भार से पीड़ित होकर भी निरपेक्ष रहते हैं, यदि ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य या शूद्र उपवास करे।
13.195.15
एवं संवत्सरं कृत्वा दानं बहुफलं लभेत् ।
वल्मीके बलिमादाय तन्नो बहुफलं मतम् ॥ १३.१९५.१५ ॥
इस प्रकार एक वर्ष तक दान करने से बहुत फल प्राप्त होता है; वल्मीक पर बलि लेकर हमारे मत से वह बहुत फलदायी है।
13.195.16
ये च नागा महावीर्यास्त्रिषु लोकेषु कृत्स्नशः ।
कृतातिथ्या भवेयुस्ते शतं वर्षाणि तत्त्वतः ॥ १३.१९५.१६ ॥
जो महाबली नाग तीनों लोकों में पूर्णतः अतिथि-सत्कार पाकर सौ वर्षों तक तत्त्वतः (संतुष्ट) रहें।
13.195.17
दिग्गजानां च तच्छ्रुत्वा देवताः पितरस्तथा ।
ऋषयश्च महाभागाः पूजयन्ति स्म रेणुकम् ॥ १३.१९५.१७ ॥
दिग्गजों की यह बात सुनकर देवता, पितर तथा महाभाग ऋषि रेणुक का सम्मान करने लगे।