महाभारत · अध्याय 13.43
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.43.1
मां न देवा न गन्धर्वा नासुरा न व राक्षसाः ।
विदुस्तत्वेन सत्वस्थं सूक्ष्मात्मानमवस्थितम् ॥ १३.४३.१ ॥
देव, गंधर्व, असुर किंवा राक्षस मला तत्त्वतः जाणत नाहीत; सत्त्वात स्थित असलेला सूक्ष्म आत्मा म्हणून मी स्थित आहे.
13.43.2
चतुर्धाऽहं विभक्तात्मा लोकानां हितकाम्यया ।
भूतभव्यभविष्यादिरनादिर्विश्वकृत्तमः ॥ १३.४३.२ ॥
लोकांच्या हितकामनेने मी माझ्या आत्म्याला चार प्रकारे विभागले; भूत, भव्य व भविष्याचा मी आदि आहे, अनादि आहे, विश्वाचा कर्ता व परम आहे.
13.43.3
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ।
मनो बुद्धिश्च चेतश्च तमः सत्वं रजस्तथा ॥ १३.४३.३ ॥
पृथ्वी, वायू, आकाश, जल, पाचवे तेज, मन, बुद्धी, चेतना, तम, सत्त्व आणि रज — तसेच.
13.43.4
प्रकृतिर्विकृतिश्चैव विद्याविद्ये शुभाशुभे ।
मत्त एतानि जायन्ते नाहमेभ्यः कथञ्चन ॥ १३.४३.४ ॥
प्रकृती आणि विकृती, विद्या आणि अविद्या, शुभ आणि अशुभ — हे सर्व माझ्यापासून उत्पन्न होतात; मी यांपासून कोणत्याही प्रकारे उत्पन्न होत नाही.
13.43.5
यत्किंचिच्छ्रेयसा युक्तं श्रेयस्करमनुत्तमम् ।
धर्मयुक्तं च पुण्यं च सोऽहमस्मि निरामयः ॥ १३.४३.५ ॥
जे जे कल्याणाने युक्त, कल्याणकारी, सर्वोत्तम, धर्मयुक्त आणि पुण्यमय आहे — तोच मी आहे, निर्दोष आहे.
13.43.6
यत्स्वभावात्मतत्वज्ञैः कारणैरुपलक्ष्यते ।
अनादिमध्यनिधनः सोन्तरात्माऽस्मि शाश्वतः ॥ १३.४३.६ ॥
स्वभाव, आत्मा आणि तत्त्व जाणणारे ज्या कारणांनी ज्याला ओळखतात — आदि, मध्य व अंत नसलेला तो अंतरात्मा, शाश्वत मी आहे.
13.43.7
यत्तु मे परमं गुह्यं रूपं सूक्ष्मार्थदर्शिभिः ।
गृह्यते सूक्ष्मभावज्ञैः सोऽविभाव्योस्मि शाश्वतः ॥ १३.४३.७ ॥
सूक्ष्म अर्थ पाहणारे आणि सूक्ष्म भाव जाणणारे जे माझे परम गुह्य रूप जाणतात, ते अविभाव्य, शाश्वत मीच आहे.
13.43.8
तत्तु मे परमं गुह्यं येन व्याप्तमिदं जगत् ।
सोहङ्गतः सर्वसत्वः सर्वस्य प्रभवोऽव्ययः ॥ १३.४३.८ ॥
ज्याने हे जग व्यापलेले आहे तेच माझे परम गुह्य रूप आहे; मी सर्वभूतांत प्रविष्ट आहे, सर्वांचा अविनाशी उगम आहे.
13.43.9
मत्तो जायन्ति भूतानि मया धार्यन्त्यहर्निशम् ।
मय्येव विलयं यान्ति प्रलये पन्नगाशन ॥ १३.४३.९ ॥
माझ्यापासून प्राणी उत्पन्न होतात, माझ्याद्वारे दिवसरात्र धारण केले जातात; प्रलयात ते माझ्यातच विलीन होतात, हे सर्पभक्षका.
13.43.10
यो मां यथा वेदयति तथा तस्यास्मि काश्यप ।
मनोबुद्धिगतः श्रेयो विदधामि विहङ्गम ॥ १३.४३.१० ॥
जो मला जसा जाणतो, त्याच्यासाठी मी तसाच आहे, हे कश्यपा; मन आणि बुद्धीत राहून मी त्याचे कल्याण घडवतो, हे विहंगमा.
13.43.11
मां तु ज्ञातुं कृता बुद्धिर्भवता पक्षिसत्तम ।
शृणु योऽहं यतश्चाहं यदर्थश्चाहमुद्यतः ॥ १३.४३.११ ॥
मला जाणण्याचा निश्चय तू केला आहेस, हे पक्षिश्रेष्ठा; ऐक — मी कोण आहे, कोठून आलो आहे आणि कोणत्या हेतूने मी प्रवृत्त आहे.
13.43.12
ये केचिन्नियतात्मानस्त्रेताग्निपरमार्चिताः ।
अग्निकार्यपरा नित्यं जपहोमपरायणाः ॥ १३.४३.१२ ॥
जे कोणी संयतात्मे, त्रेताग्नींनी परम पूजित, नित्य अग्निकार्यात तत्पर, जप-होमात परायण आहेत.
13.43.13
आत्मन्यग्नीन्समाधाय नियता नियतेन्द्रियाः ।
अनन्यमनसस्ते मां सर्वे वै समुपासते ॥ १३.४३.१३ ॥
स्वतःमध्ये अग्नी स्थापून, इंद्रिये नियंत्रित ठेवून, अनन्य मनाने ते सर्व माझी उपासना करतात.
13.43.14
यजन्तो जपयज्ञैर्मां मानसैश्च सुसंयताः ।
अग्नीनभ्युद्ययुः शश्वदग्निष्वेवाभिसंश्रिताः ॥ १३.४३.१४ ॥
जपयज्ञ आणि मानसिक साधनांनी माझे यजन करीत, उत्तम संयमी होऊन ते सतत अग्नींकडे जातात आणि अग्नींचाच आश्रय घेतात.
13.43.15
अनन्यकार्याः शुचयो नित्यमग्निपरायणाः ।
य एवंबुद्ध्यो धीरास्ते मां गच्छन्ति तादृशाः ॥ १३.४३.१५ ॥
ज्यांना दुसरे कार्य नाही, जे शुचिर्भूत, सदा अग्निपरायण आहेत, अशा बुद्धीचे धीर पुरुष माझ्याकडे येतात.
13.43.16
अकामहतसङ्कल्पा ज्ञाने नित्यं समाहिताः ।
आत्मन्यग्निं समाधाय निराहारा निराशिषः ॥ १३.४३.१६ ॥
कामरहित संकल्पाचे, ज्ञानात सदा समाहित, स्वतःमध्ये अग्नी स्थापून, निराहार व निष्काम असतात.
13.43.17
विषयेषु निरारम्भा विमुक्ता ज्ञानचक्षुषः ।
अनन्यमनसो धीराः स्वभावनियमान्विताः ॥ १३.४३.१७ ॥
विषयांमध्ये प्रवृत्त नसलेले, ज्ञानचक्षूने मुक्त, अनन्य मनाचे धीर पुरुष स्वभावनियमाने युक्त असतात.
13.43.18
यत्तद्वियति दृष्टं तत्सरः पद्मोत्पलायुतम् ।
तत्राग्नयः सन्निहिता दीप्यन्ते स्म निरिन्धनाः ॥ १३.४३.१८ ॥
आकाशात दिसणारे ते सरोवर कमळे व नीलकमळांनी भरलेले आहे; तेथे इंधनाशिवाय अग्नी उपस्थित राहून प्रकाशत होते.
13.43.19
ज्ञानामलाशयास्तस्मिन्ये च चन्द्रांशुनिर्मलाः ।
उपासीना गृणन्तोऽग्निमस्पष्टाक्षरभाषिणः।
आकाङ्क्षमाणाः शुचयस्तेष्वग्रिषु विहङ्गम ॥ १३.४३.१९ ॥
ज्ञानाने ज्यांची अंतःकरणे निर्मल आहेत आणि जे चंद्रकिरणांसारखे निर्मल आहेत, ते तेथे बसून अग्नीची स्तुती करतात, अस्पष्ट अक्षरांत बोलतात आणि त्या श्रेष्ठ अग्नींची इच्छा करीत शुद्ध राहतात, हे विहंगमा.
13.43.20
ये मया भावितात्मानो मय्येवाभिरताः सदा ।
उपासते च मामेव ज्योतिर्भूता निरामयाः ॥ १३.४३.२० ॥
जे माझ्याद्वारे भावित आत्म्याचे आहेत, जे सदैव माझ्यातच रमतात आणि माझीच उपासना करतात, ते ज्योतीस्वरूप आणि रोगरहित होतात.
13.43.21
तैर्हि तत्रैव वस्तव्यं नीरागादिभिरच्युतैः ।
निराहारा ह्यनिष्पन्दाश्चन्द्रांशुसदृशप्रभाः ॥ १३.४३.२१ ॥
रागादिरहित, अच्युत असलेल्या त्यांनी तेथेच वास केला पाहिजे; ते निराहार, निश्चल आणि चंद्रकिरणांसारख्या प्रभेचे असतात.
13.43.22
निर्मला निरहङ्कारा निरालम्बा निराशिषः ।
मद्भक्ताः सततं तेवै भक्तांस्तानपि चाप्यहम् ॥ १३.४३.२२ ॥
जे निर्मल, अहंकाररहित, आश्रयरहित, आशारहित आणि सदैव माझे भक्त आहेत, तेच ते; त्या भक्तांनाही मीही स्वीकारतो.
13.43.23
चतुर्धाऽहं विभक्तात्मा चरामि जगतो हितः ।
लोकानां धारणार्थाय विधानं विदधामि च ॥ १३.४३.२३ ॥
मी चार प्रकारांनी विभक्त आत्मा होऊन जगताच्या हितासाठी संचार करतो; लोकांच्या धारणेसाठी विधानही स्थापित करतो.
13.43.24
यथावत्तदशेषेण श्रोतुमर्हति मे भवान् ॥ १३.४३.२४ ॥
ते यथायोग्य, पूर्णपणे मला ऐकवण्यास आपण योग्य आहात.
13.43.25
एका मूर्तिर्निर्गुणाख्या योगं परममास्थिता ।
द्वितीया सृजते तात भूतग्रामं चराचरम् ॥ १३.४३.२५ ॥
एक मूर्ती निर्गुण नावाने परम योगात स्थित आहे; दुसरी, हे वत्सा, चराचर भूतसमूह निर्माण करते.
13.43.26
सृष्टं संहरते चैका जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
ज्ञातात्मनिष्ठा क्षपयन्मोहयन्तीव मायया।
क्षपयन्ती मोहयति आत्मनिष्ठा स्वमायया ॥ १३.४३.२६ ॥
निर्माण झालेल्या चराचर जगाचा एक संहार करते; आत्मनिष्ठ राहून मायेने मोहवीत जणू नाश करते; स्वमायेने नाश करीत मोहित करते.
13.43.27
चतुर्थी मे महामूर्तिर्जगद्वृद्धिं ददाति सा ।
रक्षते चापि नियता सोहमस्मि नभश्वरः ॥ १३.४३.२७ ॥
माझी चौथी महामूर्ती जगाची वृद्धी देते; तीच नियतपणे रक्षणही करते. तो मी आकाशात संचार करणारा आहे.
13.43.28
मया सर्वमिदं व्याप्तं मयि सर्वं प्रतिष्ठितम् ।
अहं सर्वजगद्बीजं सर्वत्रगतिरव्ययः ॥ १३.४३.२८ ॥
माझ्याद्वारे हे सर्व व्याप्त आहे; माझ्यात सर्व प्रतिष्ठित आहे. मी सर्व जगताचे बीज आहे, सर्वत्र गती असलेला, अव्यय.
13.43.29
यानि तान्यग्निहोत्राणि ये च चन्द्रांशुराशयः ।
गृणन्ति वेदं सततं तेष्वग्निषु विहङ्गम ॥ १३.४३.२९ ॥
जे अग्निहोत्र आहेत आणि चंद्रकिरणांच्या राशीसारखे जे सतत वेदपठण करतात — हे विहंगमा, त्या अग्नींमध्ये (मी आहे).
13.43.30
क्रमेण मां समायान्ति सुखिनो ज्ञानसंयुताः ।
तेषामहं तपो दीप्तं तेजः सम्यक्समाहितम्।
नित्यं ते मयि वर्तन्ते तेषु चाहमतन्द्रितः ॥ १३.४३.३० ॥
ज्ञानसंपन्न सुखी लोक क्रमाने मला येतात. त्यांच्यासाठी मी प्रदीप्त तप, सम्यक् एकाग्र तेज आहे; ते सदा माझ्यात वावरतात, आणि मी त्यांच्यामध्ये अथकपणे आहे.
13.43.31
सर्वतो मुक्तसङ्गेन मय्यनन्यसमाधिना ।
शक्यः समासादयितुमहं वै ज्ञानचक्षुषा ॥ १३.४३.३१ ॥
सर्व बाजूंनी आसक्तिरहित आणि माझ्यात अनन्य समाधी असलेला, ज्ञानचक्षूने निश्चितच मला प्राप्त करू शकतो.
13.43.32
मां स्थूलदर्शनं विद्धि जगतः कार्यकारणम् ।
मत्तश्च सम्प्रसूतान्वै विद्धि लोकान्सदैवतान् ॥ १३.४३.३२ ॥
स्थूल दृष्टीला दिसणारा मला जगताचे कार्य आणि कारण म्हणून जाण; आणि माझ्यापासूनच देवतांसह लोक उत्पन्न झाले आहेत हे निश्चित जाण.
13.43.33
मया चापि चतुर्धात्मा विभक्तः प्राणिषु स्यिथः ।
आत्मभूतो वासुदेवो ह्यनिरुद्धो मतौ स्यितः ॥ १३.४३.३३ ॥
माझ्याद्वारे माझा आत्मा चतुर्धा विभागला गेला असून प्राण्यांमध्ये स्थित आहे; आत्मरूप वासुदेव आणि मनात स्थित अनिरुद्ध.
13.43.34
सङ्कर्षणोऽहङ्कारे च प्रद्युम्नो मनसि स्यितः ।
अन्यथा च चतुर्दा यत्सम्यक्त्वं श्रोतुमर्हसि ॥ १३.४३.३४ ॥
अहंकारात संकर्षण आणि मनात स्थित प्रद्युम्न; आणि चतुर्विध रूपाचे यथार्थ स्वरूप तू ऐकावेस.
13.43.35
यत्तत्पद्ममभूत्पूर्वं तत्र ब्रह्मा व्यजायत ।
ब्राह्मणश्चापि सम्भूतः शिव इत्यवधार्यताम् ॥ १३.४३.३५ ॥
पूर्वी जे कमळ निर्माण झाले, त्यात ब्रह्मा जन्मला; आणि ब्राह्मणापासून (ब्रह्म्यापासून) शिवही उत्पन्न झाला, हे जाणून घ्या.
13.43.36
शिवात्स्कन्दः संवभूव एतत्सृष्टिचतुष्टयम् ।
दैत्यदानवदर्पघ्नमेवं मां विद्धि नित्यशः ॥ १३.४३.३६ ॥
शिवापासून स्कंद उत्पन्न झाला; ही चतुर्विध सृष्टी आहे. दैत्य आणि दानवांचा गर्व नष्ट करणारा मला असा सदैव जाण.
13.43.37
दैत्यदानवरक्षोभिर्यदा धर्मः प्रपीड्यते ।
तदाऽहं धर्मवृद्ध्यर्थं मूर्तिमान्भविताऽऽशुग ॥ १३.४३.३७ ॥
दैत्य, दानव आणि राक्षसांकडून धर्म पीडित होतो तेव्हा धर्माच्या वृद्धीसाठी मी लवकरच मूर्तिमान होईन.
13.43.38
वेदव्रतपरा ये तु धीरा निश्चितबुद्ध्यः ।
योगिनो योगयुक्ताश्च ते मां पश्यन्ति नान्यथा ॥ १३.४३.३८ ॥
वेदव्रतात तत्पर, धीर, निश्चित बुद्धीचे जे योगी योगयुक्त असतात, तेच मला पाहतात, अन्यथा नाही.
13.43.39
पञ्चभिः सम्प्रयुक्तोऽहं विप्रयुक्तश्च पञ्चभिः ।
वर्तमानश्च तेष्वेवं निवृत्तश्चैव तेष्वहम् ॥ १३.४३.३९ ॥
मी पाचांशी संयुक्त आणि पाचांपासून वियुक्तही आहे; त्यांच्यातच वर्तमान असतो आणि त्यांच्यापासून निवृत्तही आहे.
13.43.40
ये विदुर्जातसङ्कल्पास्ते मां पश्यन्ति तादृशाः ॥ १३.४३.४० ॥
जे मला जाणतात, ज्यांच्या संकल्पाचा उदय झाला आहे, तेच तसे होऊन मला पाहतात.
13.43.41
स्वं वायुरापो ज्योतिश्च पृथिवी चेति पञ्चमम् ।
तदात्मकोऽस्मि विज्ञेयो न चान्योस्मीति निश्चितम्। ॥ १३.४३.४१ ॥
आकाश, वायू, पाणी, अग्नी आणि पाचवी पृथ्वी — मी त्यांच्याच स्वरूपाचा आहे असे जाणावे; मी त्यांच्याहून वेगळा नाही हे निश्चित आहे.
13.43.42
वर्तमानमतीतं च पञ्चवर्गेषु निश्चलम् ।
शब्दस्पर्शेषु रूपेषु रसगन्धेषु चाप्यहम् ॥ १३.४३.४२ ॥
वर्तमान आणि अतीत, आणि पाच वर्गांमध्ये अचल असणारा; शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि गंध यांमध्येही मी आहे.
13.43.43
रजस्तमोभ्यामाविष्टा येषां बुद्धिरनिश्चिता ।
ते न पश्यन्ति मे तत्वं तपसा महता ह्यपि ॥ १३.४३.४३ ॥
रजोगुण आणि तमोगुणांनी ग्रासलेल्या, ज्यांची बुद्धी अनिश्चित आहे, ते महान तपानेही माझे तत्त्व पाहत नाहीत.
13.43.44
नोपवासैर्न नियमैर्न व्रतैर्विविधैरपि ।
द्रष्टुं वा वेदितुं वाऽपि न शक्या परमा गतिः ॥ १३.४३.४४ ॥
उपवासाने, नियमांनी किंवा विविध व्रतांनीही परम गती पाहणे किंवा जाणणे शक्य नाही.
13.43.45
महामोहार्थपङ्के तु निमग्रानां गतिर्हरिः ।
एकान्तिनो ध्यानपरा यतिभावाद्ब्रजन्ति माम् ॥ १३.४३.४५ ॥
महामोहाच्या चिखलात बुडालेल्यांची गती हरीच आहे; एकनिष्ठ, ध्यानपरायण लोक यतिभावाने मला प्राप्त होतात.
13.43.46
सत्वयुक्ता मतिर्येषां केवलाऽऽत्मविनिश्चिता ।
ते पश्यन्ति स्वमात्मानं परमात्मानमव्ययम् ॥ १३.४३.४६ ॥
सत्त्वगुणयुक्त आणि केवल आत्म्यातच निश्चित बुद्धी ज्यांची आहे, ते आपल्या आत्म्याला आणि त्या अव्यय परमात्म्याला पाहतात.
13.43.47
अहिंसा सर्वभूतेषु तेष्ववस्तितमार्जवम् ।
तेष्वेव च समाधाय सम्यगेति च मामजम् ॥ १३.४३.४७ ॥
सर्व प्राण्यांप्रती अहिंसा आणि त्यांच्यातच स्थित सरलता; त्यांच्यातच मन उत्तमरीत्या एकाग्र करून तो अजन्मा मला प्राप्त होतो.
13.43.48
यदेतत्परमं गुह्यमाख्यानं परमाद्भुतम् ।
यत्तेन तदशेषेण यथावच्छ्रोतुमर्हसि ॥ १३.४३.४८ ॥
हा परम गुह्य आणि परम अद्भुत उपदेश तुझ्याकडून पूर्णपणे आणि यथार्थपणे ऐकला जावा.
13.43.49
ये त्वग्निहोत्रनियता जपयज्ञपरायणाः ।
ते मामुपासते शश्वद्यांस्तांस्त्वं दृष्टवानसि ॥ १३.४३.४९ ॥
जे अग्निहोत्रात नियत आणि जपयज्ञात तत्पर असतात, ते सतत माझी उपासना करतात; त्यांना तू पाहिले आहेस.
13.43.50
शास्त्रदृष्टविधानज्ञा असक्ताः क्वचिदन्यथा ।
शक्योऽहं वेदितुं तैस्तु यन्मे परममव्ययम् ॥ १३.४३.५० ॥
शास्त्रात सांगितलेली विधाने जाणणारे आणि कुठेही अन्यथा आसक्त न होणारे, त्यांच्याकडूनच मी जाणला जाऊ शकतो; तेच माझे परम अव्यय स्वरूप आहे.
13.43.51
ये तु सांख्यं च योगं च ज्ञात्वाऽप्यधृतनिश्चयाः ।
न ते गच्छन्ति कुशलाः परां गतिमनुत्तमाम् ॥ १३.४३.५१ ॥
पण सांख्य आणि योग जाणूनही ज्यांचा निश्चय दृढ नाही, ते कुशल असूनही ती परम, अनुत्तम गती प्राप्त करत नाहीत.
13.43.52
तस्माज्ज्ञानेन शुद्धेन प्रसन्नात्माऽऽन्मविच्छुचिः ।
आसादयति तद्ब्रह्म यत्र गत्वा न शोचति ॥ १३.४३.५२ ॥
म्हणून शुद्ध ज्ञानाने, प्रसन्न आत्मा असलेला, आत्मज्ञ आणि शुचि पुरुष त्या ब्रह्माला प्राप्त होतो; तेथे गेल्यावर तो शोक करत नाही.
13.43.53
शुद्धाभिजनसम्पन्नाः श्रद्धायुक्तेन चेतसा ।
मद्भक्त्या च द्विजश्रेष्ठा गच्छन्ति परमां गतिं ॥ १३.४३.५३ ॥
शुद्ध कुलात जन्मलेले, श्रद्धायुक्त मनाने आणि माझ्या भक्तीने युक्त झालेले — हे द्विजश्रेष्ठांनो — ते परम गती प्राप्त करतात.
13.43.54
यद्गह्यं परमं बुद्धेरलिङ्गग्रहणं च यत् ।
तत्सूक्ष्मं गृह्यते विप्रैर्यतिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ॥ १३.४३.५४ ॥
जे बुद्धीचे परम गुह्य आहे आणि निंगरहित रीतीने ग्रहण होते, ते सूक्ष्म तत्त्व विप्र आणि तत्त्वदर्शी यतींकडून ग्रहण केले जाते.
13.43.55
न वायुः पवते तत्र न तस्मिञ्ज्योतिषां गतिः ।
न चापः पृथिवी चैव नाकाशं न मनोगतिः ॥ १३.४३.५५ ॥
तेथे वारा वाहत नाही, त्यात ज्योतींची गतीही नाही; पाणी, पृथ्वी, आकाश वा मनाची गतीही नाही.
13.43.56
तस्माच्चैतानि सर्वाणि प्रजायन्ते विहङ्गम ।
सर्वेभ्यश्च स तेभ्यश्च प्रभवत्यमलो विभुः ॥ १३.४३.५६ ॥
हे विहंगमा, त्याच्यापासूनच हे सर्व उत्पन्न होते; निर्मल व सर्वव्यापी तो या सर्वांहून व त्यांच्याहूनही श्रेष्ठ रूपाने प्रकट होतो.
13.43.57
स्थूलदर्शनमेतन्मे यद्दृष्टं भवताऽनघ ।
एतत्सूक्ष्मस्य तद्द्वारं कार्याणां कारणं त्वहम् ॥ १३.४३.५७ ॥
हे निष्पाप, तू जे पाहिलेस ते माझे स्थूल दर्शन आहे; हे त्या सूक्ष्माचे द्वार आहे, आणि कार्यांचे कारण तर मीच आहे.
13.43.58
दृष्टो वै भवता तस्मात्सरस्यमितविक्रम ।
ब्रह्मणो यदहोरात्रसङ्ख्याभिज्ञैर्विभाव्यते ॥ १३.४३.५८ ॥
हे अमित पराक्रमी, म्हणून सरोवरात तू ते पाहिलेस; ब्रह्मदेवाच्या दिवस-रात्रींची गणना जाणणाऱ्यांकडून ते मोजले जाते.
13.43.59
एष कालस्त्वया तत्र सरस्यहमुपागतः ।
मां यज्ञमाहुर्यज्ञज्ञा वेदं वेदविदो जनाः।
मुनयश्चापि मामेव जपयज्ञं प्रचक्षते ॥ १३.४३.५९ ॥
त्या सरोवरात तू हा काळ पाहिलास, तेथे मी आलो होतो. यज्ञ जाणणारे मलाच यज्ञ म्हणतात, वेद जाणणारे मलाच वेद म्हणतात; मुनीही मलाच जपयज्ञ म्हणतात.
13.43.60
वक्ता मन्ता रसयिता घ्राता द्रष्टा प्रदर्शकः ।
बोद्धा बोधयिता चाहं गन्ता श्रोता चिदात्मकः ॥ १३.४३.६० ॥
वक्ता, मंता, रसयिता, घ्राता, द्रष्टा, प्रदर्शक; बोद्धा व बोधयिताही मीच; गन्ता व श्रोताही मीच, माझे स्वरूप चैतन्यमय आहे.
13.43.61
मामिष्ट्वा स्वर्गमायान्ति तथा चाप्नुवते महत् ।
ज्ञात्वा मामेव चैवान्ते निःसङ्गेनान्तरात्मना ॥ १३.४३.६१ ॥
माझी उपासना करून ते स्वर्गाला जातात, आणि तसेच महान फलही मिळवतात. शेवटी मलाच जाणून, अनासक्त अंतरात्म्याने.
13.43.62
अहं तेजो द्विजातीनां मम तेजो द्विजातयः ।
मम यस्तेजसो देहः सोग्निरित्यवगम्यताम् ॥ १३.४३.६२ ॥
मी द्विजांचे तेज आहे; द्विज हे माझे तेज आहेत. माझ्या तेजाचा जो देह, तो अग्नी आहे—असे जाण.
13.43.63
प्राणपालः शरीरेऽहं योगिनामहमीश्वरः ।
सांख्यानामिदमेवाग्रे मयि सर्वमिदं जगत् ॥ १३.४३.६३ ॥
शरीरात प्राणांचा पालक मी आहे; योग्यांचा ईश्वर मी आहे. सांख्यांसाठी सुरुवातीला हेच; हे सारे जग माझ्यातच आहे.
13.43.64
धर्ममर्तं च कामं च मोक्षं चैवार्जवं जपम् ।
तमः सत्वं रजश्चैव कर्मजं च भवाप्ययम् ॥ १३.४३.६४ ॥
धर्म, अर्थ आणि काम, मोक्ष आणि ऋजुता, जप, तम, सत्त्व आणि रज, कर्मापासून जन्मलेले, आणि उत्पत्ती व लय—
13.43.65
स तदाऽहं तथारूपस्त्वया दृष्टः सनातनः ।
ततस्त्वहं परतरः शक्यः कालेन वेदितुम् ॥ १३.४३.६५ ॥
तेव्हा मी अशा रूपात तुला सनातन दिसलो; तरीही मी त्याहूनही श्रेष्ठ आहे, कालाने जाणण्यायोग्य.
13.43.66
मम यत्परमं गुह्यं शाश्वतं ध्रुवमव्ययम् ।
तदेवं परमो गुह्यो देवो नारायणो हरिः।
न तच्छक्यं भुजङ्गारे वेत्तुमभ्युदयान्वितैः ॥ १३.४३.६६ ॥
माझे जे परम, गुह्य, शाश्वत, ध्रुव आणि अव्यय आहे, तेच परम गुह्य देव नारायण हरी आहे. अभ्युदयाने युक्त लोकांना ते जाणता येत नाही, हे भुजंगा.
13.43.67
निरारम्भनमस्कारा निराशीर्बन्धनास्तथा ।
गच्छन्ति तं महात्मानः परं ब्रह्म सनातनम् ॥ १३.४३.६७ ॥
आरंभ, नमस्कार आणि आशाबंधने नसलेले महात्मे त्या परम सनातन ब्रह्माला पोहोचतात.
13.43.68
स्थूलोऽहमेवं विहग त्वया दृष्टस्तथाऽनघ ।
एतच्चापि न वेत्त्यन्यस्त्वामृते पन्नगाशन ॥ १३.४३.६८ ॥
हे विहगा, तू मला असे स्थूल रूपात पाहिलेस; हे निष्पापा. हे पन्नगाशना, तुझ्याशिवाय दुसरा कोणी हेही जाणत नाही.
13.43.69
मा मतिस्तव गान्नाशमेषा गतिरनुत्तमा ।
मद्भक्तो भव नित्यं त्वं ततो वेत्स्यसि मे पदम् ॥ १३.४३.६९ ॥
तुझी बुद्धी नष्ट होऊ नये; हाच अनुत्तम मार्ग आहे. सदैव माझा भक्त हो, मग तू माझे पद जाणशील.
13.43.70
एतत्ते सर्वमाख्यातं रहस्यं दिव्यमानुषम् ।
एतच्छ्रेयः परं चैतत्पन्थानं विद्धि मोक्षिणाम् ॥ १३.४३.७० ॥
हे सर्व तुला सांगितले — दिव्य आणि मानुष रहस्य. हेच परम श्रेय आहे; मोक्षार्थींचा हा मार्ग आहे हे जाण.
13.43.71
एवमुक्त्वा स भगवांस्तत्रैवान्तरधीयत ।
पश्यतो मे महायोगी जगामात्मगतिर्गतिम् ॥ १३.४३.७१ ॥
असे बोलून ते भगवान तेथेच अंतर्धान पावले. माझ्या देखत त्या महायोग्याने आपल्या स्वगतीने परम गती प्राप्त केली.
13.43.72
एतदेवंविधं तस्य महिमानं महात्मनः ।
अच्युतस्याप्रमेयस्य दृष्टवानस्मि यत्पुरा ॥ १३.४३.७२ ॥
महात्मा, अच्युत, अप्रमेय अशा त्यांची ही महिमा मी पूर्वी पाहिली होती.
13.43.73
एतद्वः सर्वमाख्यातं चेष्टितं तस्य धीमतः ।
मयाऽनुभूतं प्रत्यक्षं दृष्ट्वा चाद्भुतकर्मणः ॥ १३.४३.७३ ॥
त्या बुद्धिमानाची ही सर्व कृत्ये मी तुम्हांस सांगितली. अद्भुत कर्म करणाऱ्या त्याला मी स्वतः अनुभवले आणि प्रत्यक्ष पाहिले.