महाभारत · अध्याय 13.26
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.26.1
कथं तौ भगवञ्शक्यौ मया वारणकच्छपौ ।
युगपद्गृहीतं तं मे त्वमुपायं वक्तुमर्हसि ॥ १३.२६.१ ॥
हे भगवन्, ते हत्ती आणि कासव मी एकाच वेळी कसे पकडू शकेन? मला एखादा उपाय सांगण्यास आपण योग्य आहात.
13.26.2
योद्धुकामे गजे तस्मिन्मुहूर्तं स जलेचरः ।
उत्तिष्ठति जलात्तूर्णं योद्धुकामः पुनःपुनः ॥ १३.२६.२ ॥
तो हत्ती युद्धाची इच्छा करतो तेव्हा तो जलचर क्षणभर पाण्यातून त्वरेने वर येतो; पुन्हा पुन्हा लढण्याच्या इच्छेने.
13.26.3
जलजं निर्गतं तात प्रमत्तं चैव वारणम् ।
ग्रहीष्यसि पतङ्गेश नान्यो योगोऽत्र विद्यते ॥ १३.२६.३ ॥
हे तात, पाण्यातून बाहेर आलेल्या त्या बेसावध हत्तीला तू पकडशील. हे पक्षिराजा, येथे दुसरा उपाय नाही.
13.26.4
इत्येमुक्तो विहगस्तद्गत्वा वनमुत्तमम् ।
ददर्श वारणेन्द्रं तं मेघाचलसमप्रभम् ॥ १३.२६.४ ॥
असे सांगितल्यावर तो पक्षी त्या उत्तम वनात गेला आणि मेघपर्वतासारख्या तेजस्वी त्या गजराजाला त्याने पाहिले.
13.26.5
तां स नागो गिरेर्वीथिं सम्प्राप्त इव भारतः ।
स तं दृष्ट्वा महाभागः सम्प्रहृष्टतनूरुहः ॥ १३.२६.५ ॥
तो हत्ती जणू त्या पर्वतमार्गावर पोहोचला होता, हे भारता. तो महाभाग्यवान पक्षी त्याला पाहून रोमांचित आणि आनंदित झाला.
13.26.6
बिभक्षयिषतो राजन्दारुणस्य महात्मनः ।
मातङ्गं कच्छपं चैव प्रहर्षः सुमहानभूत् ॥ १३.२६.६ ॥
हे राजा, हत्ती आणि कासव खाण्याची इच्छा करणाऱ्या त्या भयंकर महात्म्याला अत्यंत आनंद झाला.
13.26.7
अथ वेगेन महता खेचरः स महाबलः ।
सङ्कुच्य सर्वगात्राणि कृच्छ्रेणैवान्वपद्यत ॥ १३.२६.७ ॥
नंतर महान वेगाने तो महाबलवान खेचर (पक्षी) आपले सर्व अवयव आखडून घेऊन मोठ्या कष्टाने खाली उतरला.
13.26.8
तथा गत्वा तमध्वानं वारणप्रवरो बली ।
निशश्वास महाश्वासः श्रमाद्विश्रमणाय च ॥ १३.२६.८ ॥
त्या मार्गाने जाऊन तो बलवान श्रेष्ठ हत्ती श्रमामुळे विश्रांतीसाठी मोठा नि:श्वास सोडता झाला.
13.26.9
तस्य निश्वासवातेन मदगन्धेन चैव ह ।
उदतिष्ठन्महाकूर्मो वारणप्रतिषेधकः ॥ १३.२६.९ ॥
त्याच्या नि:श्वासाच्या वाऱ्याने आणि मदगंधाने हत्तीला अडवणारा महाकूर्म वर उठला.
13.26.10
तयोः सुतुमुलं युद्धं ददर्श पतगेश्वरः ।
कच्छपेन्द्रद्विरदयोरिन्द्रप्रह्वादयोरिव ॥ १३.२६.१० ॥
त्या दोघांचे भयंकर युद्ध पक्ष्यांच्या राजाने पाहिले — कूर्मेंद्र आणि हत्ती यांचे युद्ध, इंद्र आणि प्रह्लाद यांच्यासारखे.
13.26.11
स्पृशन्तमग्रहस्तेन तोयं वारणयूथपम् ।
दन्तैर्नस्तैश्च जलजो वारयामास भारत ॥ १३.२६.११ ॥
हे भारता! सोंडेच्या अग्राने पाण्याला स्पर्श करणाऱ्या गजयूथपतीला जलज कूर्माने दात आणि सोंडेने अडवले.
13.26.12
जलजं वारणोऽप्येवं चरणैः पुष्करेण च ।
प्रत्यषेधन्निमज्जन्तमुन्मज्जन्तं तथैव च ॥ १३.२६.१२ ॥
तसेच हत्तीनेही पायांनी आणि सोंडेने त्या जलज कूर्माला अडवले — बुडणाऱ्याला आणि वर येणाऱ्याला.
13.26.13
मुहूर्तमभवद्युद्धं तयोर्भीमप्रदर्शनम् ।
अथ तस्माज्जलाद्राजन्कच्छपः स्थलमास्थितः ॥ १३.२६.१३ ॥
क्षणभर त्या दोघांमध्ये युद्ध झाले; त्यात भयंकर पराक्रम दिसून आला. मग, हे राजा, तो कासव पाण्यातून बाहेर पडून जमिनीवर चढला.
13.26.14
स तु नागः प्रभग्रोऽपि पिपासुर्न न्यवर्तत ।
तोयगृध्नुः शनैस्तर्षादपासर्पत पृष्ठतः ॥ १३.२६.१४ ॥
तो हत्ती पराभूत झाला तरी तहानेने व्याकूळ होऊन परत फिरला नाही; पाण्याच्या लालसेने तहानेपोटी तो हळूहळू मागे सरकला.
13.26.15
तं दृष्ट्वा जलजस्तूर्णमपसर्पन्तमाहवात् ।
अभिदुद्राव वेगेन वज्रयाणिरिवासुरम् ॥ १३.२६.१५ ॥
युद्धातून मागे सरकताना त्याला पाहून तो जलज कासव वेगाने धावून गेला; वज्रधारी इंद्र जसा असुरावर झेपावतो तसा.
13.26.16
तं रोषात्स्थलमुत्तीर्णमसम्प्राप्तं गजोत्तमम् ।
उभावेव समस्तौ तु जग्राह विनतासुतः ॥ १३.२६.१६ ॥
रागाने जमिनीवर चढलेल्या, अजून न पोहोचलेल्या त्या श्रेष्ठ हत्तीला विनतेच्या पुत्राने (गरुडाने) दोघांनाही एकाच वेळी पकडले.
13.26.17
चरणेन तु सव्येन जग्राह स गजोत्तमम् ।
प्रस्पन्दमानं बलवान्दक्षिणेन तु कच्छपम् ॥ १३.२६.१७ ॥
बलवान त्याने डाव्या पायाने त्या श्रेष्ठ हत्तीला धरले; उजव्या पायाने तडफडणाऱ्या कासवाला.
13.26.18
उत्पपात ततस्तूर्णं पन्नगेन्द्रनिषूदतः ।
दिवं खं च समुत्पत्य पक्षाभ्यामपराजितः ॥ १३.२६.१८ ॥
तेव्हा नागराजांचा संहारक, अपराजित तो लवकर वर उडाला; पंखांच्या साहाय्याने आकाशात आणि स्वर्गात झेपावून.
13.26.19
तेन चोत्पतता तूर्णं सङ्गृहीतौ नखैर्भृशम् ।
वज्रगर्भैः सुनिशितैः प्राणांस्तूर्णं मुमोचतुः ॥ १३.२६.१९ ॥
उडत असतानाच त्याने ते दोघे नखांनी घट्ट धरले; वज्रासारख्या आतल्या भागाच्या, अत्यंत तीक्ष्ण नखांनी त्या दोघांनी लगेच प्राण सोडले.
13.26.20
तौ गृह्य बलवांस्तूर्णं स्रस्तपादशिरोधरौ ।
विवल्गन्निव खे क्रीडन्खेचरोऽभिजगाम ह ॥ १३.२६.२० ॥
त्या दोघांना धरून बलवान खेचर वेगाने आकाशात गेला; त्यांचे पाय व माना ढिले होऊन लोंबत होते, आणि तो आकाशात खेळत असल्यासारखा झोके घेत गेला.
13.26.21
अत्तुकामस्ततो वीरः पृथिव्यां पृथिवीपते ।
निरैक्षत न चापश्यद्द्रुमं पर्याप्तमासितुम् ॥ १३.२६.२१ ॥
हे पृथ्वीपते! मग खाण्याची इच्छा असलेल्या त्या वीराने पृथ्वीवर सभोवार पाहिले, परंतु बसण्यासाठी पुरेसे मोठे झाड त्याला दिसले नाही.
13.26.22
नैमिषं त्वथ सम्प्राप्य देवारण्यं महाद्युतिः ।
अपश्यत द्रुमं कञ्चिच्छाखास्कन्धसमावृतम् ॥ १३.२६.२२ ॥
मग नैमिष व देवारण्यात पोहोचून त्या महातेजस्वीने शाखा व खोडाने व्यापलेले एक झाड पाहिले.
13.26.23
हिमवच्छिखरप्रख्यं योजनद्वयमुच्छ्रितम् ।
परिणाहेन राजेन्द्र नल्वमात्रं समन्ततः ॥ १३.२६.२३ ॥
हिमालयाच्या शिखरासारखे ते झाड दोन योजने उंच होते, हे राजेंद्रा; त्याचा घेर सर्व बाजूंनी एका नल्व मापाइतका होता.
13.26.24
तस्य शाखाऽभवत्काचिदायता पञ्चयोजनम् ।
दृढमूला दृढस्कन्धा वज्रपत्रसमाचिता ॥ १३.२६.२४ ॥
त्याची एक फांदी पाच योजनांपर्यंत पसरलेली होती; ते झाड दृढ मुळांचे व दृढ खोडाचे होते, आणि वज्रासारख्या पानांनी भरलेले होते.
13.26.25
तत्रोपविष्टः सहसा वैनतेयो निगृह्य तौ ।
अत्तुकामस्ततः शाखा तस्य वेगादवापतत् ॥ १३.२६.२५ ॥
तेथे बसलेल्या वैनतेयाने (गरुडाने) अचानक त्या दोघांना पकडले; मग खाण्याच्या इच्छेने तो वेगाने त्या फांदीवर कोसळला.
13.26.26
तां पतन्तीमभिप्रेक्ष्य प्रेक्ष्य चर्षिगणानधः ।
आसीनान्वसुभिः सार्धं सत्रेण जगतीपते ॥ १३.२६.२६ ॥
ती फांदी पडताना पाहून आणि खाली वसूंसह यज्ञात बसलेल्या ऋषिगणांना पाहून, हे भूपते.
13.26.27
वैखानसान्नाम यतीन्वालखिल्यगणानपि ।
तत्र भीराविशत्तस्य पतगेन्द्रस्य भारत ॥ १३.२६.२७ ॥
वैखानस नावाचे यती आणि वालखिल्य गणांनाही; तेथे पक्षिराजाचे भय त्यांच्यात शिरले, हे भारता.
13.26.28
तान्दृष्ट्वा स यतींस्तत्र समासीनान्सुरैः सह ।
तुण्डेन गृह्य तां शाखामुत्पपात खगेश्वरः।
तौच पक्षी भुजङ्गाशो व्योम्नि क्रीडन्निवाव्रजत् ॥ १३.२६.२८ ॥
तेथे देवांसह बसलेल्या त्या यतींना पाहून, त्या खगेश्वराने चोचीने ती फांदी धरून वर उड्डाण केले; आणि तो सर्पभक्षक पक्षी आकाशात खेळत असल्यासारखा गेला.
13.26.29
तं दृष्ट्वा गुरुसम्भारं प्रगृह्योत्पतितं खगम् ।
ऋषयस्तेऽब्रुवन्सर्वे गरुडोऽयमिति स्म ह।
न त्वन्यः क्षमते कश्चिद्यथाऽयं वीर्यवान्खगः ॥ १३.२६.२९ ॥
ते मोठे ओझे धरून वर उडणाऱ्या त्या पक्ष्याला पाहून ते सर्व ऋषी म्हणाले—'हा गरुड आहे; कारण या पराक्रमी पक्ष्याइतके दुसरे कोणी ते सहन करू शकत नाही.'
13.26.30
असौ यच्छति धर्मात्मा गुरुभारसमन्वितः ।
अयं क्रीडन्निवाकाशे तस्माद्गरुड एव सः ॥ १३.२६.३० ॥
तो धर्मात्मा, मोठ्या ओझ्याने युक्त असून, ते देतो; हा आकाशात खेळत असल्यासारखा जात आहे; म्हणून तो गरुडच आहे.
13.26.31
एवं ते समयं सर्वे वसवश्च दिवौकसः ।
अकार्षुः पक्षिराजस्य गरुडेत्येव नाम ह ॥ १३.२६.३१ ॥
अशा प्रकारे वसू आणि स्वर्गवासी देवांनी सर्वांनी पक्षिराजाचे नाव 'गरुड' ठेवण्याचा करार केला.
13.26.32
स पक्षी पृथिवीं सर्वां परिधावंस्ततस्ततः ।
मुमुक्षः शाखिनः शाखां न स्म देशमपश्यत ॥ १३.२६.३२ ॥
तो पक्षी सर्व पृथ्वीवर इकडे-तिकडे धावत राहिला; पण झाडाची फांदी सोडण्यासाठी त्याला कोणतीही जागा दिसली नाही.
13.26.33
स वाचमशृणोद्दिव्यामुपर्युपरि जल्पतः ।
देवदूतस्य विस्पष्टमाभाष्य गरुडेति च ॥ १३.२६.३३ ॥
वरून बोलणाऱ्या देवदूताची दिव्य वाणी त्याने ऐकली; ती स्पष्टपणे 'गरुड' असे संबोधत होती.
13.26.34
वैनतेय कुविन्देषु समुद्रान्ते महाबल ।
पात्यतां शाखिनः शाखा न हि ते धर्मनिश्चयाः ॥ १३.२६.३४ ॥
हे वैनतेया, हे महाबला! कुविंदांमध्ये, समुद्रकिनारी झाडाची फांदी पाडा; ते धर्मनिश्चयी नाहीत.
13.26.35
तच्छ्रुत्वा गरुडस्तूर्णं जगाम लवणाम्भसः ।
उद्देशं यत्र ते मन्दाः कुविन्दाः पापकर्मिणः ॥ १३.२६.३५ ॥
हे ऐकून गरुड त्वरित लवणसागराकडे गेला, जिथे ते मूर्ख, पापकर्मी कुविंद राहत होते.
13.26.36
ततो गत्वा ततः शाखां मुमोच पततांवरः ।
तया हता दास्तदा षड्विंशतो नृप ॥ १३.२६.३६ ॥
मग तिथे जाऊन पक्ष्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्याने ती फांदी सोडली; त्यामुळे त्याच वेळी सव्वीस दास ठार झाले, हे राजा.
13.26.37
स देशो राजशार्दूल ख्यातः परमदारुणः ।
शाखापतग इत्येव कुविन्दानां महात्मनाम् ॥ १३.२६.३७ ॥
हे राजशार्दूला, तो देश अत्यंत भयंकर म्हणून प्रसिद्ध आहे; महात्मा कुविंदांमध्ये त्याला 'शाखापतग' असेच म्हटले जाते.