महाभारत · अध्याय 13.248
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.248.1
एवमुक्त्वा महादेवः श्रोतुकामः स्वयं प्रभुः ।
अनुकूलां प्रियां भार्यां पार्श्वस्तामभ्यभाषत ॥ १३.२४८.१ ॥
ऐसा कहकर स्वयं सुनने की इच्छा रखने वाले प्रभु महादेव ने अपने पास खड़ी अनुकूल, प्रिय पत्नी से कहा।
13.248.2
परावरज्ञे धर्माणां तपोवननिवासिनाम् ।
दीक्षाविधिदमोपेते सततं व्रतचारिणि।
पृच्छामि त्वां वरारोहे पृष्टा वद ममेप्सितम् ॥ १३.२४८.२ ॥
हे धर्मों के उच्च-निम्न को जानने वाली, तपोवन में निवास करने वाले लोगों के दीक्षा-विधि और संयम से युक्त, सदा व्रत का पालन करने वाली! हे सुंदर कटिवाली, मैं तुमसे पूछता हूँ; पूछी जाकर मुझे मेरा अभीष्ट बताओ।
13.248.3
सावित्री ब्रह्मणः पत्नी कौशिकस्य शची शुभा ।
लक्ष्मीर्विष्णोः प्रिया भार्या धृतिर्भार्या यमस्य तु ॥ १३.२४८.३ ॥
सावित्री ब्रह्मा की पत्नी है, और कौशिक (इंद्र) की शुभ शची; लक्ष्मी विष्णु की प्रिय भार्या है, और धृति यम की भार्या है।
13.248.4
मार्कण्डेयस्य धूमोर्णा ऋद्धिर्वैश्रवणस्य तु ।
वरुणस्य प्रिया गौरी सवितुश्च सुवर्चला ॥ १३.२४८.४ ॥
मार्कण्डेय की पत्नी धूमोर्णा है, और वैश्रवण (कुबेर) की ऋद्धि; वरुण की प्रिय गौरी है, और सविता की सुवर्चला।
13.248.5
रोहिणी शशिनो भार्या स्वाहा चाग्नेरनिन्दिता ।
काश्यपस्यादितिश्चैव वसिष्ठस्याप्यरुन्धती ॥ १३.२४८.५ ॥
रोहिणी चंद्रमा की भार्या है, और अनिंदिता स्वाहा अग्नि की; कश्यप की अदिति है, और वसिष्ठ की भी अरुंधती।
13.248.6
एताश्चान्याश्च देव्यस्तु सर्वास्ताः पतिदेवताः ।
श्रूयन्ते लोकविख्यातास्त्वया चैव सहोषिताः ॥ १३.२४८.६ ॥
ये और अन्य देवियाँ भी, वे सब पति को ही देवता मानने वाली हैं; वे लोक में प्रसिद्ध सुनी जाती हैं, और तुम्हारे साथ ही निवास करती रही हैं।
13.248.7
ताभिश्च पूजिताऽपि त्वमनुवृत्त्यनुभाषणैः ।
तस्मात्तु परिपृच्छामि धर्मज्ञे लोकसम्मते ॥ १३.२४८.७ ॥
उन सबने तुम्हारा आदर किया और तुमने भी अनुकूल आचरण और मधुर वाणी से उनका सम्मान किया। इसलिए, हे धर्म को जानने वाली, लोकमान्य देवी, मैं तुमसे पूछता हूँ।
13.248.8
स्त्रीधर्मं श्रोतुमिच्छामि त्वयैव समुदाहृतम् ।
सध्रमचारिणी मे त्वं लोकसन्धारिणी तथा ॥ १३.२४८.८ ॥
स्त्रीधर्म सुनना चाहता हूँ, जो तुमने ही भली प्रकार कहा है। तुम मेरी धर्मसंगिनी हो और लोक को धारण करने वाली भी हो।
13.248.9
अयं हि स्त्रीगणस्त्वां तु अनुयाति न मुञ्चति ।
त्वत्प्रसादाद्धितं श्रोतुं स्त्रीवृत्तं शुभलक्षणम् ॥ १३.२४८.९ ॥
यह स्त्रीगण तुम्हारा अनुसरण करता है और तुम्हें छोड़ता नहीं। तुम्हारी कृपा से, शुभ लक्षणों वाले स्त्री-आचरण को सुनना हितकर है।
13.248.10
त्वया चोक्तं विशेषेण गुणभूतं हि तिष्ठति ।
स्त्रिय एव सदा लोके स्त्रीगणस्य गतिः प्रिये ॥ १३.२४८.१० ॥
तुमने जो कहा, विशेष रूप से वह गुणों के रूप में स्थित है। हे प्रिये, लोक में स्त्रियाँ ही सदा स्त्रीगण का आश्रय हैं।
13.248.11
शश्वद्गौर्गोषु गच्छेत नान्यत्र रमते नरः ।
एवं लोकगतिर्देवि आदिप्रभृति वर्तते ॥ १३.२४८.११ ॥
गाय सदा गायों के बीच ही जाती है, मनुष्य किसी और में रमण नहीं करता। हे देवी, लोक की यही गति आदि से चली आ रही है।
13.248.12
प्रमदोक्तं तु यत्किञ्चित्तत्स्त्रीषु बहुमन्यते ।
न तथा मन्यते स्त्रीषु पुरुषोक्तमनिन्दिते ॥ १३.२४८.१२ ॥
स्त्री द्वारा कहा गया जो कुछ भी हो, वह स्त्रियों में बहुत सम्मानित होता है। किन्तु स्त्रियों में पुरुष का कहा हुआ उतना सम्मान नहीं पाता। हे निर्दोष।
13.248.13
त्वयैष विदितो ह्यर्थः स्त्रीणां धर्मः सनातनः ।
तस्मात्त्वां प्रति पृच्छामि पृष्टा वद ममेप्सितम् ॥ १३.२४८.१३ ॥
तुमने स्त्रियों का यह सनातन धर्म और यह विषय भली-भाँति जाना है। इसलिए मैं तुमसे पूछता हूँ; पूछी गई हो, मेरा अभीष्ट कहो।
13.248.14
एवमुक्ता तदा देवी महादेवेन शोभना ।
सोद्वेगा च सलज्जा च नावदत्तत्र किञ्चन।
पुनः पुनस्तदा देवी देवः किमिति चाब्रवीत् ॥ १३.२४८.१४ ॥
महादेव से ऐसा कहे जाने पर वह सुंदर देवी उद्विग्न और लज्जित हो गई और वहाँ कुछ न बोली। तब देवी से बार-बार 'देवी, क्या?' ऐसा देवता ने कहा।
13.248.15
भगवन्देवदेवेश सुरासुरनमस्कृत ।
त्वदन्तिके मया वक्तुं स्त्रीणां धर्मः कथं भवेत् ॥ १३.२४८.१५ ॥
हे भगवन्, देवों के देव, सुरों और असुरों से नमस्कृत! आपके समक्ष मुझे स्त्रियों का धर्म कैसे कहना चाहिए?
13.248.16
मन्नियोगादवश्यं तु वक्तव्यं तु मम प्रिये ॥ १३.२४८.१६ ॥
हे प्रिय, मेरे आदेश से तो अवश्य ही मुझे कहना होगा।
13.248.17
इमा नद्यो महादेव सर्वतीर्थोदकान्विताः ।
उपस्पर्शनहेतोस्त्वां न त्यजन्ति समीपतः ॥ १३.२४८.१७ ॥
हे महादेव, ये नदियाँ सभी तीर्थों के जल से युक्त हैं; आचमन के लिए ये आपको समीप से नहीं छोड़तीं।
13.248.18
एताभिः सह सम्मन्त्र्य प्रवक्ष्यामि तवेप्सितम् ।
अयुक्तं सत्सु तन्त्रेषु तानतिक्रम्य भाषितुम् ॥ १३.२४८.१८ ॥
इनके साथ मंत्रणा करके मैं आपकी अभीष्ट बात कहूँगी; सज्जनों की सभाओं में उनका उल्लंघन करके बोलना अनुचित है।
13.248.19
मया सम्मानिताश्चैव भविष्यन्ति सरिद्वराः ॥ १३.२४८.१९ ॥
मेरे द्वारा सम्मानित होकर ही ये श्रेष्ठ नदियाँ (पूज्य) होंगी।
13.248.20
इति मत्वा महादेवी नदीर्देवीः समाह्वयत् ।
विपाशां च वितस्त्यां च चन्द्रभागां सरस्वतीम् ॥ १३.२४८.२० ॥
ऐसा सोचकर महादेवी ने नदी-देवियों को बुलाया — विपाशा, वितस्ता, चन्द्रभागा और सरस्वती को।
13.248.21
शतद्रुं देविक्तां सिन्धुं गौतमीं कौशिकीं तथा ।
यमुनां नर्मदां चैव कावेरीमथ निम्नगाम् ॥ १३.२४८.२१ ॥
शतद्रु, देविका, सिन्धु, गौतमी, कौशिकी तथा यमुना, नर्मदा और निम्नगा कावेरी को भी (बुलाया)।
13.248.22
तथा देवनदीं गङ्गां श्रेष्ठां त्रिपथगां शुभाम् ।
सर्वतीर्थोदकवहां सर्वपापविनाशिनीम्।
एता नदीः समाहूय समुद्वीक्ष्येदमब्रवीत् ॥ १३.२४८.२२ ॥
उसी प्रकार दिव्य नदी, श्रेष्ठ, शुभ, त्रिपथगा गंगा को भी, जो सब तीर्थों का जल बहाती और सब पापों का नाश करती है। इन नदियों को बुलाकर, उन्हें देखकर, उसने यह कहा।
13.248.23
हे पुण्याः सरितः श्रेष्ठाः सर्वपापविनाशिकाः ।
ज्ञानविज्ञानसम्पन्नाः शृणुध्वं वचनं मम ॥ १३.२४८.२३ ॥
हे पवित्र श्रेष्ठ नदियो, सब पापों का नाश करने वाली, ज्ञान और विज्ञान से युक्त तुम, मेरे वचन सुनो।
13.248.24
अयं भगवता प्रश्न उक्तः स्त्रीधर्ममाश्रितः ।
न चैकया मया साद्यं तस्माद्वस्त्वानयाम्यहम् ॥ १३.२४८.२४ ॥
भगवान ने यह प्रश्न स्त्री-धर्म के विषय में पूछा था; पर मुझ अकेली से यह पूरा नहीं हो सकता, इसलिए मैं (उसका) विषय यहाँ लाती हूँ।
13.248.25
युष्माभिस्तद्विचार्यैवं वक्तुमिच्छामि शोभनाः ।
तत्कथं देवदेवाय वाच्यः स्त्रीधर्म उत्तमः ॥ १३.२४८.२५ ॥
आप सब इस पर विचार करके कहें, हे शुभ नदियों, मैं यह सुनना चाहती हूँ। तो देवों के देव से स्त्रीधर्म का उत्तम वर्णन कैसे किया जाए?
13.248.26
इति पृष्टास्तथा देव्या महानद्यश्चकम्पिरे ।
तासां श्रेष्ठतमा गङ्गा वचनं त्ववेमब्रवीत् ॥ १३.२४८.२६ ॥
देवी द्वारा इस प्रकार पूछे जाने पर महानदियाँ काँप उठीं। उनमें सबसे श्रेष्ठ गंगा ने यह वचन कहा।
13.248.27
धन्याश्चानुगृहीताः स्म अनेन वचनेन ते ।
या त्वं सुरासुरैर्मान्या नदीराद्रियसेऽनघे ॥ १३.२४८.२७ ॥
इस तुम्हारे वचन से हम धन्य और अनुगृहीत हुईं। हे निष्पाप नदीराज, तुम, जो सुर और असुरों द्वारा माननीय हो, सम्मानित की जाती हो।
13.248.28
तवैवार्हति कल्याणि एवं सान्त्वप्रसादनम् ।
अशक्यमपि ये मूर्खाः स्वात्मसम्भावनायुताः।
वाक्यं वदन्ति संसत्सु स्वयमेव यथेष्टतः ॥ १३.२४८.२८ ॥
हे कल्याणी, यह सांत्वना और प्रसन्न करने वाला वचन तुम्हें ही शोभा देता है। जो मूर्ख आत्मप्रशंसा से भरे होते हैं, वे सभाओं में अपनी इच्छा से स्वयं ऐसी बातें कहते हैं जो असंभव होती हैं।
13.248.29
शक्तो यश्चानहंवादी सुदुर्लभतमो मतः ॥ १३.२४८.२९ ॥
जो समर्थ होते हुए भी अहंकार से रहित है, वह अत्यंत दुर्लभ माना गया है।
13.248.30
त्वं हि शक्ता सती देवी वक्तुं प्रश्नमशेषतः ।
व्याहर्तुं नेच्छसि स्त्रीत्वात्संपूजयति नस्तथा ॥ १३.२४८.३० ॥
तुम तो सती देवी हो, प्रश्न का पूरा उत्तर देने में समर्थ हो। फिर भी स्त्री होने के कारण बोलना नहीं चाहतीं, और इस प्रकार हमें सम्मान देती हो।
13.248.31
त्वं हि देवि महादेवी ऊहापोहविशारदा ।
दिव्यज्ञानयुता देवि दिव्यज्ञानेन्धनैधिता ॥ १३.२४८.३१ ॥
हे देवि, तुम महादेवी हो, तर्क और विवेचन में निपुण, दिव्य ज्ञान से युक्त; हे देवि, दिव्य ज्ञान के ईंधन से प्रज्वलित।
13.248.32
त्वमेवार्हसि तद्वक्तुं स्त्रीणां वृत्तं शुभाशुभम् ।
याचामहे वयं श्रोतुममृतं त्वन्मुखोद्गतम्।
कुरु देवप्रियं देवि वद स्त्रीधर्ममुत्तमम् ॥ १३.२४८.३२ ॥
तुम्हीं उसे कहने के योग्य हो — स्त्रियों का शुभ-अशुभ आचरण। हम तुम्हारे मुख से निकला अमृत सुनना चाहते हैं। हे देवि, देवों को प्रिय वह करो; स्त्रीधर्म का उत्तम वर्णन करो।
13.248.33
एवं प्रसादिता देवी गङ्गया लोकपूज्यया ।
प्राह धर्ममशेषेण स्त्रीधर्मं सुरसुन्दरी ॥ १३.२४८.३३ ॥
इस प्रकार लोकपूज्य गंगा द्वारा प्रसन्न की गई देवी सुरसुंदरी ने स्त्रीधर्म का धर्म पूर्णतः कहा।
13.248.34
भगवन्देवदेवेश सुरेश्वर महेश्वर ।
त्वत्प्रसादात्सुरश्रेष्ठ तवैव प्रियकाम्यया।
तमहं कीर्तयिष्यामि यथावच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ १३.२४८.३४ ॥
हे भगवन्, देवों के देव, सुरेश्वर, महेश्वर! आपकी कृपा से, हे देवश्रेष्ठ, केवल आपको प्रिय करने की इच्छा से मैं उसका यथावत वर्णन करूँगी, जैसा आप सुनना चाहते हैं।