મહાભારત · અધ્યાય 13.45

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

શબ્દાર્થ સાથે વાંચો

13.45.1

पितामह महेशाय नामान्याचक्ष्व शम्भवे ।
विदुषे विश्वमायाय महाभाग्यं च तत्वतः ॥ १३.४५.१ ॥

હે પિતામહ! મહેશ્વર શંભુનાં નામો કહો, જે જ્ઞાની છે, વિશ્વમાયા જેની છે, તેમનું મહાભાગ્ય તત્ત્વતઃ કહો.

13.45.2

सुरासुरगुरो देव विष्णो त्वं वक्तुमर्हसि ।
शिवाय शिवरूपाय यन्माऽपृच्छद्युधिष्ठिरः ॥ १३.४५.२ ॥

હે સુર-અસુરોના ગુરુ, હે દેવ વિષ્ણુ! શિવ વિશે તમે કહેવાને યોગ્ય છો; શિવરૂપ શિવ વિશે યુધિષ્ઠિરે મને પૂછ્યું.

13.45.3

नाम्नां सहस्रं देवस्य तण्डिना ब्रह्मवादिना ।
निवेदितं ब्रह्मलोके ब्रह्मणो यत्पुराऽभवत् ॥ १३.४५.३ ॥

બ્રહ્મવાદી તંડીએ પૂર્વે બ્રહ્મલોકમાં બ્રહ્મા સમક્ષ દેવનાં સહસ્ર નામો નિવેદિત કર્યાં.

13.45.4

द्वैपायनप्रभृतयस्तथा चेमे तपोधनाः ।
ऋषयः सुव्रता दान्ताः शृण्वन्तु गदतस्तव ॥ १३.४५.४ ॥

દ્વૈપાયન વગેરે આ તપોધન, સુવ્રત અને દાંત ઋષિઓ તમારું કહેલું સાંભળો.

13.45.5

ध्रुवाय नन्दिने होत्रे गोप्त्रे विश्वसृजेऽग्नये ।
महाभाग्यं विभोर्ब्रूहि मुण्डिनेऽथ कपर्दिने ॥ १३.४५.५ ॥

ધ્રુવ, નંદી, હોતા, રક્ષક, વિશ્વસર્જક, અગ્નિ, મુંડી અને કપર્દી એવા વિભુનું મહાભાગ્ય કહો.

13.45.6

न गतिः कर्मणां शक्या वेत्तुमीशस्य तत्त्वतः ।
हिरण्यगर्भप्रमुखा देवाः सेन्द्रा महर्षयः ॥ १३.४५.६ ॥

ઈશ્વરના કર્મોની ગતિ તત્ત્વતઃ જાણવી શક્ય નથી; હિરણ્યગર્ભ મુખ્ય દેવો, ઇન્દ્ર સહિત મહર્ષિઓ પણ.

13.45.7

न विदुर्यस्य निधनमादिं वा सूक्ष्मदर्शिनः ।
स कथं नाममात्रेण शक्यो ज्ञातुं सतां गतिः ॥ १३.४५.७ ॥

જેનો અંત કે આદિ સૂક્ષ્મદર્શીઓ પણ જાણતા નથી, કેવળ નામથી સજ્જનોની તે ગતિ કેવી રીતે જાણી શકાય?

13.45.8

तस्याहमसुरघ्नस्य कांश्चिद्भगवतो गुणान् ।
भवतां कीर्तयिष्यामि व्रतेशाय यथातथम् ॥ १३.४५.८ ॥

અસુરોનો સંહાર કરનાર, વ્રતોના સ્વામી તે ભગવાનના કેટલાક ગુણો હું તમને યથાર્થપણે કહીશ.

13.45.9

एवमुक्त्वा तु भगवान्गुणांस्तस्य महात्मनः ।
उपस्पृश्य शुचिर्भूत्वा कथयामास धीमतः ॥ १३.४५.९ ॥

એમ કહીને ભગવાને આચમન કરી શુદ્ધ થઈને તે મહાત્મા ધીમાનના ગુણોનું વર્ણન કર્યું.

13.45.10

शुश्रूषध्वं ब्राह्मणेन्द्रास्त्वं च तात युधिष्ठिर ।
त्वं चापगेय नामानि निशामय जगत्पतेः ॥ १३.४५.१० ॥

હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠો, સાંભળો; હે વત્સ યુધિષ્ઠિર, તમે પણ સાંભળો; હે અપગેય, જગત્પતિના નામો સાંભળો.

13.45.11

यदवाप्तं च मे पूर्वं साम्बहेतोः सुदुष्करम् ।
यथावद्भगवान्दृष्टो मया पूर्वं समाधिना ॥ १३.४५.११ ॥

પૂર્વે સાંબ માટે મેં મેળવેલી અતિ દુષ્કર વસ્તુ, અને પૂર્વે સમાધિ દ્વારા ભગવાનનું મેં યથાર્થ દર્શન કર્યું હતું.

13.45.12

शम्बरे निहते पूर्वं रौक्मिणेयेन धीमता ।
अतीते द्वादशे वर्षे जाम्बवत्यब्रवीद्धि माम् ॥ १३.४५.१२ ॥

પૂર્વે બુદ્ધિમાન રુક્મિણીપુત્રે શંબરનો વધ કર્યા પછી, બારમું વર્ષ વીત્યે જાંબવતીએ મને કહ્યું.

13.45.13

प्रद्युम्नचारुदेष्णादीन्रुक्मिण्या वीक्ष्य पुत्रकान् ।
पुत्रार्थिनी मामुपेत्य वाक्यमाह युधिष्ठिर ॥ १३.४५.१३ ॥

પ્રદ્યુમ્ન, ચારુદેષ્ણ વગેરે પોતાના પુત્રોને જોઈને, પુત્રની ઇચ્છાવાળી રુક્મિણીએ મારી પાસે આવીને આ વચન કહ્યું, હે યુધિષ્ઠિર.

13.45.14

शूरं बलवतां श्रेष्ठं कान्तरूपमकल्मषम् ।
आत्मतुल्यं मम सुतं प्रयच्छाच्युत माचिरम् ॥ १३.४५.१४ ॥

શૂર, બળવાનોમાં શ્રેષ્ઠ, સુંદર રૂપવાળો, નિષ્કલંક, મારા જેવો મારો પુત્ર મને આપ, હે અચ્યુત, તરત.

13.45.15

न हि तेऽप्राप्यमस्तीह त्रिषु लोकेषु किञ्चन ।
लोकान्सृजेस्त्वमपरानिच्छन्यदुकुलोद्वह ॥ १३.४५.१५ ॥

આ લોકમાં અને ત્રણે લોકમાં તારા માટે કંઈ અપ્રાપ્ય નથી. યદુકુલના ધારક, તું ઇચ્છે તો બીજા લોકોનું સર્જન પણ કરી શકે.

13.45.16

त्वया द्वादशवर्षाणि व्रतीभूतेन शुष्यता ।
आराध्य पशुभर्तारं रुक्मिण्यां जनिताः सुताः ॥ १३.४५.१६ ॥

બાર વર્ષ વ્રતધારી થઈને, શરીર સુકાઈ જાય ત્યાં સુધી પશુપતિની આરાધના કરીને, રુક્મિણીમાં આ પુત્રો જન્મ્યા.

13.45.17

चारुदेष्णः सुचारुश्च चारुवेशो यशोधरः ।
चारुश्रवाश्चारुयशाः प्रद्युम्नः सम्भुरेव च ॥ १३.४५.१७ ॥

ચારુદેષ્ણ, સુચારુ, ચારુવેશ, યશોધર, ચારુશ્રવા, ચારુયશા, પ્રદ્યુમ્ન અને સંભુ પણ.

13.45.18

यथा ते जनिताः पुत्रा रुक्मिण्यां चारुविक्रमाः ।
तथा ममापि तनयं प्रयच्छ मधुसूदन ॥ १३.४५.१८ ॥

રુક્મિણીમાં તને જેમ આ સુંદર પરાક્રમી પુત્રો જન્મ્યા, તેમ મને પણ મારો પુત્ર આપ, હે મધુસૂદન.

13.45.19

इत्येवं चोदितो देव्या तामवोचं सुमध्यमाम् ।
अनुजानीहि मां राज्ञि करिष्ये वचनं तव ॥ १३.४५.१९ ॥

દેવીએ આ રીતે પ્રેરિત કરતાં મેં તે સુમધ્યમાને કહ્યું: હે રાણી, મને અનુમતિ આપો, હું તમારા વચનનું પાલન કરીશ.

13.45.20

सा च मामब्रवीद्गच्छ शिवाय विजयाय च ।
ब्रह्मा शिवः काश्यपश्च नद्यो देवा मनोऽनुगाः। ॥ १३.४५.२० ॥

તેણીએ મને કહ્યું: કલ્યાણ અને વિજય માટે જાઓ; બ્રહ્મા, શિવ, કશ્યપ, નદીઓ અને મનને અનુસરતા દેવો.

13.45.21

क्षेत्रौषध्यो यज्ञवाहाश्छन्दास्यृषिगणाध्वराः ।
समुद्रा दक्षिणा स्तोभा ऋक्षाणि पितरो ग्रहाः ॥ १३.४५.२१ ॥

ખેતરો અને ઔષધિઓ, યજ્ઞવાહકો, છંદો, ઋષિગણના યજ્ઞો, સમુદ્રો, દક્ષિણા, સ્તોભ, નક્ષત્રો, પિતૃઓ, ગ્રહો.

13.45.22

देवपत्न्यो देवकन्या देवमातर एव च ।
मन्वन्तराणि गावश्च चन्द्रमाः सविता हरिः ॥ १३.४५.२२ ॥

દેવપત્નીઓ, દેવકન્યાઓ, દેવમાતાઓ, મન્વંતરો, ગાયો, ચંદ્ર, સવિતા અને હરિ.

13.45.23

सावित्री ब्रह्मविद्या च ऋतवो वत्सरास्तथा ।
क्षणा लवा मुहूर्ताश्च निमेषा युगपर्ययाः ॥ १३.४५.२३ ॥

સાવિત્રી, બ્રહ્મવિદ્યા, ઋતુઓ, વર્ષો, ક્ષણો, લવ, મુહૂર્તો, નિમેષો અને યુગપર્યાયો.

13.45.24

रक्षन्तु सर्वत्र गतं त्वां यादव सुखाय च ।
अरिष्टं गच्छ पन्थानमप्रमत्तो भवानघ ॥ १३.४५.२४ ॥

હે યાદવ, તમે જ્યાં જશો ત્યાં સુખ માટે તેઓ તમારું રક્ષણ કરો. હે નિષ્પાપ, સાવધ રહીને સુરક્ષિત માર્ગે જાઓ.

13.45.25

एवं कृतस्वस्त्ययनस्तयाऽहं ।
ततोऽभ्यनुज्ञाय नरेन्द्रपुत्रीम्।
पितुः समीपं नरसत्तमस्य ।
मातुश्च राज्ञश्च तथाऽऽहुकस्य ॥ १३.४५.२५ ॥

આ રીતે તેમના દ્વારા સ્વસ્તિવાચન કરાવીને મેં ત્યારે રાજપુત્રી પાસેથી વિદાય લીધી, નરશ્રેષ્ઠ (મારા) પિતાની સમીપે, માતા, રાજા અને આહુક પાસે (જવા માટે).

13.45.27

ततःसमृद्धिर्भवतोऽस्त्वविघ्नम् ।
प्राप्यानुज्ञां गुरुजनादहं तार्क्ष्यमचिन्तयम्।
सोवहद्धिमवन्तं मां प्राप्य चैनं व्यसर्जयम् ॥ १३.४५.२७ ॥

ત્યારે તમારી સમૃદ્ધિ અવરોધ વિનાની થાઓ. વડીલોની અનુમતિ મેળવીને મેં તાર્ક્ષ્ય (ગરુડ) નું સ્મરણ કર્યું; તે મને હિમાલય સુધી લઈ ગયો; ત્યાં પહોંચીને મેં તેને વિદાય આપી.

13.45.28

तत्राहमद्बुतान्भावानपश्यं गिरिसत्तमे ।
क्षेत्रं च तपसां श्रेष्ठं पश्याम्यद्भुतमुत्तमम् ॥ १३.४५.२८ ॥

ત્યાં, પર્વતશ્રેષ્ઠ પર, મેં અદ્ભુત દૃશ્યો જોયાં. તપસ્યાનું શ્રેષ્ઠ, અદ્ભુત અને ઉત્તમ એવું એક પવિત્ર ક્ષેત્ર પણ મેં જોયું.

13.45.29

दिव्यं वैयाघ्रपद्यस्य उपमन्योर्महात्मनः ।
पूजितं देवगन्धर्वैर्ब्राह्मया लक्ष्म्या समावृतम् ॥ १३.४५.२९ ॥

વૈયાઘ્રપદ્ય મહાત્મા ઉપમન્યુનો દિવ્ય (આશ્રમ) દેવો અને ગંધર્વો દ્વારા પૂજિત હતો, બ્રાહ્મી લક્ષ્મીના તેજથી આવૃત હતો.

13.45.30

धवककुभकदम्बनारिकेलैः ।
कुरवककेतकजम्बुपाटलाभिः।
वटवरुणकवत्सनाभविल्वैः ।
सरलकपित्थप्रियालसालतालैः ॥ १३.४५.३० ॥

ધવ, કુભ, કદંબ, નારિયેળ, કુરવક, કેતકી, જાંબુ, પાટલ, વડ, વરુણ, વત્સનાભ, બિલ્વ, સરલ, કોઠ, પ્રિયાલ, સાલ અને તાડ વૃક્ષોથી (તે શોભતો હતો).

13.45.31

बदरीकुन्दपुन्नागरैशोकाम्रातिमुक्तकैः ।
मधूकैः कोविदारैश्च चम्पकैः पनसैस्तथा ॥ १३.४५.३१ ॥

બદરી, કુંદ, પુન્નાગ, અશોક, આંબો, અતિમુક્તક, મધૂક, કોવિદાર, ચંપક અને ફણસ વૃક્ષોથી (તે શોભતો હતો).

13.45.32

वन्यैर्बहुविधैर्वृक्षैः फलपुष्पप्रदैर्युतम् ।
पुष्पगुल्मलताकीर्णं कदलीषण्डशोभितम् ॥ १३.४५.३२ ॥

ફળ અને ફૂલ આપતા અનેક પ્રકારના વન્ય વૃક્ષોથી યુક્ત, ફૂલઝાડી અને વેલાઓથી ભરેલું, કેળાના વનથી શોભિત.

13.45.33

नानाशकुनिसम्भोज्यैः फलैर्वृक्षैरलङ्कृतम् ।
यथास्थानविनिक्षिप्तैर्भूषितं भस्मराशिभिः ॥ १३.४५.३३ ॥

અનેક પક્ષીઓ ખાય એવાં ફળો અને વૃક્ષોથી અલંકૃત, યથાસ્થાને મૂકેલા ભસ્મના ઢગલાઓથી શોભિત.

13.45.34

रुरुवानरशार्दूलसिंहद्वीपिसमाकुलम् ।
कुरङ्गबर्हिणाकीर्णं मार्जारभुजगावृतम्।
पूगैश्च मृगजातीनां महिषर्क्षनिषेवितम् ॥ १३.४५.३४ ॥

રુરુ હરણ, વાંદરા, વાઘ, સિંહ અને ચિત્તાઓથી ભરેલું; કાળિયાર અને મોરથી વ્યાપ્ત; બિલાડી અને સાપોથી ઘેરાયેલું; અનેક જાતિના મૃગોના ટોળાં તથા ભેંસો અને રીંછોથી સેવિત.

13.45.35

सकृत्प्रभिन्नैश्च गजैर्विभूषितं ।
प्रहृष्टनानाविधपक्षिसेवितम्।
सुपुष्पितैरम्बुधरप्रकाशै-
र्महीरुहाणां च वनैर्विचित्रैः ॥ १३.४५.३५ ॥

મદમસ્ત હાથીઓથી શોભિત, આનંદિત અનેક પ્રકારનાં પક્ષીઓથી સેવિત, સુંદર ફૂલેલા મેઘ જેવા તેજસ્વી વૃક્ષો અને વિચિત્ર વનોથી યુક્ત.

13.45.36

नानापुष्परजोमिश्रो गजदानाधइवासितः ।
दिव्यस्त्रीगीतबहुलो मारुतोऽभिमुखो ववौ ॥ १३.४५.३६ ॥

અનેક ફૂલોના પરાગથી મિશ્રિત, હાથીઓના મદગંધથી સુવાસિત, દિવ્ય સ્ત્રીઓના ગીતોથી ભરપૂર પવન સામેથી વહ્યો.

13.45.37

धारानिनादैर्विहगप्राणादैः ।
शुभैस्तथा बृंहितैः कुञ्जराणाम्।
गीतैस्तथा किन्नराणामुदारैः ।
शुभैः स्वनैः सामगानां च वीर ॥ १३.४५.३७ ॥

ઝરણાંના નિનાદ, પક્ષીઓના શુભ કલરવ, હાથીઓના શુભ ચિંઘાડ, કિન્નરોનાં ઉદાર ગીતો તથા સામગાન કરનારાઓના શુભ સ્વરો સાથે — હે વીર.

13.45.38

अचिन्त्यं मनसाऽप्यन्यैः सरोभिः समलङ्कृतम् ।
विशालैश्चाग्निशरणैर्भूषितं कुसुमावृतैः ॥ १३.४५.३८ ॥

જે મનથી પણ અચિંત્ય છે, અન્યો માટે સરોવરોથી સારી રીતે શણગારાયેલું, વિશાળ અગ્નિશરણોથી અને ફૂલોથી ઢંકાયેલું શોભતું.

13.45.39

विभूषितं पुण्ययवित्रतोयया ।
सदा च जुष्टं नृप जह्नुकन्यया।
विभूषितं धर्मभृतां वरिष्ठै-
र्महात्मभिर्वह्निसमानकल्पैः ॥ १३.४५.३९ ॥

પવિત્ર અને શુદ્ધ જળથી શોભિત, હે રાજન્, જહ્નુની પુત્રી (ગંગા) દ્વારા સદા સેવિત, ધર્મધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ, અગ્નિ સમાન મહાત્માઓથી વિભૂષિત.

13.45.40

वाय्वाहारैरम्बुपैर्जप्यनित्यैः ।
सम्प्रक्षालैर्योगिभिर्ध्याननित्यैः।
धूमप्राशैरूष्मपैः क्षीरपैश्च ।
संजुष्टं च ब्राह्मणेन्द्रैः समन्तात् ॥ १३.४५.४० ॥

વાયુ આહાર કરનારા, જળ પીનારા, નિત્ય જપ કરનારા, શુદ્ધિસ્નાન કરનારા યોગીઓ, નિત્ય ધ્યાનમાં રત, ધૂમ આહાર કરનારા, ઉષ્મા પીનારા અને દૂધ પીનારા શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો દ્વારા ચોતરફ સેવિત.

13.45.41

गोचारिणोऽर्थाश्मकुट्टा दन्तोलूखलिकास्तथा ।
मरीचिपाः फेनपाश्च तथैव मृगचारिणः ॥ १३.४५.४१ ॥

ગાયોની જેમ વિચરનારા, પથ્થરથી ધાન્ય કૂટનારા, દાંતને જ ખાંડણિયો બનાવનારા, એ જ રીતે સૂર્યકિરણો પીનારા, ફીણ પીનારા અને મૃગોની જેમ વિચરનારા.

13.45.42

अश्वत्थफलभक्षाश्च तथा ह्युदकशायिनः ।
चीचचर्माम्बरधरास्तथा वल्कलधारिणः ॥ १३.४५.४२ ॥

પીપળના ફળ ખાનારા, એ જ રીતે જળમાં શયન કરનારા, ચીચ વૃક્ષની છાલ અને ચર્મનાં વસ્ત્ર ધારણ કરનારા, અને વલ્કલ ધારણ કરનારા.

13.45.43

सुदुःखान्नियमांस्तांस्तान्वहतः सुतपोधनान् ।
पश्यन्मुनीन्बहुविधानप्रवेष्टुमुपचक्रमे ॥ १३.४५.४३ ॥

અતિ કઠિન એવા તે તે નિયમોનું પાલન કરનારા, તપ જ જેમનું ધન છે તેવા અનેક પ્રકારના મુનિઓને જોતા તેમણે પ્રવેશવાનું શરૂ કર્યું.

13.45.44

सूपूजितं देवगणैर्महात्मभिः ।
शिवादिभिर्भारतपुण्यकर्मभिः।
रराज तच्चाश्रममण्डलं सदा ।
दिवीव राजञ्शशिमण्डलं यथा ॥ १३.४५.४४ ॥

દેવગણો, શિવ આદિ મહાત્માઓ અને ભરતવંશના પુણ્યકર્મીઓ દ્વારા સારી રીતે પૂજિત તે આશ્રમમંડળ, હે રાજન, સદા આકાશમાં ચંદ્રમંડળની જેમ શોભતું હતું.

13.45.45

क्रीडन्ति सर्पैर्नकुला मृगैर्व्याघ्राश्च मित्रवत् ।
प्रभावाद्दीप्ततपसां सन्निकर्षान्महात्मनाम् ॥ १३.४५.४५ ॥

દીપ્ત તપવાળા મહાત્માઓના પ્રભાવ અને સાન્નિધ્યથી નોળિયા સર્પો સાથે અને વાઘ હરણો સાથે મિત્રની જેમ રમે છે.

13.45.46

तत्राश्रमपदे श्रेष्ठे सर्वभूतमनोरम ।
सेविते द्विजशार्दूलैर्वेदवेदाङ्गपारगैः ॥ १३.४५.४६ ॥

ત્યાં, સર્વ પ્રાણીઓના મનને રમાડનારા તે શ્રેષ્ઠ આશ્રમસ્થળમાં, વેદ અને વેદાંગોમાં પારંગત દ્વિજશાર્દૂલો દ્વારા તે સેવાતું હતું.

13.45.47

नानानियमविख्यातैर्ऋषिभि सुमहान्मभिः ।
प्रविशन्नेव चापश्यं जटाचीरधरं प्रभुम् ॥ १३.४५.४७ ॥

વિવિધ નિયમોથી પ્રસિદ્ધ અતિ મહાત્મા ઋષિઓ વચ્ચે પ્રવેશતાં જ મેં જટા અને વલ્કલ ધારણ કરેલા એક પ્રભુને જોયા.

13.45.48

तेजसा तपसा चैव दीप्यमानं यथाऽनलम् ।
शिष्यैरनुगतं शान्तं युवानं ब्राह्मणर्वभम् ॥ १३.४५.४८ ॥

તેજ અને તપથી તે અગ્નિની જેમ દીપ્ત હતા, શિષ્યોથી અનુસરાયેલા, શાંત, યુવાન અને બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠ વૃષભ હતા.

13.45.49

शिरसा वन्दमानं मामुपमन्युरभाषत ॥ १३.४५.४९ ॥

માથું નમાવીને મને વંદન કરતા મને ઉપમન્યુએ કહ્યું.

13.45.50

स्वागतं पुण्डरीकाक्ष सफलानि तपांसि नः ।
यः पूज्यः पूजयसि मां द्रष्टव्यो द्रष्टुमिच्छसि ॥ १३.४५.५० ॥

હે કમળનયન, તારું સ્વાગત છે; અમારાં તપ સફળ થયાં. પૂજ્ય છતાં તું મારી પૂજા કરે છે; દર્શનીય છતાં તું મને જોવા ઇચ્છે છે.

13.45.51

मनुष्यतानुवृत्त्या त्वा ज्ञात्वा तिष्ठाम सर्वगम् ।
तमहं प्राञ्जलिर्भूत्वा मृगपक्षिष्वथाग्निषु।
धर्मे च शिष्यवर्गे च समपृच्छमनामयम् ॥ १३.४५.५१ ॥

મનુષ્યોના આચારને અનુસરીને, તું સર્વવ્યાપી છે એમ જાણીને અમે ઊભા હતા. મેં હાથ જોડીને પશુ-પક્ષીઓ, અગ્નિઓ, ધર્મ અને શિષ્યવર્ગની કુશળતા પૂછી.

13.45.52

ततो मां भगवानाह साम्ना परमवल्गुना ।
लप्स्यसे तनयं कृष्णि आत्मतुल्यमसंशयम् ॥ १३.४५.५२ ॥

પછી ભગવાને અત્યંત મધુર શબ્દોથી મને કહ્યું— હે કૃષ્ણિના વંશજ, તને તારા જેવો પુત્ર નિઃસંદેહ પ્રાપ્ત થશે.

13.45.53

तपः सुमहदास्थाय तोषयेशानमीश्वरम् ।
इह देवः सपत्नीकः समाक्रीडत्यधोक्षज ॥ १३.४५.५३ ॥

અતિ મહાન તપ કરીને ઈશાન ઈશ્વરને પ્રસન્ન કર. હે અધોક્ષજ, અહીં દેવ પોતાની પત્ની સાથે ક્રીડા કરે છે.

13.45.54

इहैनं दैवतश्रेष्ठं देवाः सर्षिगणाः पुरा ।
तपसा ब्रह्मचर्येण सत्येन च दमेन च ॥ १३.४५.५४ ॥

પ્રાચીન કાળે દેવો અને ઋષિગણો આ દેવશ્રેષ્ઠની તપ, બ્રહ્મચર્ય, સત્ય અને દમથી અહીં આરાધના કરતા હતા.

13.45.55

तोषयित्वा शुभान्कामान्प्राप्तवन्तो जनार्दन ।
तेजसां सपसां चैव निधिः स भगवानिह ॥ १३.४५.५५ ॥

હે જનાર્દન, તેમને પ્રસન્ન કરીને લોકોએ શુભ કામનાઓ મેળવી. તે ભગવાન અહીં તેજ અને તપના નિધિ છે.

13.45.56

शुभाशुभान्वितान्भावान्विसृजन्स क्षिपन्नपि ।
आस्ते देव्या सहाचिन्त्यो यं प्रार्थयसि शत्रुहन् ॥ १३.४५.५६ ॥

શુભ અને અશુભથી યુક્ત ભાવોને ત્યજતા અને ફેંકતા પણ તે અચિંત્ય દેવી સાથે રહે છે; તું જેની ઇચ્છા રાખે છે, હે શત્રુહંતા.

13.45.57

हिरण्यकशिपुर्योऽभूद्दानवो मेरुकम्पनः ।
तेन सर्वामरैश्वर्यं शर्वात्प्राप्तं समार्बुदम् ॥ १३.४५.५७ ॥

મેરુને કંપાવનાર હિરણ્યકશિપુ નામનો દાનવ હતો; તેણે શર્વ પાસેથી સર્વ અમરોનું ઐશ્વર્ય કરોડો વર્ષ સુધી મેળવ્યું.

13.45.58

तस्यैव पुत्रप्रवरो दमनो नाम विश्रुतः ।
महादेववराच्छक्रं वर्षार्बुदमयोधयम् ॥ १३.४५.५८ ॥

તેનો શ્રેષ્ઠ પુત્ર દમન નામે પ્રસિદ્ધ હતો; મહાદેવના વરથી તેણે કરોડો વર્ષ સુધી ઇન્દ્ર સાથે યુદ્ધ કર્યું.

13.45.59

विष्णोश्चक्रं च तद्धोरं वज्रमाखण्डलस्य च ।
शीर्णं पुराऽभवत्तात ग्रहस्याङ्गेषु केशव ॥ १३.४५.५९ ॥

વિષ્ણુનું એ ભયંકર ચક્ર અને ઇન્દ્રનું વજ્ર પણ પહેલા ગ્રહના અંગો પર ભાંગી ગયાં હતાં, હે તાત, હે કેશવ.

13.45.60

यत्तद्भगवता पूर्वं दत्तं चक्रं तवानघ ।
जलान्तरचरं हत्वा दैत्यं च बलगर्वितम् ॥ १३.४५.६० ॥

પૂર્વે ભગવાને તને આપેલું એ ચક્ર, હે નિષ્પાપ, પાણીમાં વિચરતા બળગર્વિત દૈત્યને મારીને.

13.45.61

उत्पादितं वृषाङ्केन दीप्तज्वलनसन्निभम् ।
दत्तं भगवता तुभ्यं दुर्धषं तेजसाऽद्भुतम् ॥ १३.४५.६१ ॥

વૃષભધ્વજ (શિવ) દ્વારા ઉત્પન્ન કરાયેલું, બળતી અગ્નિ સમાન, ભગવાને તને આપેલું, અજેય અને તેજમાં અદ્ભુત.

13.45.62

न शक्यं द्रष्टुमन्येन वर्जयित्वा पिनाकिनम् ।
सुदर्शनं भवत्येवं भवेनोक्तं तदा तु तत् ॥ १३.४५.६२ ॥

પિનાકધારી (શિવ) સિવાય બીજા કોઈ માટે આને જોવું શક્ય નથી. ત્યારે ભવ (શિવ) એ કહ્યું હતું કે આ સુદર્શન બનશે.

13.45.63

सुदर्शनं तदा तस्य लोके नाम प्रतिष्ठितम् ।
तज्जीर्णमभावत्तात ग्रहस्याङ्गेषु केशव। ॥ १३.४५.६३ ॥

ત્યારે તેનું સુદર્શન નામ લોકમાં સ્થાપિત થયું. હે તાત કેશવ, તે ગ્રહના અંગોમાં જીર્ણ થઈ ગયું.

13.45.64

ग्रहस्यातिवलस्याङ्गे वरदत्तस्य धीमतः ।
न शस्त्राणि वहन्त्यङ्गे चक्रवज्रशतान्यपि ॥ १३.४५.६४ ॥

અતિ-બળવાન, બુદ્ધિમાન ગ્રહના શરીરમાં વરદાનથી મળેલાં સો ચક્ર અને વજ્ર પણ શસ્ત્રો ધારણ કરતાં નથી.

13.45.65

अर्द्यमानाश्च विबुधा ग्रहेणि सुबलीयसा ।
शिवदत्तवराञ्जघ्नुरसुरेन्द्रान्सुरा भृशम् ॥ १३.४५.६५ ॥

અતિ બળવાન ગ્રહથી પીડાયેલા દેવતાઓએ શિવે આપેલા વરદાનોથી અસુરેન્દ્રોને આકરી રીતે હણ્યા.

13.45.66

तृष्टो विद्युत्प्रभस्यापि त्रिलोकेश्वरतां ददौ ।
शतं वर्षसहस्राणां सर्वलोकेश्वरोऽभवत् ॥ १३.४५.६६ ॥

પ્રસન્ન થઈને તેમણે વિદ્યુત્પ્રભને પણ ત્રિલોકનું ઈશ્વરપણું આપ્યું. સો હજાર વર્ષ સુધી તે સર્વ લોકોનો ઈશ્વર થયો.

13.45.67

ममैवानुचरो नित्यं भवितासीति चाब्रवीत् ।
तथा पुत्रसहस्राणामयुतं च ददौ प्रभुः ॥ १३.४५.६७ ॥

"તું સદા મારો જ અનુચર થઈશ" એમ પણ તેમણે કહ્યું. તે જ રીતે પ્રભુએ હજારો પુત્રોમાંથી દસ હજાર પણ આપ્યા.

13.45.68

कुशद्वीपं च स ददौ राज्येन भगवानजः ।
तथा शतमुखो नाम धात्रा सृष्टो महासुरः। ॥ १३.४५.६८ ॥

ભગવાન અજે તેને કુશદ્વીપ રાજ્ય રૂપે આપ્યો. એ જ રીતે ધાતાએ સર્જેલો શતમુખ નામનો મહાસુર હતો.

13.45.69

येन वर्षशतं साग्रमात्ममांसैर्हुतोऽनलः ।
तं प्राह भववांस्तुष्टः किंकरोमीति शंकरः ॥ १३.४५.६९ ॥

જેણે સો વર્ષથી વધુ પોતાના માંસથી અગ્નિમાં આહુતિ આપી, તેને પ્રસન્ન થયેલા શંકરે કહ્યું, 'હું શું કરું?'

13.45.70

तं वै शतमुखः प्राह योगो भवतु मेऽद्भुतः ।
बलं च दैवतश्रेष्ठ शाश्वतं सम्प्रयच्छ मे ॥ १३.४५.७० ॥

તેને શતમુખે કહ્યું, 'મને અદ્ભુત યોગ થાઓ; હે દેવશ્રેષ્ઠ, મને શાશ્વત બળ આપો.'

13.45.71

तथेति भगवानाह तस्य तद्वचनं प्रभुः ।
स्वायंभुवः क्रतुश्चापि पुत्रार्थमभवत्पुरा ॥ १३.४५.७१ ॥

ભગવાન પ્રભુએ તેના એ વચન પર કહ્યું, 'તથાસ્તુ.' પૂર્વે સ્વાયંભુવ ક્રતુ પણ પુત્ર માટે (આ જ રીતે) થયો હતો.

13.45.72

आविश्य योगेनात्मानं त्रीणि वर्षशतान्यपि ।
तस्य चोपददौ पुत्रान्सहस्रं क्रतुसम्मितान्।
योगेश्वरं देवगीतं वेत्थ कृष्ण न संशयः ॥ १३.४५.७२ ॥

યોગ દ્વારા પોતાની અંદર પ્રવેશીને ત્રણસો વર્ષ સુધી (તપ કર્યું), અને તેને યજ્ઞો સમાન એક હજાર પુત્રો આપ્યા. હે કૃષ્ણ, યોગેશ્વરનું દેવગીત તું જાણે છે, એમાં સંદેહ નથી.

13.45.73

याज्ञवल्क्य इति ख्यात ऋषिः परमधार्मिकः ।
आराध्य स महादेवं प्राप्तवानतुलं यशः ॥ १३.४५.७३ ॥

યાજ્ઞવલ્ક્ય નામે પ્રસિદ્ધ એ પરમ ધાર્મિક ઋષિએ મહાદેવની આરાધના કરીને અતુલ્ય યશ પ્રાપ્ત કર્યો.

13.45.74

वेदव्यासश्च योगात्मा पराशरसुतो मुनिः ।
सोऽपि शंकरमाराध्य प्राप्तवानतुलं यशः ॥ १३.४५.७४ ॥

યોગાત્મા વેદવ્યાસ, પરાશરના પુત્ર મુનિ, તેમણે પણ શંકરની આરાધના કરીને અતુલ યશ પ્રાપ્ત કર્યો.

13.45.75

वालखिल्या मघवता ह्यवज्ञाताः पुरा किल ।
तैः क्रुद्धैर्भगवान्रुद्रस्तपसा तोषितो ह्यभूत् ॥ १३.४५.७५ ॥

પૂર્વે મઘવાન (ઇન્દ્ર) એ વાલખિલ્યોનું અપમાન કર્યું; ક્રોધિત તેમના તપથી ભગવાન રુદ્ર પ્રસન્ન થયા.

13.45.76

तांश्चापि दैवतश्रेष्ठः प्राह प्रीतो जगत्पतिः ।
सुपर्णं सोमहर्तारं तपसोत्पादयिष्यथ ॥ १३.४५.७६ ॥

દેવશ્રેષ્ઠ જગત્પતિ પ્રસન્ન થઈને તેમને પણ બોલ્યા: 'તપથી તમે સોમહર્તા સુપર્ણ (ગરુડ)ને ઉત્પન્ન કરશો.'

13.45.77

महादेवस्य रोषाच्च आपो नष्टाः पुराऽभवन् ।
ताश्च सप्तकपालेन देवैरन्याः प्रवर्तिताः ॥ १३.४५.७७ ॥

પૂર્વે મહાદેવના ક્રોધથી જળ નષ્ટ થયાં; દેવોએ સપ્તકપાલથી બીજાં જળ પ્રવર્તિત કર્યાં.

13.45.78

ततः पानीयमभवत्प्रसन्ने त्र्यम्बके भुवि ।
अत्रिभार्या सुतं दत्तं सोमं दुर्वाससं प्रभो ॥ १३.४५.७८ ॥

પછી ત્ર્યંબક પ્રસન્ન થતાં પૃથ્વી પર પીવાલાયક જળ થયું; હે પ્રભુ, અત્રિની પત્ની ને સોમ અને દુર્વાસ નામના પુત્રો અપાયા.

13.45.79

अत्रेर्भार्याऽपि भर्तारं संत्यज्य ब्रह्मवादिनी ।
नाहं तव मुने भूयो वशगा स्यां कथञ्चन ॥ १३.४५.७९ ॥

અત્રિની પત્ની પણ બ્રહ્મવાદિની થઈને પતિને ત્યજીને બોલી: 'હે મુનિ, હવે હું કોઈ પણ રીતે ફરી તમારા વશમાં નહીં રહું.'

13.45.80

इत्युक्त्वा सा महादेवमगमच्छरणं किल ।
निराहास भयादत्रेस्त्रीणि वर्षशतान्यपि ॥ १३.४५.८० ॥

આમ કહીને તે મહાદેવને શરણે ગઈ. અત્રિના ભયથી તેણે ત્રણસો વર્ષ સુધી પણ નિરાહાર રહ્યા.

13.45.81

अशेत मुसलेष्वेव प्रसादार्थं भवस्य सा ।
तामब्रवीद्धसन्देवो भविता वै सुतस्तव ॥ १३.४५.८१ ॥

ભવની કૃપા માટે તે સાંબેલાઓ પર જ સૂઈ ગઈ. ત્યારે દેવે હસીને તેને કહ્યું, 'તને અવશ્ય પુત્ર થશે.'

13.45.82

विना भर्त्रा चरुद्रेण भविष्यति न संशयः ।
वंशे तवैव नाम्ना तु ख्यातिं यास्यति चेप्सिताम् ॥ १३.४५.८२ ॥

પતિ વિના પણ, ચારુદ્ર (શિવ) દ્વારા આ થશે, તેમાં સંશય નથી. તારા જ વંશમાં, તારા નામથી તે ઇચ્છિત કીર્તિ પામશે.

13.45.83

विकर्णश्च महादेवं तथा भक्तसुखावहम् ।
प्रसाद्य भगवान्सिद्धिं प्राप्तवान्मधुसूदन ॥ १३.४५.८३ ॥

વિકર્ણે પણ એ જ રીતે, ભક્તોને સુખ આપનાર મહાદેવને પ્રસન્ન કરીને, હે મધુસૂદન, ભગવાનની સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી.

13.45.84

शाकल्यः संशितात्मा वै नववर्षशतान्यपि ।
आराधयामास भवं मनोयज्ञेन केशव ॥ १३.४५.८४ ॥

શાકલ્યે, સંયમિત આત્માથી, નવસો વર્ષ સુધી પણ મનોયજ્ઞથી ભવની આરાધના કરી, હે કેશવ.

13.45.85

तं चाह भगवांस्तुष्टो ग्रन्थकारो भविष्यसि ।
वत्साक्षया च ते कीतिस्त्रेलोक्ये वै भविष्यति ॥ १३.४५.८५ ॥

પ્રસન્ન થયેલા ભગવાને તેને કહ્યું, 'તું ગ્રંથકાર થશે; અને તારી કીર્તિ ત્રણેય લોકમાં અક્ષય થશે.'

13.45.86

अक्षयं च कुलं तेऽस्तु महर्षिभिरलंकृतम् ।
भविष्यति द्विजश्रेष्ठः सूत्रकर्ता सुतस्तव ॥ १३.४५.८६ ॥

તારું કુળ અક્ષય થાઓ, મહર્ષિઓથી અલંકૃત. દ્વિજશ્રેષ્ઠ, તારો પુત્ર સૂત્રકાર થશે.

13.45.87

सावर्णिश्चापि विख्यात ऋषिरासीत्कृते युगे ।
इह तेन तपस्तप्तं षष्टिवर्षशतान्यथ ॥ १३.४५.८७ ॥

કૃતયુગમાં સાવર્ણિ નામે પ્રખ્યાત ઋષિ હતા. તેમણે અહીં છસો વર્ષ તપ કર્યું.

13.45.88

तमाह भगवान्रुद्रः साक्षात्तुष्टोस्मि तेऽनघ ।
ग्रन्थकृल्लोकविख्यातो भवितास्यजरामरः ॥ १३.४५.८८ ॥

ભગવાન રુદ્રે તેમને કહ્યું, 'હે નિષ્પાપ, હું તારા પર સાક્ષાત્ પ્રસન્ન છું. તું લોકવિખ્યાત ગ્રંથકાર અને જરામરણરહિત થઈશ.'

13.45.89

शक्रेणि तु पुरा देवो वाराणस्यां जनार्दन ।
आराधितोऽभूद्भक्तेन दिग्वासा भस्मगुष्ठितः
आराध्य स महादेवं देवराज्यमवाप्तवान् ॥ १३.४५.८९ ॥

હે જનાર્દન, પૂર્વે વારાણસીમાં ઇન્દ્રે ભક્તિથી દિગંબર, ભસ્મલિપ્ત દેવની આરાધના કરી હતી. તે મહાદેવની આરાધના કરીને તેણે દેવરાજ્ય મેળવ્યું.

13.45.90

नारदेन तु भक्त्याऽसौ भव आराधितः पुरा ।
तस्य तुष्टो महादेवो जगौ देवगुरुर्गुरुः ॥ १३.४५.९० ॥

પૂર્વે નારદે ભક્તિથી ભવની આરાધના કરી હતી. તેમના પર પ્રસન્ન થયેલા મહાદેવે દેવગુરુની જેમ ગાયું.

13.45.91

तेजसा तपसा कीर्त्या त्वत्समो न भविष्यति ।
गीतेन वादितव्येन नित्यं मामनुयास्यसि ॥ १३.४५.९१ ॥

તેજ, તપ અને કીર્તિમાં તારા જેવો કોઈ નહીં હોય. ગીત અને વાદ્ય સાથે તું સદા મને અનુસરીશ.

13.45.92

बाणः स्कन्दसमत्वं च कामो दर्पविमोक्षणम् ।
लवणोऽवध्यतामन्यैर्दशास्यश्च पुनर्बलम्।
अन्तकोऽन्तमनुप्राप्तस्तस्मात्कोऽन्यः परः प्रभुः ॥ १३.४५.९२ ॥

બાણ સ્કંદ સમાન થયો, કામ અભિમાનથી મુક્ત થયો, લવણ અન્યોથી અવધ્ય બન્યો, અને દશમુખ રાવણે ફરી બળ મેળવ્યું. અંતક (મૃત્યુ) પોતે અંતને પામ્યો; તેથી તેના કરતાં બીજો કયો શ્રેષ્ઠ પ્રભુ છે?

13.45.93

मयाऽपि च यथा दृष्टो देवदेवः पुरा विभो ।
साक्षात्पशुपतिस्तात तच्चापि शृणु माधव ॥ १३.४५.९३ ॥

હે વિભો, પૂર્વે મેં પણ દેવદેવને, સાક્ષાત્ પશુપતિને જેમ જોયા હતા તે પણ — હે તાત, હે માધવ, તે સાંભળો.

13.45.94

यदर्थं च मया देवः प्रयतेन तथा विभो ।
आराधितो महातेजास्तच्चापि शृणु विस्तरात् ॥ १३.४५.९४ ॥

જે હેતુથી મેં તે મહાતેજસ્વી દેવની, હે વિભો, આ રીતે પ્રયત્નપૂર્વક આરાધના કરી હતી, તે પણ વિસ્તારથી સાંભળો.

13.45.95

यदवाप्तं च मे पूर्वं देवदेवान्महेश्वरात् ।
तत्सर्वं निखिलेनाद्य कथयिष्यामि तेऽनघ ॥ १३.४५.९५ ॥

પૂર્વે દેવદેવ મહેશ્વર પાસેથી મેં જે મેળવ્યું હતું તે બધું, હે નિષ્પાપ, હવે તમને સંપૂર્ણ કહીશ.

13.45.96

पुरा कृतयुगे तात ऋषिरासीन्महायशाः ।
व्याघ्रपाद इति ख्यातो वेदवेदाङ्गपारगः।
तस्याहमभवं पुत्रो धौम्यश्चापि ममानुजः ॥ १३.४५.९६ ॥

હે તાત, પૂર્વે કૃતયુગમાં વ્યાઘ્રપાદ નામે જાણીતા મહાયશસ્વી ઋષિ હતા, જે વેદ અને વેદાંગોના પારંગત હતા. તેમનો પુત્ર હું થયો, અને ધૌમ્ય પણ મારો નાનો ભાઈ હતો.

13.45.97

कस्यचित्त्थ कालस्य धौम्येन सह माधव ।
आगच्छमाश्रमं क्रीडन्मुनीनां भावितात्मनाम् ॥ १३.४५.९७ ॥

કોઈ સમયે, હે માધવ, ધૌમ્ય સાથે રમતાં રમતાં હું શુદ્ધાત્મા મુનિઓના આશ્રમમાં આવ્યો.

13.45.98

तत्रापि च मया दृष्टा दुह्यमाना पयस्विनी ।
लक्षितं च मया क्षीरं स्वादुतो ह्यमृतोपमम् ॥ १३.४५.९८ ॥

ત્યાં પણ મેં દૂઝાતી એક દૂધાળી ગાયને જોઈ; તે દૂધ મેં ધ્યાનથી જોયું, સ્વાદમાં તે ખરેખર અમૃત જેવું હતું.

13.45.99

तदाप्रभृति चैवाहमरुदं मधुसूदन ।
दीयतां दीयतां क्षीरं मम मातरितीरिता ॥ १३.४५.९९ ॥

હે મધુસૂદન, ત્યારથી હું રડવા લાગ્યો; 'મા, મને દૂધ આપ, દૂધ આપ' એમ કહ્યું.

13.45.100

अभावाच्चैव दुग्धस्य दुःखिता जननी तदा ॥ १३.४५.१०० ॥

દૂધના અભાવે ત્યારે માતા દુઃખી થઈ.

13.45.101

ततः पिष्टं समालोड्य तोयेन सह माधव ।
आवयोः क्षीरमित्येव पानार्थं समुपानयत् ॥ १३.४५.१०१ ॥

પછી, હે માધવ, લોટને પાણી સાથે સારી રીતે ભેળવીને, 'આ આપણા બંને માટે દૂધ છે' એમ કહીને પીવા માટે લાવી.

13.45.102

अथ गव्यं पयस्तात कदाचित्प्राशितं मया। ॥ १३.४५.१०२ ॥

પછી, હે તાત, એકવાર મેં ગાયનું દૂધ પીધું.

13.45.103

पित्राऽहं यज्ञकाले हि नीतो ज्ञातिकुलं महत् ।
तत्र सा क्षरते देवी दिव्या गौः सुरनन्दिनी ॥ १३.४५.१०३ ॥

યજ્ઞના સમયે પિતા મને એક મોટા જ્ઞાતિકુળમાં લઈ ગયા; ત્યાં તે દિવ્ય દેવી, સુરનંદિની નામની દિવ્ય ગાય, દૂધ ઝરે છે.

13.45.104

यस्ताहं तत्पयः पीत्वा रसेन ह्यमृतोपमम् ।
ज्ञात्वा क्षीरगुणांश्चैव उपलभ्य हि सम्भवम्।
स च पिष्टरसस्तात न मे प्रीतिमुपावहत् ॥ १३.४५.१०४ ॥

અમૃત સમાન રસવાળું તે દૂધ પીને, તેના ગુણો અને ઉત્પત્તિ જાણીને પણ, હે તાત, તે પીસેલો રસ મને આનંદ આપી શક્યો નહીં.

13.45.105

ततोऽहमब्रुवं बाल्याज्जननीमात्मनस्तदा ।
नेदं क्षीरोदनं मातर्यत्त्वं मे दत्तवत्यसि ॥ १३.४५.१०५ ॥

ત્યારે મેં બાલ્યાવસ્થાને લીધે મારી માતાને કહ્યું: મા, તેં મને આપ્યો તે દૂધભાત નથી.

13.45.106

ततो मामब्रवीन्माता दुःखशोकसमन्विता ।
पुत्रस्नेहात्परिष्वज्य मूर्ध्नि चाघ्राय माधव ॥ १३.४५.१०६ ॥

ત્યારે દુઃખ અને શોકથી ભરેલી માતાએ મને કહ્યું; પુત્રસ્નેહથી મને આલિંગન આપી અને માથું સૂંઘીને, હે માધવ.

13.45.107

कुतः क्षीरोदनं वत्स मुनीनां भावितात्मनम् ।
वने निवसतां नित्यं कन्दमूलफलाशिनाम् ॥ १३.४५.१०७ ॥

વત્સ, જે મુનિઓ હંમેશા વનમાં રહે છે, શુદ્ધ મનવાળા છે, કંદ-મૂળ-ફળ ખાય છે, તેમને દૂધભાત ક્યાંથી મળે?

13.45.108

आस्थितानां नदीं दिव्यां वालखिल्यैर्निषेविताम् ।
कुत क्षीरं वनस्थानां मुनीनां गिरिवासिनाम् ॥ १३.४५.१०८ ॥

વાલખિલ્યો સેવે છે તે દિવ્ય નદીનો આશ્રય લીધેલા, વનમાં અને પર્વતો પર રહેતા મુનિઓને દૂધ ક્યાંથી?

13.45.109

पावनानां वनाशानां वनाश्रमनिवासिनाम् ।
ग्राम्याहारनिवृत्तानामारण्यफलभोजिनाम्।
नास्ति पुत्र पयोऽरण्ये सुरभीगोत्रवर्जिते ॥ १३.४५.१०९ ॥

પુત્ર, જે પવિત્ર છે, વનમાં આશા રાખનારા છે, વન-આશ્રમોમાં રહે છે, ગ્રામ્ય આહાર છોડીને વનફળ ખાય છે, તેમને સુરભી ગોવંશ વિનાના વનમાં દૂધ નથી.

13.45.110

नदीगह्वरशैलेषु तीर्थेषु विविधेषु च ।
तपसा जप्यनित्यानां शिवो नः परमा गतिः ॥ १३.४५.११० ॥

નદીઓ, ગુફાઓ, પર્વતો અને વિવિધ તીર્થોમાં, તપ અને નિત્ય જપ કરનારાઓ માટે શિવ જ અમારી પરમ ગતિ છે.

13.45.111

अप्रसाद्य विरूपाक्षं वरदं स्थाणुमव्ययम् ।
कुतः क्षीरोदनं वत्स सुखानि वसनानि च ॥ १३.४५.१११ ॥

વત્સ, વિરૂપાક્ષ, વરદાતા, સ્થાણુ, અવ્યય એવા શિવને પ્રસન્ન કર્યા વિના દૂધભાત અને સુખદ વસ્ત્રો કેવી રીતે મળે?

13.45.112

तं प्रपद्य सदा वत्स सर्वभावेन शङ्करम् ।
तत्प्रसादाच्च कामेभ्यः फलं प्राप्स्यसि पुत्रक ॥ १३.४५.११२ ॥

વત્સ, સદા સર્વભાવથી તે શંકરને શરણ લે; તેમની કૃપાથી તને ઇચ્છિત ફળ પ્રાપ્ત થશે, પુત્ર.

13.45.113

जनन्यास्तद्वचः श्रुत्वा तदाप्रभृति शत्रुहन् ।
प्राञ्जलिः प्रणतो भूत्वा इदमम्बामवोचयं ॥ १३.४५.११३ ॥

માતાનાં એ વચન સાંભળીને, હે શત્રુહંતા, ત્યારથી હાથ જોડી પ્રણામ કરીને મેં માતાને આમ કહ્યું.

13.45.114

कोऽयमम्ब महादेवः स कथं च प्रसीदति ।
कुत्र वा वसते देवो द्रष्टव्यो वा कथञ्चन ॥ १३.४५.११४ ॥

માતા, આ મહાદેવ કોણ છે? તે કેવી રીતે પ્રસન્ન થાય છે? તે દેવ ક્યાં વસે છે, અને કોઈ પણ રીતે તેમનું દર્શન કેવી રીતે થાય?

13.45.115

तुष्यते वा कथं शर्वो रूपं तस्य च कीदृशम् ।
कथं ज्ञेयः प्रसन्नो वा दर्शयेज्जननी मम ॥ १३.४५.११५ ॥

શર્વ કેવી રીતે સંતુષ્ટ થાય છે? તેમનું રૂપ કેવું છે? તેઓ પ્રસન્ન થયા છે એ કેવી રીતે જાણવું? માતા, તેઓ મને કેવી રીતે દર્શન આપશે?

13.45.116

एवमुक्ता तदा कृष्ण माता मे सुतवत्सला ।
मूर्घन्याध्राय गोविन्द सबाष्पाकुललोचना ॥ १३.४५.११६ ॥

આ રીતે કહેવાયા પછી, હે કૃષ્ણ, પુત્રવત્સલ મારી માતાએ, હે ગોવિંદ, આંસુથી ભરેલી વ્યાકુળ આંખોથી મારું માથું સૂંઘ્યું.

13.45.117

प्रमार्जन्ती च गात्राणि मम वै मधुसूदन ।
दैन्यमालम्ब्य जननी इदमाह सुरोत्तम ॥ १३.४५.११७ ॥

મારા અંગો લૂછતાં, હે મધુસૂદન, દીનતા સ્વીકારીને માતાએ, હે સુરોત્તમ, આ કહ્યું.

13.45.118

दुर्विज्ञेयो महादेवो दुराधारो दुरन्तकः ।
दुराबाधश्च दुर्ग्राह्यो दुर्द्दश्यो ह्यकृतात्मभिः ॥ १३.४५.११८ ॥

મહાદેવને જાણવા કઠિન, આધાર આપવો કઠિન, તેમનો અંત કઠિન, તેમને પીડા આપવી કઠિન, પકડવા કઠિન, અકૃતાત્માઓ માટે તેમનું દર્શન પણ કઠિન.

13.45.119

यस्य रूपाण्यनेकानि प्रवदन्ति मनीषिणः ।
स्थानानि च विचित्राणि प्रासादाश्चाप्यनेकशः ॥ १३.४५.११९ ॥

જ્ઞાનીઓ જેમનાં અનેક રૂપો કહે છે; વિચિત્ર સ્થાનો અને અનેક મહેલો પણ તેમના છે.

13.45.120

को हि तत्त्वेन तद्वेद ईशस्य चरितं शुभम् ।
कृतवान्यानि रूपाणि देवदेवः पुरा किल।
क्रीडते च तथा शर्वः प्रसीदति यथाच वै ॥ १३.४५.१२० ॥

દેવદેવે પૂર્વે ધારણ કરેલાં રૂપો, તે ઈશ્વરનું શુભ ચરિત્ર, અને શર્વ જે રીતે ક્રીડા કરી પ્રસન્ન થાય છે તે ખરેખર કોણ જાણે છે?

13.45.121

हृदिस्थः सर्वभूतानां विश्वरूपो महेश्वरः ।
भक्तानामनुकम्पार्थं दर्शनं च यथाश्रुतम्।
मुनीनां ब्रुवतां दिव्यमीशानचरितं शुभम् ॥ १३.४५.१२१ ॥

સર્વ ભૂતોના હૃદયમાં સ્થિત વિશ્વરૂપ મહેશ્વર છે; ભક્તો પર કરુણાથી તેઓ દર્શન આપે છે; મુનિઓ કહે છે તે પ્રમાણે, ઈશાનનું દિવ્ય અને શુભ ચરિત્ર આ જ છે.

13.45.122

कृतवान्यानि रूपाणि कथितानि दिवौकसैः ।
अनुग्रहार्थं विप्राणां शृणु वत्स समासतः ॥ १३.४५.१२२ ॥

દેવોએ કહેલાં, બ્રાહ્મણો પર કૃપા માટે તેમણે ધારણ કરેલાં રૂપો, હે વત્સ, સંક્ષેપમાં સાંભળ.

13.45.123

तानि ते कीर्तयिष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ १३.४५.१२३ ॥

તું મને જે પૂછે છે, તે હું તને કહીશ.

13.45.124

ब्रह्मविष्णुसुरेन्द्राणां रुद्रादित्याश्विनामपि ।
विश्वेषामपि देवानां वपुर्धारयते भवः ॥ १३.४५.१२४ ॥

બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, દેવેન્દ્ર, રુદ્રો, આદિત્યો, અશ્વિનીકુમારો અને વિશ્વદેવોનાં રૂપો પણ ભવ (શિવ) ધારણ કરે છે.

13.45.125

नराणां देवनारीणां तथा प्रेतपिशाचयोः ।
किरातशबराणां च जलजानामनेकशः ॥ १३.४५.१२५ ॥

મનુષ્યો, દેવાંગનાઓ, પ્રેત અને પિશાચો, કિરાતો અને શબરો, તથા જળચર પ્રાણીઓ—એમનાં અનેક રૂપો પણ (તે ધારણ કરે છે).

13.45.126

करोति भगवान्रूपमाटव्यशबराण्यपि ।
कूर्मो मत्स्यस्तथा शङ्खः प्रवालाङ्कुरभूषणः ॥ १३.४५.१२६ ॥

ભગવાન વનના શબરોનાં રૂપો પણ ધારણ કરે છે; કાચબો, માછલી, પરવાળાના અંકુરોથી શણગારેલો શંખ પણ (તેમનાં રૂપો છે).

13.45.127

यक्षराक्षससर्पाणां दैत्यदानवयोरपि ।
वपुर्धारयते देवो भूयश्च बिलवासिनाम् ॥ १३.४५.१२७ ॥

યક્ષો, રાક્ષસો, સર્પો, દૈત્યો અને દાનવોનાં રૂપો પણ દેવ ધારણ કરે છે; અને બિલમાં વસનારાઓનાં પણ.

13.45.128

व्याघ्रसिंहमृगाणां च तरक्ष्वृक्षपतत्त्रिणाम् ।
उलूकश्वशृगालानां रूपाणि कुरुतेऽपि च ॥ १३.४५.१२८ ॥

વાઘ, સિંહ, હરણ, તરક્ષુ, રીંછ, પક્ષીઓ, ઘુવડ, કૂતરા અને શિયાળનાં રૂપો પણ તે ધારણ કરે છે.

13.45.129

हंसकाकमयूराणां कृकलासकसारसाम् ।
रूपाणि च बलाकानां गृध्रचक्राङ्गयोरपि ॥ १३.४५.१२९ ॥

હંસ, કાગડા, મોર, ગરોળી, સારસ, બગલા, ગીધ અને ચક્રવાકનાં રૂપો પણ.

13.45.130

करोति वा स रूपाणि धारयत्यपि पर्वतम् ।
गोरूपं च महादेवो हस्त्यश्वोष्ट्रखराकृतिः ॥ १३.४५.१३० ॥

તે તે રૂપો ધારણ કરે છે, પર્વતને પણ ધારણ કરે છે. મહાદેવ ગાયનું રૂપ અને હાથી, ઘોડો, ઊંટ, ગધેડાનો આકાર ધારણ કરે છે.

13.45.131

छागशार्दूलरूपश्च अनेकमृगरूपधृक् ।
अण्डजानां च दिव्यानां वपुर्धारयते भवः ॥ १३.४५.१३१ ॥

બકરા અને વાઘનું રૂપ ધારણ કરનાર, અનેક હરણનાં રૂપો ધરનાર ભવ દિવ્ય અંડજ પ્રાણીઓનાં શરીર પણ ધારણ કરે છે.

13.45.132

दण्डी छत्री च कुण्डी च द्विजानां वारणस्तथा ।
षण्मुखो वै बहुमुखस्त्रिनेत्रो बहुशीर्षकः ॥ १३.४५.१३२ ॥

દંડધારી, છત્રધારી, કુંડધારી, દ્વિજોનો રક્ષક, ષડાનન, બહુમુખ, ત્રિનેત્ર, બહુશીર્ષ તે છે.

13.45.133

अनेककटिपादश्च अनेकोदरवक्त्रधृत् ।
अनेकपाणिपार्श्वश्च अनेकगपसंवृतः ॥ १३.४५.१३३ ॥

અનેક કમર અને પગવાળો, અનેક પેટ અને મુખ ધારણ કરનાર, અનેક હાથ અને પાર્શ્વવાળો, અનેક ગણોથી ઘેરાયેલો.

13.45.134

ऋषिगन्धर्वरूपश्च सिद्धचारणरूपधृत् ।
भस्पपाण्डुरगात्रश्च चन्द्रार्धकृतभूषणः ॥ १३.४५.१३४ ॥

હું ઋષિ અને ગંધર્વનું રૂપ ધારણ કરું છું; સિદ્ધ અને ચારણનું રૂપ પણ ધારણ કરું છું; મારું શરીર ભસ્મથી પાંડુર છે; અર્ધચંદ્ર મારું આભૂષણ છે.

13.45.135

अनेकरावसंघुष्टश्चानेकस्तुतिसंस्कृतः ।
सर्वभूतान्तकः सर्वः सर्वलोकप्रतिष्ठितः ॥ १३.४५.१३५ ॥

અનેક અવાજોથી ગૂંજતો અને અનેક સ્તુતિઓથી સન્માનિત હું સર્વ ભૂતોનો અંત, સર્વરૂપ છું; સર્વ લોકોમાં પ્રતિષ્ઠિત છું.

13.45.136

सर्वलोकान्तरात्मा च सर्वगः सर्ववाद्यपि ।
सर्वत्र भगवान्ज्ञेयो हृदिस्थः सर्वदेहिनाम् ॥ १३.४५.१३६ ॥

હું સર્વ લોકોનો અંતરાત્મા, સર્વવ્યાપી અને સર્વને બોલાવનાર પણ છું; સર્વત્ર ભગવાનને જાણવા જોઈએ, જે સર્વ દેહધારીઓના હૃદયમાં સ્થિત છે.

13.45.137

यो हि यं कामयेत्कामं यस्मिन्नर्थऽर्च्यते पुनः ।
तत्सर्वं वेत्ति देवेशस्तं प्रपद्य यदीच्छसि ॥ १३.४५.१३७ ॥

જે કોઈ જે કામના ઇચ્છે છે અને જે હેતુથી ફરી પૂજા કરે છે, તે સર્વ દેવેશ જાણે છે; જો તું ઇચ્છે તો તેમનું શરણ લે.

13.45.138

नन्दते कुप्यते चापि तथा हुंकारयत्यपि ।
चक्री शूली गदापाणिर्मुसली खड्गपट्टसी ॥ १३.४५.१३८ ॥

તે આનંદ પામે છે, ક્રોધ કરે છે, અને એ જ રીતે હુંકાર પણ કરે છે; હું ચક્રધારી, શૂલધારી, હાથમાં ગદા ધરનાર, મુસળધારી, અને ખડ્ગ-પટ્ટસ ધરનાર છું.

13.45.139

भूधरो नागमौञ्जी च नागकुण्डलकुण्डली ।
नागयज्ञोपवीती य नागचर्मोत्तरच्छदः ॥ १३.४५.१३९ ॥

હું ભૂધર છું; નાગની મેખલા ધારણ કરું છું, નાગકુંડળ પહેરું છું; નાગનું યજ્ઞોપવીત ધારણ કરું છું, હાથીની ચામડી ઉત્તરીય તરીકે ઓઢું છું.

13.45.140

हसते गायते चैव नृत्यते च मनोहरम् ।
वादयत्यपि वाद्यानि विचित्राणि गणैर्युतः ॥ १३.४५.१४० ॥

તે મનોહર રીતે હસે છે, ગાય છે, નૃત્ય કરે છે; પોતાના ગણો સાથે વિચિત્ર વાદ્યો પણ વગાડે છે.

13.45.141

वल्गते जृम्बते चैव रुदते रोदयत्यपि ।
उन्मत्तमत्तरूपं च भाषते चापि सुस्वरः ॥ १३.४५.१४१ ॥

તે કૂદે છે, બગાસાં ખાય છે, રડે છે અને બીજાઓને પણ રડાવે છે; ઉન્મત્ત અને મત્ત રૂપે મધુર સ્વરે બોલે પણ છે.

13.45.142

अतीव हसते रौद्रस्त्रासयन्नयनैर्जनम् ।
जागर्ति चैव स्वपिति जृम्भते च यथासुवम् ॥ १३.४५.१४२ ॥

તે અતિશય હસે છે; ભયંકર બનીને પોતાની આંખોથી લોકોને ડરાવે છે; જાગે છે, ઊંઘે છે, બગાસાં ખાય છે, જેમ તેને ગમે તેમ.

13.45.143

जपते जप्यते चैव तपते तप्यते पुनः ।
ददाति प्रतिगृह्णाति युञ्जते ध्यायतेऽपि च ॥ १३.४५.१४३ ॥

તે જપ કરે છે, બીજાઓ દ્વારા જપ કરાવાય પણ છે; તપ કરે છે, ફરી તપ કરાવાય પણ છે; આપે છે, ગ્રહણ પણ કરે છે; યોગમાં જોડાય છે, ધ્યાન પણ કરે છે.

13.45.144

वेदीमध्ये तथा यूपे गोष्ठमध्ये हुताशने ।
दृश्यते दृश्यते चापि बालो वृद्धो युवा तथा ॥ १३.४५.१४४ ॥

વેદીના મધ્યમાં, યૂપ પર, ગોશાળાના મધ્યમાં, હવનની અગ્નિમાં પણ તે દેખાય છે; બાળક, વૃદ્ધ અને યુવાન રૂપે પણ તે દેખાય છે.

13.45.145

क्रीडते ऋषिकन्याभिर्ऋषिपत्नीभिरेव च ।
ऊर्ध्वकेशो महाशेफो नग्नो विकृतलोचनः ॥ १३.४५.१४५ ॥

તે ઋષિકન્યાઓ અને ઋષિપત્નીઓ સાથે ક્રીડા કરે છે; તેના વાળ ઊંચા ઊભા છે, તેનો શિશ્ન મોટો છે, તે નગ્ન છે, તેની આંખો વિકૃત છે.

13.45.146

गौरः श्यामस्तथा कृष्णः पाण्डुरो धूमलोहितः ।
विकृताक्षो विशालाक्षो दिग्वासाः सर्ववासकः ॥ १३.४५.१४६ ॥

ગૌર, શ્યામ, તથા કૃષ્ણ, પાંડુર, ધૂમલોહિત; વિકૃતાક્ષ, વિશાલાક્ષ, દિગ્વાસ, સર્વવાસક.

13.45.147

अरूपस्याद्यरूपस्य अतिरूपाद्यरूपिणः ।
अनाद्यन्तमजस्यान्तं वेत्स्यते कोस्य तत्त्वतः ॥ १३.४५.१४७ ॥

અરૂપનો, આદિરૂપનો, અતિરૂપથી આદિરૂપીનો, અનાદિ-અનંત અજનો અંત તત્ત્વતઃ કોણ જાણશે?

13.45.148

हृदि प्राणो मनो जीवो योगात्मा योगसंज्ञितः ।
ध्यानं तत्परमात्मा च भावग्राह्यो महेश्वरः ॥ १३.४५.१४८ ॥

હૃદયમાં પ્રાણ, મન, જીવ; યોગાત્મા, યોગસંજ્ઞિત; ધ્યાન, તે પરમાત્મા; ભાવથી ગ્રાહ્ય મહેશ્વર.

13.45.149

वादको गायनश्चैव सहस्रशतलोचनः ।
एकवक्त्रो द्विवक्त्रश्च त्रिवक्त्रोऽनेकवक्त्रकः ॥ १३.४५.१४९ ॥

વાદક, ગાયક, સહસ્ર-શત-લોચન; એકવક્ત્ર, દ્વિવક્ત્ર, ત્રિવક્ત્ર, અનેકવક્ત્ર.

13.45.150

तद्भक्तस्तद्गतो नित्यं तन्निष्ठस्तत्परायणः ।
भज पुत्र महादेवं ततः प्राप्स्यसि चेप्सितं ॥ १३.४५.१५० ॥

તેના ભક્ત, તેનામાં લીન, સદા તેનામાં નિષ્ઠ, તેને જ પરમ આશ્રય માનીને, હે પુત્ર, મહાદેવની ભજના કર; ત્યારે ઇચ્છિત પામીશ.

13.45.151

जनन्यास्तद्वचः श्रुत्वा तदाप्रभृति शत्रुहन् ।
मम भक्तिर्महादेवे नैष्ठिकी समपद्यत ॥ १३.४५.१५१ ॥

માતાના તે વચન સાંભળીને, હે શત્રુહંતા, ત્યારથી મહાદેવ પ્રત્યે મારી નિષ્ઠાવાન ભક્તિ ઉત્પન્ન થઈ.

13.45.152

ततोऽहं तप आस्थाय तोषयामास शंकरम् ।
दिव्यं वर्षसहस्रं तु वामाङ्गुष्ठाग्रविष्ठितः ॥ १३.४५.१५२ ॥

પછી મેં તપનો આશ્રય લઈને શંકરને પ્રસન્ન કર્યા. દિવ્ય એક હજાર વર્ષ સુધી હું ડાબા પગના અંગૂઠાના અગ્ર ભાગ પર ઊભો રહ્યો.

13.45.153

एकं वर्षशतं चैव फलाहारस्ततोऽभवम् ।
द्वितीयं शीर्णपर्णाशी तृतीयं चाम्बुभोजनः ॥ १३.४५.१५३ ॥

સો વર્ષ સુધી હું ફળ ખાઈને રહ્યો. પછી બીજાં સો વર્ષ ખરેલાં પાંદડાં ખાધાં, અને ત્રીજાં સો વર્ષ ફક્ત પાણી પીને રહ્યો.

13.45.154

शतानि सप्त चैवाहं वायुभक्षस्तदाऽभवम् ।
एकं वर्षसहस्रं तु दिव्यमाराधितो मया ॥ १३.४५.१५४ ॥

સાતસો વર્ષ સુધી હું ફક્ત વાયુ ખાઈને રહ્યો. પછી એક દિવ્ય હજાર વર્ષ સુધી મેં તેમની આરાધના કરી.

13.45.155

ततस्तुष्टो महादेवः सर्वलोकेश्वरः प्रभुः ।
एकभक्त इति ज्ञात्वा जिज्ञासां कुरुते तदा ॥ १३.४५.१५५ ॥

ત્યારે સર્વલોકેશ્વર પ્રભુ મહાદેવ પ્રસન્ન થયા. હું એકનિષ્ઠ ભક્ત છું એમ જાણીને તેમણે ત્યારે મારી પરીક્ષા લેવાની ઇચ્છા કરી.

13.45.156

शक्ररूपं स कृत्वा तु सर्वैर्देवगणैर्वृतः ।
सहस्राक्षस्तदा भूत्वा वज्रपाणिर्महायशाः ॥ १३.४५.१५६ ॥

તેમણે ઇન્દ્રનું રૂપ ધારણ કર્યું અને સર્વ દેવગણોથી ઘેરાયેલા રહ્યા. ત્યારે તેઓ સહસ્રનેત્ર, હાથમાં વજ્ર ધારણ કરનાર મહાયશસ્વી બન્યા.

13.45.157

सुधावदातं रक्ताक्षं स्तब्धकर्णं मदोत्कटम् ।
आवेष्टतकरं घोरं चतुर्दष्ट्रं महागजम् ॥ १३.४५.१५७ ॥

અમૃત જેવો શ્વેત, લાલ આંખોવાળો, સ્તબ્ધ કાનવાળો, મદથી ઉગ્ર, વીંટળાયેલી સૂંઢવાળો, ભયંકર, ચાર દાંતવાળો મહાગજ.

13.45.158

समास्थितः स भगवान्दीप्यमानः स्वतेजसा ।
आजगाम किरीटी तु हारकेयूरभूषितः ॥ १३.४५.१५८ ॥

પોતાના તેજથી ઝળહળતા તે ભગવાન બિરાજમાન હતા. ત્યારે કિરીટધારી અર્જુન હાર અને કેયૂરથી શોભતો આવ્યો.

13.45.159

पाण्डुरेणातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि ।
सेव्यभानोप्सरोभिश्च दिव्यगन्धर्वनादितैः ॥ १३.४५.१५९ ॥

માથા પર સફેદ છત્ર ધરાયેલું, અપ્સરાઓથી સેવાયેલું અને દિવ્ય ગંધર્વોના ગાનથી ગુંજતું.

13.45.160

ततो मामाह देवेन्द्रस्तुष्टस्तेऽहं द्विजोत्तम ।
वरं वृणीष्व मत्तस्त्वं यत्ते मनसि वर्तते ॥ १३.४५.१६० ॥

ત્યારે દેવેન્દ્રે મને કહ્યું, 'હે દ્વિજોત્તમ, હું તારા પર પ્રસન્ન છું. તારા મનમાં જે વર હોય તે મારી પાસેથી માગ.'

13.45.161

शक्रस्य तु वचः श्रुत्वा नाहं प्रीतमनाऽभवम् ।
अब्रवं च तदा कृष्ण देवराजमिदं वचः ॥ १३.४५.१६१ ॥

શક્રના વચન સાંભળીને મારું મન પ્રસન્ન ન થયું. હે કૃષ્ણ, ત્યારે મેં દેવરાજને આ વચન કહ્યું.

13.45.162

नाहं त्वत्तो वरं काङ्क्षे नान्यस्मादपि दैवतात् ।
महादेवादृते सौम्य सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ १३.४५.१६२ ॥

હું તારી પાસેથી કોઈ વર ઇચ્છતો નથી, અને બીજા કોઈ દેવતા પાસેથી પણ નહીં — મહાદેવ સિવાય. હે સૌમ્ય, આ હું તને સત્ય કહું છું.

13.45.163

सत्यंसत्यं हि नः शक्र वाक्यमेतत्सुनिश्चितम् ।
न यन्मिहेश्वरं मुक्त्वा कथाऽन्या मम रोचते ॥ १३.४५.१६३ ॥

હે શક્ર, આ અમારું વચન છે — સત્ય, સત્ય જ, અત્યંત નિશ્ચિત: મહેશ્વર સિવાય બીજી કોઈ વાત મને ગમતી નથી.

13.45.164

पशुपतिवचनाद्भवामि सद्यः ।
कृमिरथवा तरुरप्यनेकशाखः।
अपशुपतिवरप्रसादजा मे ।
त्रिभुवनराज्यविभूतिरप्यनिष्टा ॥ १३.४५.१६४ ॥

પશુપતિના વચનથી હું તરત જ થાઉં છું — કીડો હોઉં કે અનેક ડાળીઓવાળું વૃક્ષ. પશુપતિના વરપ્રસાદથી જન્મેલા મને ત્રિભુવનનું રાજ્ય અને વૈભવ પણ અપ્રિય છે.

13.45.165

जन्मश्वपाकमध्येऽ-
पि मेऽस्तु हरचरणवन्दनरतस्य।
मा वाऽनीश्वरभक्तो ।
भवानि भवनेऽपि शक्रस्य ॥ १३.४५.१६५ ॥

મારો જન્મ ચાંડાલોની વચ્ચે થાય તોપણ હું હરના ચરણવંદનમાં રત રહું. અનીશ્વરનો ભક્ત થઈ ઇન્દ્રના ભવનમાં હોઉં તોપણ હું ન થાઉં.

13.45.166

वाय्वम्बुभुजोऽपि सतो ।
नरस्य दुःखक्षयः कुतस्तस्य।
भवति हि सुरासुरगुरौ ।
यस्य न विश्वेश्वरे भक्तिः ॥ १३.४५.१६६ ॥

પવન અને જળ પર જીવતો તપસ્વી હોય તોપણ માણસના દુઃખનો ક્ષય કેવી રીતે થાય? જેને વિશ્વેશ્વરમાં ભક્તિ નથી, તેને દેવાસુરોના ગુરુ પાસે હોવા છતાં દુઃખક્ષય કેવી રીતે થાય?

13.45.167

अलमन्याभिस्तेषां ।
कथाभिरप्यन्यधर्मयुक्ताभिः।
येषां न क्षणमपि रुचितो ।
हरचरणस्मरणविच्छेदः ॥ १३.४५.१६७ ॥

હરના ચરણસ્મરણનો ક્ષણભર પણ વિચ્છેદ જેમને રુચતો નથી, તેમને અન્ય ધર્મોથી યુક્ત અન્ય કથાઓ બસ છે — જોઈતી નથી.

13.45.168

हरचरणनिरतमतिना ।
भवितव्यमनार्जवं युगं प्राप्य।
संसारभयं न भवति ।
हरभक्तिरसायनं पीत्वा ॥ १३.४५.१६८ ॥

જેની મતિ હરના ચરણોમાં રત છે, તેણે યુગ પ્રાપ્ત થાય તોપણ કુટિલતા વિનાનું થવું જોઈએ. હરભક્તિનું અમૃત પીધા પછી સંસારનો ભય થતો નથી.

13.45.169

दिवसं दिवसार्धं वा मुहूर्तं वा क्षणं लवम् ।
न ह्यलब्धप्रसादस्य भक्तिर्भवति शङ्करे ॥ १३.४५.१६९ ॥

એક દિવસ, અડધો દિવસ, એક મુહૂર્ત, એક ક્ષણ કે એક લવ — જેને પ્રસાદ મળ્યો નથી, તેનામાં શંકર પ્રત્યે ભક્તિ ઉત્પન્ન થતી નથી.

13.45.170

अपि कीटः पतङ्गो वा भवेयं शङ्कराज्ञया ।
न तु शक्र त्वया दत्तं त्रैलोक्यमपि कामये ॥ १३.४५.१७० ॥

શંકરની આજ્ઞાથી હું કીડો કે પતંગિયું પણ બની જાઉં; પણ હે શક્ર, તારું આપેલું ત્રિલોક પણ હું ઇચ્છતો નથી.

13.45.171

श्वाऽपि महेश्वरवचना-
द्भवामि स हि नः परः कामः।
त्रिदशगणराज्यमपि खलु ।
नेच्छाम्यमहेश्वराज्ञप्तम् ॥ १३.४५.१७१ ॥

મહેશ્વરના વચનથી હું કૂતરો પણ બની જાઉં; એ જ અમારી પરમ કામના છે. મહેશ્વરની આજ્ઞા વિના આપેલું દેવગણોનું રાજ્ય પણ હું ખરેખર ઇચ્છતો નથી.

13.45.172

न नाकपृष्ठं न च देवराज्यं ।
न ब्रह्मलोकं न च निष्कलत्वम्।
न सर्वकामानखिलान्वृणोमि ।
हरस्य दासत्वमहं वृणोमि ॥ १३.४५.१७२ ॥

સ્વર્ગનું શિખર નહીં, દેવરાજ્ય નહીં, બ્રહ્મલોક નહીં, નિષ્કલત્વ પણ નહીં; સર્વ કામનાઓને પણ પૂર્ણપણે હું પસંદ કરતો નથી. હરની દાસતા જ હું પસંદ કરું છું.

13.45.173

यावच्छशाङ्कधवलामलबद्धमौलि-
र्न प्रीयते पशुपतिर्भगवान्ममेशः।
तावज्जरामरणजन्मशताभिघातै-
र्दुःखानि देहविहितानि समुद्वहामि ॥ १३.४५.१७३ ॥

ચંદ્ર જેવા શ્વેત, નિર્મળ રીતે બાંધેલા મુકુટવાળા પશુપતિ ભગવાન, મારા ઈશ, પ્રસન્ન ન થાય ત્યાં સુધી, જરા, મરણ અને જન્મના સેંકડો પ્રહારોથી દેહમાં વિધાયેલાં દુઃખો હું સહન કરું છું.

13.45.174

दिवसकरशशाङ्कवह्निदीप्तं ।
त्रिभुवनसारमसारमाद्यमेकम्।
अजरममरमप्रसाद्य रुद्रं ।
जगति पुमानिह को लभेत शान्तिं ॥ १३.४५.१७४ ॥

સૂર્ય, ચંદ્ર, અગ્નિથી પ્રકાશિત, ત્રિભુવનનું સાર, અસાર, આદિ એક, જરારહિત, અમર રુદ્રને પ્રસન્ન કર્યા વિના, આ જગતમાં કયો માનવી શાંતિ મેળવશે?

13.45.175

धिक्तेषां धिक्तेषां ।
पुनरपि च धिगस्तु धिक्तेषाम्।
येषां न वसति हृदये ।
कुपथगतिविमोक्षको रुद्रः ॥ १३.४५.१७५ ॥

તેમને ધિક્કાર, તેમને ધિક્કાર; ફરીથી પણ તેમને ધિક્કાર. જેમના હૃદયમાં કુમાર્ગગતિમાંથી મુક્ત કરનાર રુદ્ર વસતા નથી, તેમને ધિક્કાર.

13.45.176

यदि नाम जन्म भूयो ।
भवति मदीयैः पुनर्दोषैः।
तस्मिंस्तस्मिञ्जन्मनि ।
भवे भवेन्मेऽक्षया भक्तिः ॥ १३.४५.१७६ ॥

મારા દોષોને કારણે ફરી જન્મ થાય તો તે જન્મમાં, તે અસ્તિત્વમાં મારી ભક્તિ અક્ષય રહો.

13.45.177

कः पुनर्भवने हेतुरीशे कारणकारणे ।
येन शर्वादृतेऽन्यस्मात्प्रसादं नाभिकाङ्क्षसि ॥ १३.४५.१७७ ॥

કારણોના કારણ એવા ઈશમાં આ અસ્તિત્વનું કારણ શું છે? જેના લીધે શર્વ સિવાય બીજા કોઈની કૃપા તમે ઇચ્છતા નથી?

13.45.178

उपमन्युरुवाच ।
सदसद्व्यक्तमव्यक्तं यमाहुर्ब्रह्मवादिनः।
नित्यमेकमनेकं च वरं तस्माद्वृणीमहे ॥ १३.४५.१७८ ॥

ઉપમન્યુ બોલ્યા: સત્-અસત્, વ્યક્ત, અવ્યક્ત, જેને બ્રહ્મવાદીઓ નિત્ય, એક અને અનેક કહે છે, તેમાંથી જ અમે વર માગીએ છીએ.

13.45.179

अनादिमध्यपर्यन्तं ज्ञानैश्वर्यमचिन्तितम् ।
आत्मानं परमं यस्माद्वरं तस्माद्वृणीमहे ॥ १३.४५.१७९ ॥

આદિ, મધ્ય અને અંત વિનાના, જ્ઞાન-ઐશ્વર્યવાળા, અચિંત્ય, પરમ આત્મા એવા તેમનામાંથી જ અમે વર માગીએ છીએ.

13.45.180

ऐश्वर्यं सकलं यस्मादनुत्पादितमव्ययम् ।
अबीजाद्बीजसम्भूतं वरं तस्माद्वृणीमहे ॥ १३.४५.१८० ॥

જેમાંથી સમસ્ત ઐશ્વર્ય છે, જે અનુત્પાદિત અને અવ્યય છે, બીજ વિના બીજમાંથી ઉત્પન્ન થયેલાને જન્મ આપનાર, તેમનામાંથી જ અમે વર માગીએ છીએ.

13.45.181

तमसः परमं ज्योतिस्तपस्तद्वृत्तिनां परम् ।
यं ज्ञात्वा नानुशोचन्ति वरं तस्माद्वृणीमहे ॥ १३.४५.१८१ ॥

અંધકારથી પરેનું પરમ જ્યોતિ, તપ, તે માર્ગે ચાલનારાઓનું પરમ; જેને જાણીને લોકો શોક કરતા નથી, તેમનામાંથી જ અમે વર માગીએ છીએ.

13.45.182

भूतभावनभावज्ञं सर्वभूताभिभावनम् ।
सर्वगं सर्वदं देवं पूजयामि पुरंदर ॥ १३.४५.१८२ ॥

જીવોના ઉત્પત્તિ-સ્વરૂપને જાણનાર, સર્વ જીવોને વશ કરનાર, સર્વવ્યાપી અને સર્વ આપનાર એ દેવની હું પૂજા કરું છું, હે પુરંદર.

13.45.183

हेतुवादैर्विनिर्मुक्तं साङ्ख्ययोगार्थदं परम् ।
यमुपासन्ति तत्त्वज्ञा वरं तस्माद्वृणीमहे ॥ १३.४५.१८३ ॥

તર્કવાદોથી મુક્ત, સાંખ્ય અને યોગનું પરમ ફળ આપનાર, તત્ત્વજ્ઞો જેની ઉપાસના કરે છે, તેમની પાસેથી અમે વર માંગીએ છીએ.

13.45.184

मघवन्मघवात्मानं यं वदन्ति सुरेश्वरम् ।
सर्वभूतगुरुं देवं वरं तस्माद्वृणीमहे ॥ १३.४५.१८४ ॥

હે મઘવન્, જેને મઘવા-આત્મા, સુરેશ્વર અને સર્વ ભૂતોના ગુરુ દેવ કહે છે, તેમની પાસેથી અમે વર માંગીએ છીએ.

13.45.185

यत्पूर्वमसृजद्देवं ब्रह्माणं लोकभावनम् ।
अण्डमाकाशमापूर्य वरं तस्माद्वृणीमहे ॥ १३.४५.१८५ ॥

જેમણે પૂર્વે લોકપાલક દેવ બ્રહ્માની સર્જના કરી, આકાશને ભરીને અંડ સર્જ્યું, તેમની પાસેથી અમે વર માંગીએ છીએ.

13.45.186

अग्निरापोऽनिलः पृथ्वी खं बुद्धिश्च मनो महान् ।
स्रष्टा चैषां भवेद्योऽन्यो ब्रूहि कः परमेश्वरात् ॥ १३.४५.१८६ ॥

અગ્નિ, જળ, વાયુ, પૃથ્વી, આકાશ, બુદ્ધિ, મન અને મહત્ (તત્ત્વ) — એમનો સ્રષ્ટા પરમેશ્વર સિવાય બીજો કોણ હોઈ શકે? કહો.

13.45.187

मनो मतिरहङ्कारस्तन्मात्राणीन्द्रियाणि च ।
ब्रूहि चैषां भवेच्छक्र कोऽन्योस्ति परमं शिवात् ॥ १३.४५.१८७ ॥

મન, મતિ, અહંકાર, તન્માત્રાઓ અને ઇન્દ્રિયો — હે શક્ર, શિવથી ભિન્ન એમનો સ્રષ્ટા બીજો કોણ છે? કહો.

13.45.188

स्रष्टारं भुवनस्येह वदन्तीह पितामहम् ।
आराध्य स तु देवेशमश्नुते महतीं क्षियम् ॥ १३.४५.१८८ ॥

આ જગતના સર્જનહાર અને પિતામહ તરીકે તેમને અહીં ઓળખવામાં આવે છે. દેવેશની આરાધના કરીને તે મહાન ઐશ્વર્ય પામે છે.

13.45.189

भगवत्युत्तमैश्वर्यं ब्रह्मविष्णुपुरोगमम् ।
विद्यते वै महादेवाद्ब्रूहि कः परमेश्वरात् ॥ १३.४५.१८९ ॥

બ્રહ્મા અને વિષ્ણુને આગળ રાખીને રહેલું ઉત્તમ ઐશ્વર્ય ભગવાન મહાદેવમાં જ છે. કહો, પરમેશ્વરથી મોટો કોણ છે?

13.45.190

दैत्यदानवमुख्यानामाधिपत्यारिमर्दनात् ।
कोऽन्यः शक्रोति देवेशाद्दितेः सम्पादितुं सुतान् ॥ १३.४५.१९० ॥

દૈત્ય-દાનવના મુખ્યોનું આધિપત્ય શત્રુમર્દન વડે હરીને દેવેશ સિવાય બીજો કોણ દિતિના પુત્રોને સાધી શકે?

13.45.191

दिक्कालसूर्यतेजांसि ग्रहवाय्विन्दुतारकाः ।
विद्धि त्वेते महादेवाद्ब्रूहि कः परमेश्वरात् ॥ १३.४५.१९१ ॥

દિશાઓ, કાળ, સૂર્યનું તેજ, ગ્રહો, વાયુ, ચંદ્ર અને તારાઓ — આ બધું મહાદેવથી જ છે એમ જાણ. કહો, પરમેશ્વરથી મોટો કોણ છે?

13.45.192

अथोत्पत्तिविनाशे वा यज्ञस्य त्रिपुरस्य वा ।
दैत्यदानवमुख्यानामाधिपत्यारिमर्दनः ॥ १३.४५.१९२ ॥

યજ્ઞની ઉત્પત્તિ અને વિનાશમાં, અથવા ત્રિપુરના (વિનાશમાં), અથવા દૈત્ય-દાનવ મુખ્યોનું આધિપત્ય શત્રુમર્દન વડે હરવામાં કોણ સમર્થ છે?

13.45.193

किं चात्र बहुभिः सूक्तैर्हेतुवादैः पुरंदर ।
सहस्रनयनं दृष्ट्वा त्वामेव सुरसत्तम ॥ १३.४५.१९३ ॥

અહીં ઘણાં સૂક્તો અને તર્કવાદોથી શું લાભ, હે પુરંદર? હે દેવશ્રેષ્ઠ, સહસ્રનેત્ર તમને જ જોઈને (બધું સ્પષ્ટ છે).

13.45.194

पूजितं सिद्धगन्धर्वैर्देवैश्च ऋषिभिस्तथा ।
देवदेवप्रसादेन तत्सर्वं कुशिकोत्तम ॥ १३.४५.१९४ ॥

સિદ્ધો, ગંધર્વો, દેવો અને ઋષિઓએ પણ તેમની પૂજા કરી છે. હે કુશિકશ્રેષ્ઠ, તે સર્વ દેવદેવની કૃપાથી.

13.45.195

अव्यक्तमुक्तकेशाय सर्वगस्येदमात्मकम् ।
चेतनाचेतनाद्येषु शक्र विद्धि महेश्वरात् ॥ १३.४५.१९५ ॥

હે શક્ર, ચેતન-અચેતન આદિ સર્વમાં આ બધું અવ્યક્ત, ખુલ્લા વાળવાળા, સર્વવ્યાપી મહેશ્વરથી ઉત્પન્ન થયું છે અને તેમનું જ સ્વરૂપ છે, એમ જાણ.

13.45.196

भुवाद्येषु महान्तेषु लोकालोकान्तरेषु च ।
द्वीपस्थानेषु मेरोश्च विभवेष्वन्तरेषु च। ॥ १३.४५.१९६ ॥

પૃથ્વી આદિ મહાન તત્ત્વોમાં, લોક અને અલોકની વચ્ચેના સ્થાનોમાં, મેરુના દ્વીપ-સ્થાનોમાં, વિભૂતિઓમાં અને અંતરોમાં પણ.

13.45.197

भगवन्मघवन्देवं वदन्ते तत्त्वदर्शिनः ।
यदि देवाः सुराः शक्र पश्यन्त्यन्यां भवाकृतिम्। ॥ १३.४५.१९७ ॥

હે ભગવન્, મઘવન્, તત્ત્વદર્શીઓ એ દેવને કહે છે. હે શક્ર, જો દેવો અને સુરો ભવનું બીજું રૂપ જુએ છે—

13.45.198

किं न गच्छन्ति शरणं मर्दिताश्चासुरैः सुराः ।
अभिघातेषु देवानां सयक्षोरगरक्षसाम्। ॥ १३.४५.१९८ ॥

અસુરોથી કચડાયેલા સુરો શા માટે શરણે જતા નથી? દેવો પર પ્રહાર થાય ત્યારે, યક્ષો, ઉરગો, રાક્ષસો સહિત.

13.45.199

परस्परविनाशीषु स्वस्थानैश्वर्यदो भवः ।
अन्धकस्याथ शुक्रस्य दुन्दुभेर्महिषस्य च।
यक्षेन्द्रबलरक्षःसु निवातकवचेषु च ।
वरदानावघाताय ब्रूहि कोऽन्यो महेश्वरात् ॥ १३.४५.१९९ ॥

પરસ્પર વિનાશમાં પોતાના સ્થાનનું ઐશ્વર્ય આપનાર ભવ; અંધક, શુક્ર, દુંદુભિ, મહિષ, યક્ષેન્દ્રનું બળ, રાક્ષસો, નિવાતકવચો—વરદાનના ઘાત માટે—કહે, મહેશ્વર સિવાય બીજો કોણ?

13.45.200

सुरासुरगुरोर्वक्त्रे कस्य रेतः पुरा हुतम् ।
कस्य वाऽन्यस्य रेतस्तद्येन हैमो गिरिः कृतः ॥ १३.४५.२०० ॥

દેવો અને અસુરોના ગુરુના મુખમાં પૂર્વે કોનું રેતસ હોમાયું? અથવા બીજા કોઈનું તે રેતસ, જેનાથી સુવર્ણ પર્વત બન્યો?

13.45.201

दिग्वासाः कीर्त्यते कोऽन्यो लोके कश्चोर्ध्वरेतसः ।
कस्य चार्धे स्थिता कान्ता अनङ्गः केन निर्जितः ॥ १३.४५.२०१ ॥

જગતમાં દિગંબર તરીકે કોનું કીર્તન થાય છે, અને ઊર્ધ્વરેતસ બીજો કોણ? કોના અર્ધા અંગમાં પ્રિય પત્ની સ્થિત છે, અને અનંગ (કામ)ને કોણે જીત્યો?

13.45.202

ब्रूहीन्द्र परमं स्थानं कस्य देवैः प्रशस्यते ।
श्मशाने कस्य क्रीडार्थं नृत्ते वा कोऽभिभाष्यते ॥ १३.४५.२०२ ॥

હે ઇન્દ્ર, કહો: દેવો દ્વારા પ્રશંસિત પરમ સ્થાન કોનું છે? સ્મશાનમાં ક્રીડા માટે કોનું, અથવા નૃત્યમાં કોને સંબોધવામાં આવે છે?

13.45.203

कस्यैश्वर्यं समानं च भूतैः को वाऽपि क्रीडते ।
कस्य तुल्यबला देवगणाश्चैश्वर्यदर्पिताः ॥ १३.४५.२०३ ॥

કોનું ઐશ્વર્ય ભૂતો સમાન છે? અથવા કોણ તેમની સાથે ક્રીડા કરે છે? કોના સમાન બળવાન દેવગણો ઐશ્વર્યના ગર્વથી ભરેલા છે?

13.45.204

घुष्यते ह्यचलं स्थानं कस्य त्रैलोक्यपूजितम् ।
वर्षते तपते कोऽन्यो ज्वलते तेजसा च कः ॥ १३.४५.२०४ ॥

ત્રૈલોક્યમાં પૂજિત અચલ સ્થાન કોનું ઘોષિત થાય છે? વર્ષા કોણ કરે છે, તાપ કોણ આપે છે, અને તેજથી બીજો કોણ પ્રજ્વલે છે?

13.45.205

कस्मादोषधिसम्पत्तिः को वा धारयते वसु ।
प्रकामं क्रीडते को वा त्रैलोक्ये सचराचरे ॥ १३.४५.२०५ ॥

કોનાથી ઓષધિઓની સમૃદ્ધિ થાય છે? અથવા કોણ ધન ધારણ કરે છે? ત્રૈલોક્યમાં, ચર-અચર સહિત, કોણ ઇચ્છા મુજબ ક્રીડા કરે છે?

13.45.206

ज्ञानसिद्धिक्रियायोगैः सेव्यमानश्च योगिभिः ।
ऋषिगन्धर्वसिद्धैश्च विहितं कारणं परम् ॥ १३.४५.२०६ ॥

જ્ઞાન, સિદ્ધિ અને ક્રિયાના યોગથી યોગીઓ દ્વારા સેવિત, તેમજ ઋષિઓ, ગંધર્વો અને સિદ્ધો દ્વારા નિર્ધારિત પરમ કારણ (તે જ).

13.45.207

कर्मयज्ञक्रियायोगैः सेव्यमानः सुरासुरैः ।
नित्यं कर्मफलैर्हीनं तमहं कारणं वदे ॥ १३.४५.२०७ ॥

કર્મ, યજ્ઞ અને ક્રિયાના યોગથી સુર અને અસુરો દ્વારા સદા સેવિત, કર્મફળોથી રહિત તેમને હું કારણ કહું છું.

13.45.208

स्थूलं सूक्ष्ममनौपम्यमग्राह्यं गुणगोचरम् ।
गुणहीनं गुणाध्यक्षं परं माहेश्वरं पदम् ॥ १३.४५.२०८ ॥

સ્થૂળ અને સૂક્ષ્મ, અનુપમ, અગ્રાહ્ય, ગુણોના વિષયવાળું, ગુણહીન, ગુણોના અધ્યક્ષ, પરમ માહેશ્વર પદ.

13.45.209

विश्वेशं कारणगुरुं लोककालोकान्तकारणम् ।
भूताभूतभविष्यच्च जनकं सर्वकारणम्। ॥ १३.४५.२०९ ॥

વિશ્વેશ્વર, કારણોના ગુરુ, લોક, કાળ અને તેના અંતના કારણ, ભૂત, અભૂત અને ભવિષ્યના જનક, સર્વકારણ.

13.45.210

अक्षराक्षरमव्यक्तं विद्याविद्ये कृताकृते ।
धर्माधर्मौ यतः शक्र तमहं कारणं ब्रुवे ॥ १३.४५.२१० ॥

અક્ષર અને અક્ષર, અવ્યક્ત, વિદ્યા અને અવિદ્યા, કૃત અને અકૃત, ધર્મ અને અધર્મ — જેમનાથી, હે શક્ર, તેમને જ હું કારણ કહું છું.

13.45.211

प्रत्यक्षमिह देवेन्द्र पश्य लिङ्गं भगाङ्कितम् ।
देवदेवेन रुद्रेण सृष्टिसंहारहेतुना ॥ १३.४५.२११ ॥

હે દેવેન્દ્ર, અહીં પ્રત્યક્ષ જુઓ — ભગચિહ્નિત લિંગ, દેવોના દેવ રુદ્ર દ્વારા, જે સૃષ્ટિ અને સંહારનું કારણ છે.

13.45.212

मात्रा पूर्वं ममाख्यातं कारणं लोकलक्षणम् ।
नास्ति चेशात्परं शक्र तं प्रपद्य यदीच्छसि ॥ १३.४५.२१२ ॥

પહેલાં માતાએ મને લોકલક્ષણરૂપ કારણ કહ્યું હતું. હે શક્ર, ઈશથી પર કંઈ નથી. જો તું ઇચ્છે તો તેને જ શરણે જા.

प्रत्यक्षं ननु ते सुरेश विदितं संयोगलिङ्गोद्भवं ।
त्रैलोक्यं सविकारनिर्गुणगणं ब्रह्मादिरेतोद्भवम्।
यद्ब्रह्मेन्द्रहुताशविष्णुसहिता देवाश्च दैत्येश्वरा ।
नान्यत्कामसहस्रकल्पितधियः शंसन्ति ईशात्परं ॥ १३.४५.२१३ ॥

હે સુરેશ, લિંગ-સંયોગથી ઉત્પન્ન, વિકાર અને ગુણો સહિતનું ત્રિલોક તને પ્રત્યક્ષ જ જ્ઞાત છે; તે બ્રહ્માદિના બીજથી ઉત્પન્ન થયું છે. બ્રહ્મા, ઇન્દ્ર, અગ્નિ, વિષ્ણુ સહિત દેવો અને દૈત્યેશ્વરો, હજારો કામનાઓથી ઘડાયેલી બુદ્ધિવાળાઓ સિવાય, ઈશથી પરે બીજું કંઈ કહેતા નથી.

13.45.214

तं देवं सचराचरस्य जगतो व्याख्यातवेद्योत्तमं ।
कामार्थी वरयामि संयतमना मोक्षाय सद्यः शिवम्
हेतुभिर्वा किमन्यैस्तैरीशः कारणकारणम् ।
न शुश्रुम यदन्यस्य लिङ्गमभ्यर्चितं सुरैः ॥ १३.४५.२१४ ॥

ચર-અચર જગતનું ઉત્તમ જ્ઞેય કહેવાયેલા તે દેવને, સંયમિત મનથી, કામના અને મોક્ષ માટે શિવરૂપે હું તરત વરું છું. બીજા હેતુઓથી શું? ઈશ એ કારણોનું પણ કારણ છે. બીજાનું લિંગ દેવોએ આ રીતે પૂજ્યું હોય એવું અમે સાંભળ્યું નથી.

13.45.215

कस्यान्यस्य सुरैः सर्वैर्लिङ्गं मुक्त्वा महेश्वरम् ।
अर्च्यतेऽर्चितपूर्वं वा ब्रूहि यद्यस्ति ते श्रुतिः ॥ १३.४५.२१५ ॥

મહેશ્વરનું લિંગ છોડીને સર્વ દેવો દ્વારા બીજા કોઈનું લિંગ પૂજાય છે, કે પહેલાં પૂજાયું છે? જો તું સાંભળ્યું હોય તો કહે.

13.45.216

यस्य ब्रह्म च विष्णुश्च त्वं चापि सहदैवतैः ।
अर्चयध्वं सदा लिङ्गं तस्माच्छ्रेष्ठतमो हि सः ॥ १३.४५.२१६ ॥

બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને તું પણ અન્ય દેવો સાથે જેના લિંગની સદા પૂજા કરો છો, તેથી તે જ શ્રેષ્ઠતમ છે.

13.45.217

न पद्माङ्गा न चक्राङ्का न वज्राङ्का यतः प्रजाः ।
लिङ्गाङ्का च भगाङ्का च तस्मान्माहेश्वरी प्रजा ॥ १३.४५.२१७ ॥

કારણ કે પ્રજાઓ પદ્મ, ચક્ર કે વજ્ર ચિહ્નવાળી નથી, પણ લિંગ અને ભગ ચિહ્નવાળી છે; તેથી આ પ્રજા માહેશ્વરી છે.

13.45.218

देव्याःकरणरूपभावजनिताःसर्वाभगाङ्काः स्त्रियो ।
लिङ्गेनापि हरस्य सर्वपुरुषाः प्रत्यक्षचिह्नीकृताः।
योऽन्यत्कारणमीश्वरात्प्रवदते देव्या च यन्नाङ्कितं ।
त्रैलोक्ये सचराचरे स तु पुमान्बाह्यो भवेद्दुर्मतिः ॥ १३.४५.२१८ ॥

દેવીના રૂપ અને અંગથી જન્મેલી બધી સ્ત્રીઓ ભગ-ચિહ્નવાળી છે; હરના લિંગથી બધા પુરુષો પ્રત્યક્ષ ચિહ્નિત કરાયા છે. ઈશ્વર સિવાય બીજું કારણ કહેનાર, અને દેવીથી અંકિત ન હોય તેવું ત્રિલોકમાં ચરાચરમાં કહેનાર પુરુષ બહારનો અને દુર્મતિ થશે.

13.45.219

पुल्लिङ्गं सर्वमीशानं स्त्रीलिङ्गं विद्धि चाप्यमाम् ।
द्वाभ्यां तनुभ्यां व्याप्तं हि चराचरमिदं जगत् ॥ १३.४५.२१९ ॥

બધું પુલ્લિંગ ઈશાન છે, અને સ્ત્રીલિંગને પણ અમા જાણ. આ બે દેહોથી જ આ ચરાચર જગત વ્યાપ્ત છે.

13.45.220

तस्माद्वरमहं काङ्क्षे निधनं वाऽपि कौशिक ।
गच्छ वा तिष्ठ वा शक्र यथेष्टं बलसूदन ॥ १३.४५.२२० ॥

તેથી, હે કૌશિક, હું વરદાન ઇચ્છું છું, અથવા મૃત્યુ પણ. હે શક્ર, હે બલસૂદન, તને ગમે તેમ જા કે રહે.

13.45.221

काममेष वरो मेस्तु शापो वाऽथ महेश्वरात् ।
न चान्यां देवतां काङ्क्षे सर्वकामफलामपि ॥ १३.४५.२२१ ॥

આ વર મને મળો, અથવા મહેશ્વર પાસેથી શાપ જ મળો. સર્વકામફળ આપનારા બીજા કોઈ દેવની હું ઇચ્છા કરતો નથી.

13.45.222

एवमुक्त्वा तु देवेन्द्रं दुःखादाकुलितेन्द्रियः ।
न प्रसीदति मे देवः किमेतदिति चिन्तयन् ॥ १३.४५.२२२ ॥

દેવેન્દ્રને આ પ્રમાણે કહીને, દુઃખથી વ્યાકુળ ઇન્દ્રિયોવાળો હું વિચારવા લાગ્યો: 'દેવ મારા પર પ્રસન્ન થતા નથી, આ શું છે?'

13.45.223

अथापश्यं क्षणेनैव तमेवैरावतं पुनः ।
हंसकुन्देन्दुसदृशं मृणालरजतप्रभम् ॥ १३.४५.२२३ ॥

પછી ક્ષણમાત્રમાં મેં તે જ ઐરાવતને ફરી જોયો; તે હંસ, કુંદપુષ્પ અને ચંદ્ર સમાન, મૃણાલ તથા ચાંદી જેવી પ્રભાવાળો હતો.

13.45.224

वृषरूपधरं साक्षात्क्षीरोदमिव सागरम् ।
कृष्णपुच्छं महाकायं मधुपिङ्गललोचनम् ॥ १३.४५.२२४ ॥

તે સાક્ષાત વૃષભરૂપ ધારણ કરીને ક્ષીરસાગર જેવો હતો; તેની પૂંછડી કાળી, શરીર વિશાળ અને આંખો મધ જેવી પીળાશ-ભૂરી હતી.

13.45.225

वज्रसारमयैः शृङ्गैर्निष्टप्तकनकप्रभैः ।
सुतीक्ष्णैर्मृदुरक्ताग्रैरुत्किरन्तमिवावनिम् ॥ १३.४५.२२५ ॥

તેના શિંગડાં વજ્રના સારથી બનેલાં, તપાવેલા સોના જેવી પ્રભાવાળાં, અત્યંત તીક્ષ્ણ અને અગ્રભાગે કોમળ લાલ હતાં; જાણે તે ધરતી ખોદી રહ્યો હોય.

13.45.226

जाम्बूनदेन दाम्ना च सर्वतः समलङ्कृतम् ।
सुवक्त्रखुरनासं च सुकर्णं सुकटीतटम्।
सुपार्श्वं विपुलस्कन्धं सुरूपं चारुदर्शनम् ॥ १३.४५.२२६ ॥

જાંબૂનદ સોનાની માળાથી ચારેય તરફ સુશોભિત હતો; સુંદર મુખ, ખૂર, નાક, કાન, કટિપ્રદેશ, પડખાં, વિશાળ ખભા ધરાવતો, સુરૂપ અને જોવામાં મનોહર હતો.

13.45.227

ककुदं तस्य चाभाति स्कन्धमापूर्य धिष्ठितम् ।
तुषारगिरिकूटाभं सिताभ्रशिखरोपमम् ॥ १३.४५.२२७ ॥

તેનું ખૂંધ ખભાને ભરીને સ્થિત થઈને ચમકે છે; હિમપર્વતના શિખર જેવું, શ્વેત મેઘશિખર જેવું.

13.45.228

तभास्थितश्च भगवान्देवदेवः सहोमया ।
अशोभत महादेवः पौर्णमास्यामिवोडुराट् ॥ १३.४५.२२८ ॥

ત્યાં બિરાજેલા ભગવાન દેવદેવ મહાદેવ ઉમા સાથે પૂર્ણિમાની રાતના ચંદ્રની જેમ શોભ્યા.

13.45.229

किरीटं च जटाभारः सर्पाद्याभरणानि च ।
वज्रादिशूलमातङ्गगम्भीरस्मितमागतम् ॥ १३.४५.२२९ ॥

મુકુટ, જટાનો ભાર, સર્પ વગેરે આભૂષણો, વજ્ર વગેરે શસ્ત્રો, ત્રિશૂળ અને હાથી જેવા ગંભીર સ્મિત સાથે તે આવ્યો.

13.45.230

तस्य तेजोभवो वह्निः समेघः स्तनयित्नुमान् ।
सहस्रमिव सूर्याणां सर्वमापूर्य धिष्ठितः ॥ १३.४५.२३० ॥

તેના તેજથી ઉત્પન્ન થયેલો અગ્નિ મેઘો સાથે ગર્જતો, જાણે હજાર સૂર્યો હોય એમ, સર્વ કંઈ ભરીને સ્થિર હતો.

13.45.231

ईश्वरः सुमहातेजाः संवर्तक इवानलः ।
युगान्ते सर्वभूतानां दिधक्षुरिव चोद्यतः ॥ १३.४५.२३१ ॥

તે ઈશ્વર મહાતેજસ્વી, યુગાંતે સર્વ પ્રાણીઓને બાળવા ઉદ્યત સંવર્તક અગ્નિ જેવો હતો.

13.45.232

तेजसा तु तदा व्याप्तं दुर्निरीक्ष्यं समन्ततः ।
पुनरुद्विग्नहृदय किमेतदिति चिन्तयम् ॥ १३.४५.२३२ ॥

ત્યારે તેજથી ચારેબાજુ વ્યાપ્ત થઈને તે જોવું કઠિન હતું; ફરી ઉદ્વિગ્ન હૃદયથી 'આ શું?' એમ વિચારતો.

13.45.233

मुहूर्तमिव तत्तेजो व्याप्य सर्वा दिशो दश ।
प्रशान्तं च क्षणेनैव देवदेवस्य मायया ॥ १३.४५.२३३ ॥

તે તેજ જાણે ક્ષણભર દસે દિશાઓમાં વ્યાપ્ત થયું; દેવોના દેવની માયાથી પળવારમાં જ શાંત થઈ ગયું.

13.45.234

अथापश्यं स्थितं स्थाणुं भगवन्तं महेश्वरम् ।
सौरभेयगतं सौम्यं विधूममिव पावकम् ॥ १३.४५.२३४ ॥

પછી મેં ભગવાન મહેશ્વર સ્થાણુને ઊભેલા જોયા; તેઓ વૃષભ પર હતા, ધુમાડા વગરના અગ્નિ જેવા સૌમ્ય હતા.

13.45.235

प्रशान्तमनसं देवं त्रिनेत्रमपराजितम् ।
सहितं चारुसर्वाङ्ग्या पार्वत्या परमेश्वरम् ॥ १३.४५.२३५ ॥

શાંત મનવાળા, ત્રિનેત્ર, અપરાજિત દેવ; સુંદર અંગોવાળી પાર્વતી સાથે રહેલા પરમેશ્વર.

13.45.236

नीलकण्ठं महात्मनमसक्तं तेजसां निधिम् ।
अष्टादशभुजं स्थाणुं सर्वाभरणभूषितम् ॥ १३.४५.२३६ ॥

નીલકંઠ, મહાત્મા, અનાસક્ત, તેજોનો ભંડાર, અઢાર ભુજાવાળા, સર્વ આભૂષણોથી શોભિત સ્થાણુ.

13.45.237

शुक्लाम्बरधरं देवं शुक्लमाल्यानुलेपनम् ।
शुक्लध्वजमनाधृष्यं शुक्लयज्ञोपवीतिनम् ॥ १३.४५.२३७ ॥

શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કરેલા દેવ; શ્વેત માળા અને લેપવાળા; શ્વેત ધ્વજવાળા, અજેય, શ્વેત યજ્ઞોપવીત ધારણ કરેલા.

13.45.238

गायद्भिर्नृत्यमानैश्च वादयद्भिश्च सर्वशः ।
वृतं पार्श्वचरैर्दिव्यैरात्मतुल्यपराक्रमैः ॥ १३.४५.२३८ ॥

ગાતા, નાચતા અને ચારેબાજુ વાજાં વગાડતા સૌથી; પોતાના જેવા જ પરાક્રમી દિવ્ય પાર્શ્વચરોથી ઘેરાયેલા.

13.45.239

बालेन्दुमुकुटं पाण्डुं शरच्चन्द्रमिवोदितम् ।
त्रिभिर्नेत्रैः कृतोद्योतं त्रिभिः सूर्यैरिवोदितैः ॥ १३.४५.२३९ ॥

બાલચંદ્ર જેનો મુકુટ છે, શરદના ઉદિત ચંદ્ર જેવો શ્વેત, ત્રણ નેત્રોથી પ્રકાશિત, જાણે ત્રણ ઉદિત સૂર્યોથી.

13.45.240

सर्वविद्याधिपं देवं शरच्चन्द्रसमप्रभम् ।
नयनाह्लादसौम्योऽहमपश्यं परमेश्वरम् ॥ १३.४५.२४० ॥

સર્વ વિદ્યાઓના અધિપતિ, શરદ ચંદ્ર જેવી પ્રભાવાળા દેવને, નેત્રોને આનંદ આપતા સૌમ્ય રૂપમાં મેં પરમેશ્વરને જોયા.

13.45.241

अशोभतास्य देवस्य माला गात्रे सितप्रभे ।
जातरूपमयैः पद्मैर्ग्रथिता रत्नभूषिता ॥ १३.४५.२४१ ॥

તે દેવના શ્વેત પ્રભાવાળા શરીર પર સોનાના કમળોથી ગૂંથેલી, રત્નોથી શણગારેલી માળા શોભતી હતી.

13.45.242

मूर्तिमन्ति तथाऽस्त्राणि सर्वतेजोमयानि च ।
मया दृष्टानि गोविन्द भवस्यामिततेजसः ॥ १३.४५.२४२ ॥

હે ગોવિંદ, અમિત તેજવાળા ભવના મૂર્તિમાન, સર્વતેજોમય અસ્ત્રો પણ મેં જોયા.

13.45.243

इन्द्रायुधसहस्राभं धनुस्तस्य महात्मनः ।
पिनाकमिति विख्यातं स च वै पन्नगो महान् ॥ १३.४५.२४३ ॥

તે મહાત્માનું ધનુષ્ય, હજાર ઇન્દ્રવજ્રો જેવી આભાવાળું, 'પિનાક' નામે વિખ્યાત હતું; અને તે મહાન સર્પ પણ ત્યાં હતો.

13.45.244

सप्तशीर्षो महाकायस्तीक्ष्णदंष्ट्रो विषोल्वणः ।
ज्यावेष्टितमहाग्रीवः स्थितः पुरुषविग्रहः ॥ १३.४५.२४४ ॥

સાત માથાવાળો, મહાકાય, તીક્ષ્ણ દાઢોવાળો, વિષથી ભયંકર, ધનુષ્યની દોરીથી વીંટાયેલી મહાગ્રીવાવાળો, તે પુરુષરૂપે ઊભો હતો.

13.45.245

शरश्च सूर्यसङ्काशो दृष्टः पाशुपताह्वयः ।
सहस्रभुजजिह्वास्यो भीषणो नागविग्रह ॥ १३.४५.२४५ ॥

સૂર્ય સમાન તેજસ્વી તે બાણ પાશુપત નામે જોવામાં આવ્યું; હજાર ભુજાઓ, જીભો અને મુખોવાળું ભયંકર નાગરૂપ.

13.45.246

शङ्खशूलासिभिश्चैव पट्टसै रूपवान्स्थितः ।
येन च त्रिपुरं दग्ध्वा क्षणाद् भस्मीकृतं पुरा ॥ १३.४५.२४६ ॥

શંખ, ત્રિશૂળ, તલવાર અને પટ્ટસ સાથે રૂપધારી થઈને તે ઊભો હતો; જેના વડે પૂર્વે ત્રિપુર ક્ષણમાં બળીને ભસ્મ થયું હતું.

13.45.247

अद्वितीयमनिर्देश्यं सर्वभूतभयावहम् ।
सस्फुलिङ्गं महाकायं विसृजन्तमिवानलम् ॥ १३.४५.२४७ ॥

અદ્વિતીય, અવર્ણનીય, સર્વ ભૂતોને ભય આપનાર; તણખા સહિત વિશાળ કાયાવાળો, જાણે અગ્નિ વમતો હોય તેવો.

13.45.248

एकपादं महादंष्ट्रं सहस्रशिरसोदरम् ।
सहस्रभुजजिह्वाक्षमुद्गिरन्तमिवानलम् ॥ १३.४५.२४८ ॥

એક પગવાળો, મોટી દાઢોવાળો, હજાર માથાં અને પેટવાળો, હજાર ભુજાઓ, જીભો અને આંખોવાળો; જાણે અગ્નિ વમતો હોય.

13.45.249

ब्राह्मान्नारायणाच्चैन्द्रादाग्नेयादपि वारुणात् ।
यद्विशिष्टं महाबाहो सर्वशस्त्रविघातनम् ॥ १३.४५.२४९ ॥

હે મહાબાહુ, બ્રહ્માસ્ત્ર, નારાયણાસ્ત્ર, ઐન્દ્ર, આગ્નેય અને વારુણ કરતાં પણ જે શ્રેષ્ઠ છે, સર્વ શસ્ત્રોનો નાશ કરનાર.

13.45.250

येन तत्त्रिपुरं दग्ध्वा क्षणाद्भस्मीकृतं पुरा ।
शरेणैकेन गोविन्द महादेवेन लीलया ॥ १३.४५.२५० ॥

હે ગોવિંદ, જેના વડે પૂર્વે મહાદેવે લીલામાં એક જ બાણથી ત્રિપુરને ક્ષણમાં બાળીને ભસ્મ કર્યું.

13.45.251

निर्दहेत च यत्कृत्स्नं त्रैलोक्यं सचराचरम् ।
महेश्वरभुजोत्सृष्टं निमेषार्धान्न संशयः ॥ १३.४५.२५१ ॥

મહેશ્વરના ભુજમાંથી છોડાયેલું તે ચરાચર સહિત સમગ્ર ત્રિલોકને અર્ધ નિમેષમાં બાળી નાખશે — એમાં સંશય નથી.

13.45.252

नावध्यो यस्य लोकेऽस्मिन्ब्रह्मविष्णुसुरेष्वपि ।
तदहं दृष्टवांस्तत्र आश्चर्यमिदमुत्तमम् ॥ १३.४५.२५२ ॥

આ લોકમાં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને દેવતાઓથી પણ જેનો વધ ન થઈ શકે — તેને મેં ત્યાં જોયો; આ અત્યંત અદ્ભુત હતું.

13.45.253

गुह्यमस्त्रवरं नान्यत्तत्तुल्यमधिकं हि वा ।
यत्तच्छूलमिति ख्यातं सर्वलोकेषु शूलिनः ॥ १३.४५.२५३ ॥

આ ગુપ્ત શ્રેષ્ઠ અસ્ત્ર છે; એની સમાન કે એનાથી અધિક બીજું કંઈ નથી — સર્વ લોકોમાં શૂલીનું શૂલ તરીકે પ્રખ્યાત.

13.45.254

दारयेद्द्यां मही कृत्स्नां शोषयेद्वा महोदधिम् ।
संहरेद्वा जगत्कृत्स्नं विसृष्टं शूलपाणिना ॥ १३.४५.२५४ ॥

શૂલપાણિએ છોડેલું તે સમગ્ર પૃથ્વી અને આકાશને ચીરી શકે, મહાસાગરને સૂકવી શકે, અથવા સમગ્ર જગતનો સંહાર કરી શકે.

13.45.255

यौवनाश्वो हतो येन मान्धाता सबलः पुरा ।
चक्रवर्ती महातेजास्त्रिलोकविजयी नृपः ॥ १३.४५.२५५ ॥

પૂર્વે જેના દ્વારા યૌવનાશ્વ માંધાતા સેના સહિત માર્યા ગયા — ચક્રવર્તી, મહાતેજસ્વી, ત્રિલોકવિજયી રાજા.

13.45.256

महाबलो महावीर्यः शक्रतुल्यपराक्रमः ।
करस्थेनैव गोविन्द लवणस्येह रक्षसः ॥ १३.४५.२५६ ॥

મહાબલી, મહાપરાક્રમી, ઇન્દ્ર સમાન પરાક્રમવાળો — હે ગોવિંદ, અહીં રાક્ષસ લવણને (તેણે) હાથમાં રહેલા અસ્ત્રથી જ (માર્યો).

13.45.257

तच्छूलमतितीक्ष्णाग्रं सुभीमं रोमहर्षणम् ।
त्रिशिखां भ्रुकुटिं कृत्वा तर्जमानमिव स्थितम् ॥ १३.४५.२५७ ॥

તે ત્રિશૂળ અતિ તીક્ષ્ણ અગ્રભાગવાળું, અતિ ભયંકર અને રોમાંચ ઉભા કરનારું હતું; ત્રણ શિખાવાળું, ભ્રકુટી ચડાવીને ધમકાવતું હોય તેમ ઊભું હતું.

13.45.258

विधूमं सार्चिषं कृष्णं कालसूर्यमिवोदितम् ।
सर्पहस्तमनिर्देश्यं पाशहस्तामिवान्तकम् ॥ १३.४५.२५८ ॥

તે ધૂમ્રરહિત, જ્વાળાઓ સહિત, કાળું હતું, ઉદય પામેલા કાળસૂર્ય જેવું; હાથમાં સર્પ ધરાવતું, અવર્ણનીય, પાશ હાથમાં લીધેલા યમ જેવું હતું.

13.45.259

दृष्टवानस्मि गोविन्द तदस्त्रं रुद्रसन्निधौ ।
परशुस्तीक्ष्णधारश्च दत्तो रामस्य यः पुराः ॥ १३.४५.२५९ ॥

હે ગોવિંદ, તે અસ્ત્ર મેં રુદ્રની સમીપે જોયું છે; અને તીક્ષ્ણ ધારવાળો પરશુ, જે પૂર્વે રામને આપવામાં આવ્યો હતો.

13.45.260

महादेवेन तुष्टेन दत्तं भृगुसुताय च ।
कार्तवीर्यो हतो येन चक्रवर्ती महामृधे ॥ १३.४५.२६० ॥

પ્રસન્ન થયેલા મહાદેવે ભૃગુપુત્રને આપ્યું; જેનાથી મહાયુદ્ધમાં ચક્રવર્તી કાર્તવીર્ય માર્યો ગયો.

13.45.261

त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवी येन निःक्षत्रिया कृता ।
जामदग्न्येन गोविन्द रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥ १३.४५.२६१ ॥

હે ગોવિંદ, એકવીસ વાર પૃથ્વીને ક્ષત્રિયવિહોણી કરનાર જમદગ્નિપુત્ર રામ દ્વારા, જેના કર્મો અનાયાસ હતા.

13.45.262

दीप्तधारः सुरौद्रास्यः सर्पकण्ठाग्रधिष्ठितः ।
अभवच्छूलिनोऽभ्याशे दीप्तवह्निशतोपमः। ॥ १३.४५.२६२ ॥

પ્રજ્વલિત ધારવાળું, ભયંકર મુખવાળું, સર્પની ડોકના અગ્રભાગ પર સ્થિત તે શૂલધારી (શિવ)ની સમીપે સેંકડો પ્રજ્વલિત અગ્નિઓ જેવું થયું.

13.45.263

असङ्ख्येयानि चास्त्राणि तस्य दिव्यानि धीमतः ।
प्राधान्यतो मयैतानि कीर्तितानि तवानघ ॥ १३.४५.२६३ ॥

તે ધીમાનનાં દિવ્ય અસ્ત્રો અસંખ્ય છે; હે અનઘ, મુખ્યત્વે આ મેં તમને કહ્યાં છે.

13.45.264

सव्यदेशे तु देवस्य ब्रह्मा लोकपितामहः ।
दिव्यं विमानमास्थाय हंसयुक्तं मनोजवम् ॥ १३.४५.२६४ ॥

દેવની ડાબી બાજુએ લોકપિતામહ બ્રહ્મા, હંસો જોડેલા મનોવેગી દિવ્ય વિમાન પર આરૂઢ છે.

13.45.265

वामपार्श्वगतश्चापि तथा नारायणः स्थितः ।
वैनतेयं समारुह्य शङ्खचक्रगदाधरः ॥ १३.४५.२६५ ॥

ડાબી બાજુએ નારાયણ પણ ઊભા છે; વૈનતેય (ગરુડ) પર આરૂઢ, શંખ, ચક્ર, ગદા ધારણ કરીને.

13.45.266

स्कन्दो मयूरमास्थाय स्थितो देव्याः समीपतः ।
शक्तिघण्टे समादाय द्वितीय इव पावकः ॥ १३.४५.२६६ ॥

સ્કંદ મયૂર પર આરૂઢ થઈને દેવીની સમીપે ઊભા છે; શક્તિ અને ઘંટ ધારણ કરીને, બીજા અગ્નિ જેવા.

13.45.267

पुरस्ताच्चैव देवस्य नन्दिं पश्याम्यवस्थितम् ।
शूलं विष्टभ्य तिष्ठन्तं द्वितीयमिव शङ्करम् ॥ १३.४५.२६७ ॥

દેવની આગળ હું નંદીને ઊભેલા જોઉં છું; ત્રિશૂળ ટેકવીને ઊભેલા, જાણે બીજા શંકર.

13.45.268

स्वायंभुवाद्या मनवो भृग्वाद्या ऋषयस्तथा ।
शक्राद्या देवताश्चैव सर्व एव समभ्ययुः ॥ १३.४५.२६८ ॥

સ્વાયંભુવ આદિ મનુઓ, ભૃગુ આદિ ઋષિઓ, તેમજ શક્ર આદિ દેવતાઓ — સૌ ત્યાં એકત્ર થયા.

13.45.269

सर्वभूतगणाश्चैव मातरो विविधाः स्थिताः ।
तेऽभिवाद्य महात्मानं परिवार्य समन्ततः ॥ १३.४५.२६९ ॥

સર્વ ભૂતગણો અને વિવિધ માતૃકાઓ ત્યાં ઊભી હતી. તેમણે મહાત્માને વંદન કરીને ચારે બાજુથી તેમને ઘેરી લીધા.

13.45.270

अस्तुवन्विविधैः सतोत्रैर्महादेवं सुरास्तदा ।
जगन्मूर्ति महालिङ्गं तन्मध्ये स्फूतरूपिणम् ॥ १३.४५.२७० ॥

ત્યારે દેવોએ વિવિધ સ્તોત્રોથી મહાદેવની સ્તુતિ કરી — જગતની મૂર્તિ, તેમની વચ્ચે પ્રગટ રૂપે રહેલા મહાલિંગની.

13.45.271

ब्रह्मा भवं तदाऽस्तौवीद्रथन्तरमुदीरयन् ।
ज्येष्ठसाम्ना च देवेशं जगौ नारायणस्तदा ॥ १३.४५.२७१ ॥

ત્યારે બ્રહ્માએ રથંતર સામનું ઉચ્ચારણ કરીને ભવની સ્તુતિ કરી; અને નારાયણે જ્યેષ્ઠ સામથી દેવેશનું ગાન કર્યું.

13.45.272

गृणन्ब्रह्म परं शक्रः शतरुद्रियमुत्तमम् ।
ब्रह्मा नारायणश्चैव देवराजश्च कौशिकः।
अशोभन्त महात्मानस्त्रयस्त्रय इवाग्नयः ॥ १३.४५.२७२ ॥

શક્રે ઉત્તમ શતરુદ્રીયથી પરબ્રહ્મની સ્તુતિ કરી. બ્રહ્મા, નારાયણ અને દેવરાજ કૌશિક — તે મહાત્માઓ ત્રણ અગ્નિઓ સમાન શોભ્યા.

13.45.273

तेषां मध्यगतो देवो रराज भगवाञ्छिवः ।
शरदभ्रविनिर्मुक्तः परिधिस्थ इवांशुमान् ॥ १३.४५.२७३ ॥

તેમની મધ્યમાં રહેલા ભગવાન શિવદેવ શરદઋતુના વાદળોથી મુક્ત, પરિધિમાં રહેલા સૂર્ય સમાન ઝળહળતા હતા.

13.45.274

अयुतानि च चन्द्रार्कानपश्यं दिवि केशव ।
ततोऽहमस्तुवं देवं स्तवेनानेन सुव्रत ॥ १३.४५.२७४ ॥

હે કેશવ! આકાશમાં અયુતો ચંદ્ર-સૂર્યો મેં જોયા. પછી, હે સુવ્રત, આ સ્તોત્રથી મેં તે દેવની સ્તુતિ કરી.

13.45.275

उपमन्युरुवाच ।
नमो देवाधिदेवाय महादेवाय ते नमः।
शक्ररूपाय शक्राय शक्रवेषधराय च ॥ १३.४५.२७५ ॥

દેવોના પણ અધિદેવ, મહાદેવ, આપને નમસ્કાર. શક્રરૂપ, શક્ર અને શક્રવેષ ધારણ કરનારા આપને નમસ્કાર.

13.45.276

नमस्ते वज्रहस्ताय पिङ्गलायारुणाय च ।
पिनाकपाणये नित्यं शङ्खशूलधराय च॥। ॥ १३.४५.२७६ ॥

વજ્ર હાથમાં ધારણ કરનાર, પિંગલ અને અરુણ વર્ણવાળા આપને નમસ્કાર. સદા પિનાક ધનુષ્ય, શંખ અને શૂળ ધારણ કરનાર આપને નમસ્કાર.

13.45.277

नमस्ते कृष्णवासाय कृष्णकुञ्चितमूर्धज ।
कृष्णाजिनोत्तरीयाय कृष्णाष्टमिरताय च ॥ १३.४५.२७७ ॥

કાળાં વસ્ત્ર ધારણ કરનાર, કાળા વાંકડિયા વાળવાળા આપને નમસ્કાર. કાળું મૃગચર્મ ઉત્તરીય તરીકે ધારણ કરનાર, કૃષ્ણાષ્ટમીમાં રમનાર આપને નમસ્કાર.

13.45.278

शुक्लवर्णाय शुक्लाय शुक्लाम्बरधराय च ।
शुक्लभस्मावलिप्ताय शुक्लकर्मरताय च ॥ १३.४५.२७८ ॥

શુક્લ વર્ણવાળા, શુક્લ, શુક્લ વસ્ત્ર ધારણ કરનાર આપને નમસ્કાર. શુક્લ ભસ્મથી લિપ્ત, શુદ્ધ કર્મોમાં રત આપને નમસ્કાર.

13.45.279

नमोस्तु रक्तवर्णाय रक्ताम्बरधराय च ।
रक्तध्वजपताकाय रक्तस्रगनुलेपिने ॥ १३.४५.२७९ ॥

રક્ત વર્ણવાળા, રક્ત વસ્ત્ર ધારણ કરનાર આપને નમસ્કાર હો. રક્ત ધ્વજ પતાકાવાળા, રક્ત માળા અને લેપ ધારણ કરનાર આપને નમસ્કાર હો.

13.45.280

नमोस्तु पीतवर्णाय पीताम्बरधराय च ॥ १३.४५.२८० ॥

પીત વર્ણવાળા, પીત વસ્ત્ર ધારણ કરનાર આપને નમસ્કાર હો.

13.45.281

नमोस्तूच्छ्रितच्छत्राय किरीटवरधारिणे ।
अर्धहारार्दकेयूर अर्धकुण्डलकर्णिने ॥ १३.४५.२८१ ॥

ઊંચું છત્ર ધરાવનાર, શ્રેષ્ઠ મુકુટ ધારણ કરનારને નમસ્કાર; અડધો હાર અને અડધો કેયૂર ધારણ કરી, એક કાનમાં અડધું કુંડળ ધરાવનારને નમસ્કાર.

13.45.282

नमः पवनवेगाय नमो देवाय वै नमः ।
सुरेन्द्राय मुनीन्द्राय महेन्द्राय नमोस्तु ते ॥ १३.४५.२८२ ॥

પવનના વેગવાળાને નમસ્કાર; દેવને નમસ્કાર; સુરેન્દ્ર, મુનીન્દ્ર, મહેન્દ્રને નમસ્કાર.

13.45.283

नमः पद्मार्धमालाय उत्पलैर्मिश्रिताय च ।
अर्धचन्दनलिप्ताय अर्धस्रगनुलेपिने ॥ १३.४५.२८३ ॥

અડધી પદ્મમાળા ધરાવનાર, નીલકમળોથી મિશ્રિતને નમસ્કાર; અડધું ચંદન લગાવી, અડધી માળા અને અનુલેપન ધારણ કરનારને નમસ્કાર.

13.45.284

नम आदित्यवक्त्राय आदित्यनयनाय च ।
नम आदित्यवर्णाय आदित्यप्रतिमाय च ॥ १३.४५.२८४ ॥

સૂર્યમુખ અને સૂર્યનયનને નમસ્કાર; સૂર્યવર્ણ અને સૂર્યપ્રતિમાને નમસ્કાર.

13.45.285

नमः सोमाय सौम्याय सौम्यवक्त्रधराय च ।
सौम्यरूपाय मुख्याय सौम्यदंष्ट्राविभूषिणे ॥ १३.४५.२८५ ॥

સોમને નમસ્કાર, સૌમ્યને નમસ્કાર, સૌમ્ય મુખ ધારણ કરનારને નમસ્કાર; સૌમ્યરૂપ, મુખ્ય, સૌમ્ય દાઢોથી વિભૂષિતને નમસ્કાર.

13.45.286

नमः श्यामाय गौराय अर्धपीतार्धपाण्डवे ।
नारीनरशरीराय स्त्रीपुंसाय नमोस्तु ते ॥ १३.४५.२८६ ॥

શ્યામને નમસ્કાર, ગૌરને નમસ્કાર; અડધા પીળા અને અડધા પાંડુ વર્ણવાળાને નમસ્કાર; સ્ત્રી-પુરુષ શરીરવાળાને, સ્ત્રી-પુરુષ રૂપને તમને નમસ્કાર.

13.45.287

नमो वृषभवाहाय गजेन्द्रगमनाय च ।
दुर्गमाय नमस्तुभ्यमगम्यागमनाय च ॥ १३.४५.२८७ ॥

વૃષભવાહન અને ગજેન્દ્ર સમાન ગતિવાળાને નમસ્કાર. દુર્ગમ આપને નમસ્કાર, જે અગમ્ય સ્થાનોએ પણ જાઓ છો.

13.45.288

नमोस्तु गणनीताय गणवृन्दरताय च ।
गुणानुयातमार्गाय गणनित्यव्रताय च ॥ १३.४५.२८८ ॥

ગણો દ્વારા દોરાયેલા અને ગણવૃંદમાં રમતા આપને નમસ્કાર. ગુણો જેના માર્ગને અનુસરે છે અને ગણોનું નિત્ય વ્રત છે, તેમને નમસ્કાર.

13.45.289

नमः श्वेताभ्रवर्णाय संध्यारागप्रभाच य ।
अनुद्दिष्टामभिधानाय स्वरूपाय नमोस्तु ते ॥ १३.४५.२८९ ॥

શ્વેત મેઘવર્ણવાળાને નમસ્કાર, સંધ્યારાગની પ્રભાવાળાને નમસ્કાર. અનિર્દિષ્ટ નામવાળા, સ્વરૂપ એવા આપને નમસ્કાર.

13.45.290

नमो रक्ताग्रवासाय रक्तसूत्रधराय च ।
रक्तमालाविचित्राय रक्ताम्बरधराय च ॥ १३.४५.२९० ॥

લાલ છેડાનું વસ્ત્ર ધારણ કરનારને અને લાલ સૂત્ર ધારણ કરનારને નમસ્કાર. લાલ માળાઓથી વિચિત્ર અને લાલ વસ્ત્ર ધારણ કરનારને નમસ્કાર.

13.45.291

मणिभूषितमूर्धाय नमश्चन्द्रार्धभूषिणे ।
विचित्रमणिमूर्धाय कुसुमाष्टधराय च ॥ १३.४५.२९१ ॥

મણિઓથી શોભિત મસ્તકવાળા અને અર્ધચંદ્રથી ભૂષિત આપને નમસ્કાર. વિચિત્ર મણિઓવાળા મસ્તકવાળા અને આઠ પુષ્પ ધારણ કરનારને નમસ્કાર.

13.45.292

नमोऽग्निमुखनेत्राय सहस्रशशिलोचने ।
अग्निरूपाय कान्ताय नमोस्तु गहनाय च ॥ १३.४५.२९२ ॥

અગ્નિ મુખ-નેત્રવાળા, હજાર ચંદ્ર સમાન નેત્રવાળા આપને નમસ્કાર. અગ્નિરૂપ, કાંત અને ગહન આપને નમસ્કાર.

13.45.293

खचराय नमस्तुभ्यं गोचराभिरताय च ।
भूचराय भुवनाय अनन्ताय शिवाय च ॥ १३.४५.२९३ ॥

આકાશમાં વિચરનારને નમસ્કાર, તમને નમસ્કાર; ઇન્દ્રિયવિષયોમાં રમનારને પણ નમસ્કાર. પૃથ્વી પર વિચરનારને, લોકને, અનંતને અને શિવને પણ નમસ્કાર.

13.45.294

नमो दिग्वाससे नित्यमधिवाससुवाससे ।
नमो जगन्निवासाय प्रतिपत्तिसुखाय च ॥ १३.४५.२९४ ॥

દિશાઓને જ વસ્ત્ર તરીકે ધારણ કરનારને સદા નમસ્કાર; નિવાસને જ સુંદર વસ્ત્ર બનાવનારને નમસ્કાર. જગતના નિવાસને નમસ્કાર, અને પ્રાપ્તિના સુખને પણ નમસ્કાર.

13.45.295

नित्यमुद्बद्धमुकुटे महाकेयूरधारिणे ।
सर्पकण्ठोपहाराय विचित्राभरणाय च ॥ १३.४५.२९५ ॥

સદા ઊંચો બાંધેલો મુકુટ ધરનારને, મહાન બાજુબંધ ધરનારને નમસ્કાર. સર્પકંઠને ઉપહાર બનાવનારને, અને વિચિત્ર આભૂષણોવાળાને પણ નમસ્કાર.

13.45.296

नमस्त्रिनेत्रनेत्राय सहस्रशतलोचने ।
स्त्रीपुंसाय नपुंसाय नमः साङ्ख्याय योगिने ॥ १३.४५.२९६ ॥

ત્રિનેત્રના નેત્ર સમાન તેમને નમસ્કાર; હજાર અને સો નેત્રવાળાને નમસ્કાર. સ્ત્રીપુરુષરૂપને નમસ્કાર; નપુંસકરૂપને નમસ્કાર; સાંખ્ય અને યોગીને નમસ્કાર.

13.45.297

शंयोरभिस्रवन्ताय अथर्वाय नमोनमः ।
नमः सर्वार्तिनाशाय नमः शोकहराय च ॥ १३.४५.२९७ ॥

શં અને યોગ તરફ વહેનાર અથર્વાને વારંવાર નમસ્કાર. સર્વ પીડાઓનો નાશ કરનારને નમસ્કાર; શોક હરનારને પણ નમસ્કાર.

13.45.298

नमो मेघनिनादाय बहुमायाधराय च ।
बीजक्षेत्राभिपालाय स्रष्टाराय नमोनमः ॥ १३.४५.२९८ ॥

મેઘગર્જના સમાન નાદવાળાને નમસ્કાર; અનેક માયાઓ ધારણ કરનારને પણ નમસ્કાર. બીજ અને ક્ષેત્રના રક્ષક, સર્જકને વારંવાર નમસ્કાર.

13.45.299

नमः सुरासुरेशाय विश्वेशाय नमोनमः ।
मनः पवनवेगाय नमः पवनरूपिणे ॥ १३.४५.२९९ ॥

દેવો અને અસુરોના સ્વામીને નમસ્કાર, વિશ્વેશ્વરને વારંવાર નમસ્કાર. મન અને પવનના વેગવાળાને નમસ્કાર, પવનરૂપીને નમસ્કાર.

13.45.300

नमः काञ्चनमालाय गिरिमालाय वै नमः ।
नमः सुरारिमालाय चण्डवेगाय वै नमः ॥ १३.४५.३०० ॥

સોનાની માળા ધારણ કરનારને નમસ્કાર, પર્વતમાળા ધારણ કરનારને પણ નમસ્કાર. દેવોના શત્રુઓની માળા ધારણ કરનારને નમસ્કાર, પ્રચંડ વેગવાળાને નમસ્કાર.

13.45.301

ब्रह्मशिरोपहर्ताय महिषघ्नाय वै नमः ।
नमः स्त्रीरूपधाराय यज्ञविध्वंसनाय च ॥ १३.४५.३०१ ॥

બ્રહ્માનું માથું કાપનારને નમસ્કાર, મહિષાસુરનો વધ કરનારને પણ નમસ્કાર. સ્ત્રીરૂપ ધારણ કરનારને નમસ્કાર, યજ્ઞનો વિધ્વંસ કરનારને પણ નમસ્કાર.

13.45.302

नमस्त्रिपुरहर्ताय यज्ञविध्वंसनाय च ।
नमः कामाङ्गनाशाय कालदण्डधराय च ॥ १३.४५.३०२ ॥

ત્રિપુરનો સંહાર કરનારને નમસ્કાર, યજ્ઞનો વિધ્વંસ કરનારને પણ નમસ્કાર. કામદેવના શરીરનો નાશ કરનારને નમસ્કાર, કાળદંડ ધારણ કરનારને પણ નમસ્કાર.

13.45.303

नमः स्कन्दविशाखाय ब्रह्मदण्डाय वै नमः ।
नमो भवाय शर्वाय विश्वरूपाय वै नमः ॥ १३.४५.३०३ ॥

સ્કંદ અને વિશાખ સ્વરૂપવાળાને નમસ્કાર, બ્રહ્મદંડ સ્વરૂપને પણ નમસ્કાર. ભવને નમસ્કાર, શર્વને નમસ્કાર, વિશ્વરૂપને પણ નમસ્કાર.

13.45.304

ईशानाय भवघ्नाय नमोस्त्वन्धकघातिने ।
नमो विश्वाय मायायचिन्त्याचिन्त्याय वै नमः ॥ १३.४५.३०४ ॥

ઈશાનને નમસ્કાર, ભવનો નાશ કરનારને નમસ્કાર. અંધકનો વધ કરનારને નમસ્કાર, વિશ્વને નમસ્કાર, માયાને નમસ્કાર, અચિંત્યને નમસ્કાર, અચિંત્યને નમસ્કાર.

13.45.305

त्वं नो गतिश्च श्रेष्ठश्च त्वमेव हृदयं तथा ।
त्वं ब्रह्मा सर्वदेवानां रुद्राणां नीललोहितः ॥ १३.४५.३०५ ॥

આપ જ અમારી ગતિ અને શ્રેષ્ઠ છો; આપ જ હૃદય પણ છો. સર્વ દેવોમાં આપ બ્રહ્મા છો; રુદ્રોમાં નીલલોહિત છો.

13.45.306

आत्मा च सर्वभूतानां साङ्ख्ये पुरुष उच्यते ।
ऋषभस्त्वं पवित्राणां योगिनां निष्कलः शिवः ॥ १३.४५.३०६ ॥

આપ સર્વ ભૂતોના આત્મા છો; સાંખ્યમાં આપને પુરુષ કહેવાય છે. પવિત્રોમાં આપ શ્રેષ્ઠ ઋષભ છો; યોગીઓમાં નિષ્કલ શિવ છો.

13.45.307

गृहस्थस्त्वमाश्रगिणामीश्वराणां महेश्वरः ।
कुबेरः सर्वयक्षाणां क्रतूनां विष्णुरुच्यते ॥ १३.४५.३०७ ॥

આશ્રમોમાં આપ ગૃહસ્થ છો; ઈશ્વરોમાં મહેશ્વર. સર્વ યક્ષોમાં કુબેર; યજ્ઞોમાં વિષ્ણુ કહેવાઓ છો.

13.45.308

पर्वतानां भवान्मेरुर्नक्षत्राणां च चन्द्रमाः ।
वसिष्ठस्त्वमृषीणां च ग्रहाणां सूर्य उच्यते ॥ १३.४५.३०८ ॥

પર્વતોમાં આપ મેરુ છો; નક્ષત્રોમાં ચંદ્ર. ઋષિઓમાં આપ વસિષ્ઠ છો; ગ્રહોમાં સૂર્ય કહેવાઓ છો.

13.45.309

आरण्यानां पशूनां च सिंहस्त्वं परमेश्वरः ।
ग्राम्याणां गोवृषश्चासि भवाँल्लोक्प्रपूजितः ॥ १३.४५.३०९ ॥

વન્ય પશુઓમાં આપ સિંહ છો; પરમેશ્વર. ગ્રામ્ય પશુઓમાં આપ ગોવૃષભ છો; આપ લોકપૂજિત છો.

13.45.310

आदित्यानां भवान्विष्णुर्वसूनां चैव पावकः ।
पक्षिणां वैनतेयस्त्वमनन्तो भ्रुजगेषु च ॥ १३.४५.३१० ॥

આદિત્યોમાં આપ વિષ્ણુ છો; વસુઓમાં પાવક. પક્ષીઓમાં આપ વૈનતેય (ગરુડ) છો; સર્પોમાં અનંત.

13.45.311

सामवेदश्च वेदानां यजुषां शतरुद्रियम् ।
सनत्कुमारो योगानां साङ्ख्यानां कपिलो ह्यसि ॥ १३.४५.३११ ॥

આપ વેદોમાં સામવેદ, યજુષોમાં શતરુદ્રીય; યોગોમાં સનત્કુમાર અને સાંખ્યોમાં નિશ્ચયે કપિલ છો.

13.45.312

शक्रोसि मरुतां देव पितॄणां हव्यवाडसि ।
ब्रह्मलोकश्च लोकानां गतीनां मोक्ष उच्यसे ॥ १३.४५.३१२ ॥

હે દેવ, આપ મરુતોમાં શક્ર, પિતૃઓમાં હવ્યવાહન છો; લોકોમાં બ્રહ્મલોક અને ગતિઓમાં મોક્ષ કહેવાઓ છો.

13.45.313

क्षीरोदः सागराणां च शैलानां हिमवान्गिरिः ।
वर्णानां ब्राह्मणश्चासि विप्राणां दीक्षितो द्विजः ॥ १३.४५.३१३ ॥

સાગરોમાં ક્ષીરસાગર અને પર્વતોમાં હિમાલય; વર્ણોમાં બ્રાહ્મણ અને વિપ્રોમાં દીક્ષિત દ્વિજ આપ છો.

13.45.314

आदिस्त्वमसि लोकानां संहर्ता काल एव च ।
यच्चान्यदपि लोके वै सर्वतेजोधिकं स्मृतम्।
तत्सर्वं भगवानेव इति मे निश्चिता मतिः ॥ १३.४५.३१४ ॥

આપ લોકોના આદિ, સંહર્તા અને કાળ જ છો. જગતમાં સર્વ તેજથી અધિક જે સ્મરાય છે તે સર્વ ભગવાન આપ જ છો — એ મારો નિશ્ચિત મત છે.

13.45.315

नमस्ते भगवन्देव नमस्ते भक्तवत्सलः ।
योगेश्वर नमस्तेऽस्तु नमस्ते विस्वसम्भव ॥ १३.४५.३१५ ॥

હે ભગવાન, હે દેવ, આપને નમસ્કાર; હે ભક્તવત્સલ, આપને નમસ્કાર. હે યોગેશ્વર, આપને નમસ્કાર હો; હે વિશ્વસંભવ, આપને નમસ્કાર.

13.45.316

प्रसीद मम भक्तस्य दीनस्य कृपणस्य च ।
अनैश्वर्येणि युक्तस्य गतिर्भव सनातन ॥ १३.४५.३१६ ॥

ભક્ત, દીન અને કૃપણ એવા મારા પર પ્રસન્ન થાઓ; અનૈશ્વર્યથી યુક્ત એવા મારા માટે, હે સનાતન, આપ જ ગતિ બનો.

13.45.317

यच्चापराधं कृतवानज्ञात्वा परमेश्वर ।
मद्भक्त इति देवेश तत्सर्वं क्षन्तुमर्हसि ॥ १३.४५.३१७ ॥

હે પરમેશ્વર, અજાણતાં મેં જે અપરાધ કર્યો, હું તમારો ભક્ત છું એમ જાણીને, હે દેવેશ, તે બધું તમે ક્ષમા કરવા યોગ્ય છો.

13.45.318

मोहितश्चास्मि देवेश त्वया रूपविपर्ययात् ।
नार्घ्यं तेन मया दत्तं पाद्यं चापि महेश्वर ॥ १३.४५.३१८ ॥

હે દેવેશ, તમારા રૂપપરિવર્તનથી હું મોહિત થયો; તેથી, હે મહેશ્વર, મેં અર્ઘ્ય કે પાદ્ય અર્પણ કર્યું નહીં.

13.45.319

एवं स्तुत्वाऽहमीशानं पाद्यमर्घ्यं च भक्तितः ।
कृताञ्जलिपुटो भूत्वा सर्वं तस्मै न्यवेदयम् ॥ १३.४५.३१९ ॥

આ રીતે ઈશાનની સ્તુતિ કરીને, ભક્તિથી હાથ જોડીને, પાદ્ય અને અર્ઘ્ય સહિત બધું મેં તેમને અર્પણ કર્યું.

13.45.320

ततः शीताम्बुसंयुक्ता दिव्यगन्धसमन्विता ।
पुष्पवृष्टिः शुभा तात पपात मम मूर्धनि ॥ १३.४५.३२० ॥

ત્યારે, હે તાત, શીતળ જળ અને દિવ્ય સુગંધથી યુક્ત શુભ પુષ્પવૃષ્ટિ મારા મસ્તક પર પડી.

13.45.321

दुन्दुभिश्च तदा दिव्यस्ताडितो देवकिंकरैः ।
ववौ च मारुतः पुण्यः शुचिगन्धः सुखावहः ॥ १३.४५.३२१ ॥

ત્યારે દેવકિંકરોએ દિવ્ય દુંદુભિ વગાડી; પવિત્ર, શુદ્ધ સુગંધવાળો, સુખ આપનારો પવન વાયો.

13.45.322

ततः प्रीतो महादेवः सपत्नीको वृषध्वजः ।
अब्रवीत्त्रिदशांस्तत्र हर्षयन्निव मां तदा ॥ १३.४५.३२२ ॥

ત્યારે પ્રસન્ન થયેલા મહાદેવ, પત્ની સહિત વૃષધ્વજ, ત્યાં ત્રિદશોને બોલ્યા, જાણે મને પણ આનંદિત કરતા.

13.45.323

पश्यध्वं त्रिदशाः सर्वे उपमन्योर्महात्मनः ।
मयि भक्तिं परां नित्यमेकभावादवस्थिताम् ॥ १३.४५.३२३ ॥

હે દેવો, બધા જુઓ; મહાત્મા ઉપમન્યુની મારા પ્રત્યેની પરમ ભક્તિ સદા એકનિષ્ઠ ભાવે સ્થિર છે.

13.45.324

एवमुक्तास्तदा कृष्ण सुरास्ते शूलपाणिना ।
ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे नमस्कृत्वा वृषध्वजम् ॥ १३.४५.३२४ ॥

હે કૃષ્ણ, શૂલપાણિએ આમ કહ્યા પછી બધા દેવોએ હાથ જોડી વૃષધ્વજને પ્રણામ કરીને કહ્યું.

13.45.325

भगवन्देवदेवेश लोकनाथ जगत्पते ।
लभतां सर्वकामेभ्यः फलं त्वत्तो द्विजोत्तमः ॥ १३.४५.३२५ ॥

હે ભગવન્, દેવદેવેશ, લોકનાથ, જગત્પતિ, દ્વિજોત્તમ આપની પાસેથી સર્વ કામનાઓનું ફળ પામે.

13.45.326

एवमुक्तस्ततः शर्वः सुरैर्ब्रह्मादिभिस्तथा ।
आह मां भगवानीशः प्रहसन्निव शङ्करः ॥ १३.४५.३२६ ॥

બ્રહ્માદિ દેવોએ આમ કહ્યા પછી ભગવાન ઈશ, શર્વ, શંકર હસતા હોય તેમ મને બોલ્યા.

13.45.327

भगवानुवाच ।
वत्सोपमन्यो तृष्टोस्मि पश्य मां मुनिपुङ्गव।
दृढभक्तोसि विप्रर्षे मया जिज्ञासितो ह्यसि ॥ १३.४५.३२७ ॥

ભગવાન બોલ્યા: વત્સ ઉપમન્યુ, હું પ્રસન્ન છું; હે મુનિશ્રેષ્ઠ, મને જુઓ. હે વિપ્રર્ષિ, તમે દૃઢ ભક્ત છો; મેં તમારી પરીક્ષા લીધી છે.

13.45.328

अनया चैव भक्त्या ते अत्यर्थं प्रीतिमानहम् ।
तस्मात्सर्वान्ददाम्यद्य कामांस्तव यथोप्सितान् ॥ १३.४५.३२८ ॥

તમારી આ ભક્તિથી હું અત્યંત પ્રસન્ન છું; તેથી આજે તમારી ઇચ્છિત સર્વ કામનાઓ હું તમને આપું છું.

13.45.329

एवमुक्तस्य चैवाथ महादेवेन धीमता ।
हर्षादश्रूण्यवर्तन्त रोमहर्षस्त्वजायत ॥ १३.४५.३२९ ॥

બુદ્ધિમાન મહાદેવે આમ કહ્યું ત્યારે હર્ષથી આંસુ વહેવા લાગ્યાં અને રોમાંચ થયો.

13.45.330

अब्रवं च तदा देव हर्षगद्गदया गिरा ।
जानुभ्यामवनीं गत्वा प्रणम्य च पुनःपुनः ॥ १३.४५.३३० ॥

ત્યારે મેં હર્ષથી ગદ્ગદ વાણીમાં, ઘૂંટણે પડી ભૂમિ પર નમીને વારંવાર પ્રણામ કરતાં કહ્યું, "હે દેવ".

13.45.331

अद्य जातो ह्यहं देव सफलं जन्म चाद्य मे ।
यन्मे साक्षान्महादेवः प्रसन्नस्तिष्ठतेऽग्रतः ॥ १३.४५.३३१ ॥

હે દેવ, આજે મારો જન્મ સફળ થયો, કારણ કે પ્રસન્ન મહાદેવ સાક્ષાત્ મારી સામે ઊભા છે.

13.45.332

यं न पश्यन्ति चैवाद्धा देवा ह्यमितविक्रमम् ।
तमहं दृष्टवान्देवं कोऽन्यो धन्यतरो मया ॥ १३.४५.३३२ ॥

અમિત પરાક્રમી જે દેવને દેવો પણ ખરેખર જોઈ શકતા નથી, તે દેવને મેં જોયા છે; મારા કરતાં વધુ ધન્ય બીજું કોણ?

13.45.333

एवं ध्यायन्ति विद्वांसः परं तत्त्वं सनातनम् ।
तद्विशेषमतिख्यातं यदजं ज्ञानमक्षरम् ॥ १३.४५.३३३ ॥

વિદ્વાનો આમ જ તે પરમ, સનાતન તત્ત્વનું ધ્યાન ધરે છે; તે વિશેષ પ્રસિદ્ધ, અજન્મા, અક્ષર જ્ઞાન છે.

13.45.334

स एष भगवान्देवः सर्वसत्त्वादिरव्ययः ।
सर्वतत्त्वविधानज्ञः प्रधानपुरुषः परः ॥ १३.४५.३३४ ॥

તે જ આ ભગવાન દેવ છે; સર્વ જીવોના આદિ, અવ્યય, સર્વ તત્ત્વોની વ્યવસ્થા જાણનારા, પ્રધાન પુરુષ અને પરમ છે.

13.45.335

योऽसृजद्दक्षिणादङ्गाद्ब्रह्माणां लोकसम्भवम् ।
वामपार्श्वात्तथा विष्णुं लोकरक्षार्थमीश्वरः ॥ १३.४५.३३५ ॥

જેમણે જમણા અંગમાંથી લોકોના ઉદ્‌ભવરૂપ બ્રહ્માઓને સર્જ્યા, અને એ જ રીતે ડાબી બાજુથી લોકરક્ષા માટે વિષ્ણુને, તે ઈશ્વર.

13.45.336

युगान्ते चैव सम्प्राप्ते रुद्रमीशोऽसृजत्प्रभुः ।
स रुद्रः संहरन्कृत्स्नं जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥ १३.४५.३३६ ॥

યુગનો અંત આવ્યો ત્યારે ઈશે પ્રભુ રુદ્રને સર્જ્યા. તે રુદ્ર સ્થાવર-જંગમ સમગ્ર જગતનો સંહાર કરતા.

13.45.337

कालो भूत्वा परं ब्रह्म याति संवर्तकानलः ।
युगान्ते सर्वभूतानि ग्रसन्निव व्यवस्थितः ॥ १३.४५.३३७ ॥

કાળ બનીને પરબ્રહ્મ પાસે જાય છે સંવર્તક અગ્નિ. યુગના અંતે સર્વ ભૂતોને જાણે ગળી જતો તે સ્થિત છે.

13.45.338

एष देवो महादेवो जगत्सृष्ट्वा चराचरम् ।
कल्पान्ते चैव सर्वेषां स्मृतिमाक्षिप्य तिष्ठति ॥ १३.४५.३३८ ॥

આ દેવ મહાદેવ ચરાચર જગતને સર્જીને, કલ્પના અંતે સૌની સ્મૃતિ હરી લઈને સ્થિત રહે છે.

13.45.339

सर्वगः सर्वभूतात्मा सर्वभूतभवोद्भवः ।
आस्ते सर्वगतो नित्यमदृश्यः सर्वदैवतैः ॥ १३.४५.३३९ ॥

સર્વવ્યાપી, સર્વ ભૂતોનો આત્મા, સર્વ ભૂતોની ઉત્પત્તિનું મૂળ; સર્વત્ર વ્યાપીને તે નિત્ય રહે છે, સર્વ દેવોથી અદૃશ્ય.

13.45.340

यदि देयो वरो मह्यं यदि तुष्टोऽसि मे प्रभो ।
भक्तिर्भक्तु मे नित्यं त्वयि देव सुरेश्वर ॥ १३.४५.३४० ॥

જો મને વરદાન આપવાનું હોય, જો તમે મારા પર પ્રસન્ન હો, હે પ્રભુ — મારી ભક્તિ સદા તમારામાં રહે, હે દેવ, હે સુરેશ્વર.

13.45.341

अतीतानागतं चैव वर्तमानं च यद्विभो ।
जानीयामिति मे बुद्धिः प्रसादात्सुरसत्तम ॥ १३.४५.३४१ ॥

હે પ્રભુ, ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાન જે કંઈ છે તે હું જાણી શકું, એવી મારી બુદ્ધિ છે — તમારી કૃપાથી, હે દેવશ્રેષ્ઠ.

13.45.342

क्षीरोदनं च भुञ्जीयामक्षयं सह बान्धवैः ।
आश्रमे च सदाऽस्माकं सान्निध्यं परमस्तु ते ॥ १३.४५.३४२ ॥

સ્વજનો સાથે હું ક્ષીરોદન અક્ષયપણે જમું, અને અમારા આશ્રમમાં તમે સદા પરમ સાન્નિધ્યમાં રહો.

13.45.343

एवमुक्तः स मां प्राह भगवाँल्लोकपूजितः ।
महेश्वरो महातेजाश्वराचरगुरुः शिवः ॥ १३.४५.३४३ ॥

આમ કહેવાયા પછી, લોકપૂજિત, મહાતેજસ્વી, ચરાચરના ગુરુ ભગવાન મહેશ્વર શિવે મને કહ્યું.

13.45.344

श्रीभगवानुवाच ।
अजरश्चामरश्चैव भव त्वं दुःखवर्जितः।
यशस्वी तेजसा युक्तो दिव्यज्ञानसमन्वितः ॥ १३.४५.३४४ ॥

શ્રી ભગવાન બોલ્યા: તું અજર અને અમર થા; દુઃખરહિત, યશસ્વી, તેજસ્વી અને દિવ્ય જ્ઞાનથી યુક્ત થા.

13.45.345

ऋषीणामभिगम्यश्च मत्प्रसादाध्भविष्यसि ।
शीलवान्गुणसम्पन्नः सर्वज्ञः प्रियदर्शनः ॥ १३.४५.३४५ ॥

મારી કૃપાથી તું ઋષિઓને સુલભ થશે; શીલવાન, ગુણસંપન્ન, સર્વજ્ઞ અને દર્શને પ્રિય થશે.

13.45.346

अक्षयं यौवनं तेऽस्तु तेजश्चैवानलोपमम् ।
क्षीरोदः सागरश्चैव यत्रयत्रेच्छसि प्रियम् ॥ १३.४५.३४६ ॥

તારું યૌવન અક્ષય રહે, અને તેજ અગ્નિ સમાન હો; ક્ષીરસાગર, તું જ્યાં જ્યાં જે પ્રિય ઇચ્છે ત્યાં ત્યાં તને પ્રાપ્ત થાય.

13.45.347

तत्र ते भविता कामं सान्निध्यं पयसोनिधेः ।
क्षीरोदनं च भुङ्ख त्वममृतेन समन्वितम् ॥ १३.४५.३४७ ॥

ત્યાં તને ઇચ્છા મુજબ ક્ષીરસાગરનું સાન્નિધ્ય મળશે; અમૃતયુક્ત ક્ષીરાન્ન તું આરોગીશ.

13.45.348

बन्धुभिः सहितः कल्पं ततो मामुपयास्यसि ।
अक्षया बान्धवाश्चैव कुलं गोत्रं च ते सदा ॥ १३.४५.३४८ ॥

બંધુઓ સાથે એક કલ્પ સુધી તું ત્યાં રહીશ, પછી મારી પાસે આવીશ; તારા બાંધવો, કુળ અને ગોત્ર સદા અક્ષય રહેશે.

13.45.349

भविष्यति द्विजश्रेष्ठ मयि भक्तिश्च शाश्वती ।
सान्निध्यं चाश्रमे नित्यं करिष्यामि द्विजोत्तम ॥ १३.४५.३४९ ॥

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, તારી મારા પ્રત્યે શાશ્વત ભક્તિ રહેશે; હે દ્વિજોત્તમ, હું સદા તારા આશ્રમમાં સાન્નિધ્ય કરીશ.

13.45.350

तिष्ठ वत्स यथाकामं नोत्कण्ठां च करिष्यति ।
स्मृतस्त्वया पुनर्विप्र करिष्यामि च दर्शनम्
एवमुक्त्वा स भगवान्सूर्यकोटिसमप्रभः ।
ईशानः स वरान्दत्त्वा तत्रैवान्तरधीयत ॥ १३.४५.३५० ॥

વત્સ, ઇચ્છા મુજબ રહે; ઉત્કંઠા ન કરીશ. હે વિપ્ર, તું મને સ્મરીશ તો હું ફરી દર્શન આપીશ.

13.45.352

एवं दृष्टो मया कृष्ण देवदेवः समाधिना ।
तदवाप्तं च मे सर्वं यदुक्तं तेन धीमता ॥ १३.४५.३५२ ॥

હે કૃષ્ણ, આ રીતે મેં સમાધિમાં દેવદેવને જોયા; તે બુદ્ધિમાને કહેલું સર્વ મને પ્રાપ્ત થયું.

13.45.353

प्रत्यक्षं चैव ते कृष्ण पश्य सिद्धान्व्यवस्थितान् ।
ऋषीन्विद्याधरान्यक्षान्गन्धर्वाप्सरसस्तथा ॥ १३.४५.३५३ ॥

હે કૃષ્ણ, તું પણ પ્રત્યક્ષ જો: ત્યાં સ્થિત સિદ્ધો, ઋષિઓ, વિદ્યાધરો, યક્ષો, ગંધર્વો અને અપ્સરાઓને.

13.45.354

पश्य वृक्षलतागुल्मान्सर्वपुष्पफलप्रदान् ।
सर्वर्तुकुसुमैर्युक्तान्सुखपत्रान्सुगन्धिनः ॥ १३.४५.३५४ ॥

બધાં ફૂલ અને ફળ આપતાં વૃક્ષો, વેલાઓ અને ઝાડીઓ જુઓ. બધી ઋતુઓનાં ફૂલોથી યુક્ત, સુખદ પાંદડાં અને સુગંધવાળાં.

13.45.355

सर्वमेतन्महाबाहो दिव्यभावसमन्वितम् ।
प्रसादाद्देवदेवस्य ईशअवरस्य महात्मनः ॥ १३.४५.३५५ ॥

હે મહાબાહુ, આ બધું દિવ્ય ભાવથી યુક્ત છે; દેવોના દેવ, મહાત્મા ઈશ (તેમના અવર રૂપ) ની કૃપાથી.

13.45.356

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य प्रत्यक्षमिव दर्शनम् ।
विस्मयं परमं गत्वा अब्रवं तं महामुनिम् ॥ १३.४५.३५६ ॥

તેમનાં આ વચન સાંભળીને, જાણે પ્રત્યક્ષ દર્શન થયું હોય તેમ, પરમ વિસ્મય પામીને મેં તે મહામુનિને કહ્યું.

13.45.357

धन्यस्त्वमसि विप्रेन्द्रि कस्त्वदन्योस्ति पुण्यकृत् ।
यस्य देवाधिदेवस्ते सान्निध्यं कुरुतेऽऽश्रमे ॥ १३.४५.३५७ ॥

હે વિપ્રશ્રેષ્ઠ, તું ધન્ય છે. તારા સિવાય બીજો કયો પુણ્યકર્મી છે? દેવાધિદેવ તારા આશ્રમમાં તારી સાન્નિધ્યમાં રહે છે.

13.45.358

अपि तावन्ममाप्येवं दद्यात्स भगवाञ्शिवः ।
दर्शं मुनिशार्दूल प्रसादं चापि शङ्करः ॥ १३.४५.३५८ ॥

હે મુનિશાર્દૂલ, તે ભગવાન શિવ મને પણ આવું દર્શન અને કૃપા આપશે, શંકરની જેમ?

13.45.359

उपमन्युरुवाच ।
द्रक्ष्यसे पुण्डरीकाक्ष महादेवं न संशयः।
अचिरेणैव कालेन यथा दृष्टो मयाऽनघ ॥ १३.४५.३५९ ॥

ઉપમન્યુ બોલ્યા: હે કમલનયન, તું મહાદેવને જોઈશ, એમાં સંશય નથી. હે નિષ્પાપ, મેં જોયા તેમ, સમય આવતાં જ ટૂંક સમયમાં.

13.45.360

चक्षुषा चैव दिव्येन पश्याम्यमितविक्रमम् ।
षष्ठे मासि महादेवं द्रक्ष्यसे पुरुषोत्तम ॥ १३.४५.३६० ॥

દિવ્ય ચક્ષુ વડે હું અમિતપરાક્રમીને જોઉં છું. હે પુરુષોત્તમ, છઠ્ઠા માસમાં તું મહાદેવને જોઈશ.

13.45.361

षोडशाष्टौ वरांश्चापि प्राप्स्यसि त्वं महेश्वरात् ।
सपत्नीकाद्यदुश्रेष्ठ सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ १३.४५.३६१ ॥

હે યદુશ્રેષ્ઠ, મહેશ્વર પાસેથી પત્ની સહિત સોળ અને આઠ વરદાન તું મેળવીશ. આ સત્ય છે, હું તને કહું છું.

13.45.362

अतीतानागतं चैव वर्तमानं च नित्यशः ।
विदितं मे महाबाहो प्रसादात्तस्य धीमतः ॥ १३.४५.३६२ ॥

હે મહાબાહુ, તે બુદ્ધિમાનની કૃપાથી ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાન સર્વ મને સદા જ્ઞાત છે.

13.45.363

एतान्सहस्रशश्चान्यान्समनुध्यातवान्हरः ।
कस्मात्प्रसादं भगवान्न कुर्यात्तव माधव ॥ १३.४५.३६३ ॥

હરે આમને તથા હજારો બીજાઓને ધ્યાનમાં લીધા છે. હે માધવ, ભગવાન તારા પર કૃપા કેમ ન કરે?

13.45.364

त्वादृशेन हि देवानां श्लाघनीय समागमः ।
ब्रह्मणअयेनानृशंसेन श्रद्दधानेन चाप्युत।
जप्यं तु ते प्रदास्यामि येन द्रक्ष्यसि शंकरम् ॥ १३.४५.३६४ ॥

તારા જેવા બ્રાહ્મણભક્ત, દયાળુ અને શ્રદ્ધાવાન સાથે દેવોનો સમાગમ પ્રશંસનીય છે. પરંતુ જે જપમંત્રથી તું શંકરને જોશે, તે હું તને આપીશ.

13.45.365

अब्रवं तमहं ब्रह्मन्त्वत्प्रसादान्महामुने ।
द्रक्ष्ये दितिजसङ्घानां मर्दनं त्रिदशेश्वरम् ॥ १३.४५.३६५ ॥

હે બ્રહ્મન્, હે મહામુનિ, મેં તેમને કહ્યું: તમારી કૃપાથી હું દૈત્યસમૂહોનો નાશ કરનાર દેવેશ્વરને જોઈશ.

13.45.366

एवं कथयतस्तस्य महादेवाश्रितां कथाम् ।
दिनान्यष्टौ ततो जग्मुर्मुहूर्तमिव भारत ॥ १३.४५.३६६ ॥

આ રીતે મહાદેવ વિશેની કથા કહેતાં, હે ભારત, આઠ દિવસ એક ક્ષણ જેવા વીતી ગયા.

13.45.367

दिनेऽष्टमे तु विप्रेणि दीक्षितोऽहं यथाविधि ।
दण्डी मुण्डी कुशी चीरि घृताक्तो मेखलीकृतः ॥ १३.४५.३६७ ॥

આઠમા દિવસે, હે વિપ્ર, મેં વિધિપૂર્વક દીક્ષા લીધી. દંડ ધારણ કરીને, મુંડિત મસ્તકે, કુશ ધારણ કરીને, વલ્કલ વસ્ત્ર પહેરીને, ઘીથી લેપાઈને, મેખલા બાંધીને હું હતો.

13.45.368

मासमेकं फलाहारो द्वितीयं सलिलाशनः ।
तृतीयं च चतुर्थं च पञ्चमं चानिलाशः ॥ १३.४५.३६८ ॥

એક મહિનો ફળાહાર, બીજો પાણી પર, ત્રીજો અને ચોથો, અને પાંચમો વાયુ પર જીવીને.

13.45.369

एकपादेन तिष्ठंश्च ऊर्ध्वबाहुरतन्द्रितः ।
तेजः सूर्यसहस्रस्य अपश्यं दिवि भारत ॥ १३.४५.३६९ ॥

એક પગ પર ઊભા રહીને, હાથ ઊંચા કરીને, આળસ વિના, હે ભારત, મેં આકાશમાં હજાર સૂર્યોનું તેજ જોયું.

13.45.370

तस्य मध्यगतं चापि तेजसः पाण्डुनन्दन ।
इन्द्रायुधपिनद्धाङ्गं विद्युन्मालागवाक्षकम्।
नीलसैलचयप्रख्यं बलाकाभूषिताम्बरम् ॥ १३.४५.३७० ॥

તે તેજની મધ્યમાં, હે પાંડુપુત્ર, ઇન્દ્રધનુષથી બંધાયેલા અંગો, વીજળીની માળા અને બારીઓ જેવાં છિદ્રોવાળું, નીલ પર્વતોના ઢગલા જેવું, બગલાઓથી શોભિત વસ્ત્રવાળું એવું એક રૂપ હતું.

13.45.371

तत्र स्थितश्च भगवान्देव्या सह महाद्युतिः ।
तपसा तेजसा कान्त्या दीप्तया सह भार्यया ॥ १३.४५.३७१ ॥

ત્યાં ઊભેલા ભગવાન, મહાતેજસ્વી, દેવી સાથે, તપથી, તેજથી, કાંતિથી, દીપ્ત પ્રભાથી, પોતાની પત્ની સાથે.

13.45.372

रराज भगवांस्तत्र देव्या सह महेश्वरः ।
सोमेन सहितः सूर्यो यथा मेघस्थितस्तथा ॥ १३.४५.३७२ ॥

ત્યાં ભગવાન મહેશ્વર દેવી સાથે એવા શોભ્યા, જેમ મેઘમાં રહેલો સૂર્ય ચંદ્ર સાથે શોભે.

13.45.373

संहृष्टरोमा कौन्तेय विस्मयोत्फुल्ललोचनः ।
अपश्यं देवसङ्घानां गतिमार्तिहरं हरम् ॥ १३.४५.३७३ ॥

હે કૌંતેય, વિસ્મયથી પહોળી આંખો અને રોમાંચિત શરીરે મેં દેવસમૂહોની ગતિ, દુઃખહર્તા હરને જોયા.

13.45.374

किरीटिनं गदिनं शूलपाणिं ।
व्याघ्राजिनं जटिलं दण्डपाणिम्।
पिनाकिनं वज्रिणं तीक्ष्णदंष्ट्रं ।
शुभाङ्गदं व्यालयज्ञोपवीतम् ॥ १३.४५.३७४ ॥

મુકુટધારી, ગદાધારી, હાથમાં ત્રિશૂળ, વાઘચર્મ પહેરેલા, જટાધારી, હાથમાં દંડ, પિનાક ધનુષ ધારણ કરનાર, વજ્રધારી, તીક્ષ્ણ દાઢવાળા, શુભ બાજુબંધ પહેરેલા, સર્પને યજ્ઞોપવીત બનાવેલા.

13.45.375

दिव्यां मालामुरसाऽनेकवर्णां ।
समुद्वहन्तं गुल्फदेशावलम्बाम्।
चन्द्रं यथा परिविष्टं ससन्ध्यं ।
वर्षात्यये तद्वदपश्यमेनम् ॥ १३.४५.३७५ ॥

છાતી પર અનેક રંગોની દિવ્ય માળા ધારણ કરેલા, ઘૂંટી સુધી લટકતી, વર્ષાઋતુના અંતે સંધ્યાથી ઘેરાયેલા ચંદ્રની જેમ આમને મેં જોયા.

13.45.376

प्रमथानां गणैश्चैव समन्तात्परिवारितम् ।
शरदीव सुदुष्प्रेक्ष्यं परिविष्टं दिवाकरम् ॥ १३.४५.३७६ ॥

પ્રમથગણોથી ચારે બાજુ ઘેરાયેલા, શરદ ઋતુના સૂર્ય જેવા, જેમને જોવા મુશ્કેલ હતા એવા દિવાકર.

13.45.377

एकादशशतान्येवं रुद्राणां वृषवाहनम् ।
अस्तुवं नियतात्मानं कर्मभिः शुभकर्मिणम् ॥ १३.४५.३७७ ॥

આ રીતે વૃષભવાહન, નિયતાત્મા, શુભકર્મી, અગિયારસો રુદ્રોના સ્વામીની મેં સ્તુતિ કરી.

13.45.378

आदित्या वसवः साध्या विश्वेदेवास्तथाऽश्विनौ ।
विश्वाभिः स्तुतिभिर्देवं विश्वदेवं समस्तुवन् ॥ १३.४५.३७८ ॥

આદિત્યો, વસુઓ, સાધ્યો, વિશ્વેદેવો તથા બંને અશ્વિનીકુમારોએ સર્વ સ્તુતિઓથી વિશ્વદેવની સ્તુતિ કરી.

13.45.379

शतक्रतुश्च भगवान्विष्णुश्चादितिनन्दनौ ।
ब्रह्मा रथन्तरं साम ईरयन्ति भवान्तिके ॥ १३.४५.३७९ ॥

શતક્રતુ ઇન્દ્ર, ભગવાન વિષ્ણુ, અદિતિના બે પુત્રો અને બ્રહ્મા આપની સમીપે રથંતર સામનું ઉચ્ચારણ કરે છે.

13.45.380

योगीश्वराः सुबहवो योगदं पितरं गुरुम् ।
ब्रह्मर्षयश्च ससुतास्तथा देवर्षयश्च वै ॥ १३.४५.३८० ॥

યોગ આપનારા પિતા અને ગુરુ એવા આપની અનેક યોગીશ્વરો, પુત્રો સહિત બ્રહ્મર્ષિઓ અને દેવર્ષિઓ પણ સ્તુતિ કરે છે.

13.45.381

पृथिवीं चान्तरिक्षं च नक्षत्राणि ग्रहास्तथा ।
मासार्धमासा क्रतवो रात्रिः संवत्सराः क्षणाः ॥ १३.४५.३८१ ॥

પૃથ્વી અને અંતરિક્ષ, નક્ષત્રો અને ગ્રહો, માસ અને પક્ષ, ઋતુઓ, રાત્રિ, વર્ષો અને ક્ષણો (આપની સ્તુતિ કરે છે).

13.45.382

मुहूर्ताश्च निमेपाश्च तथैव युगपर्ययाः ।
दिव्या राजन्नमस्यन्ति विद्याः सत्वविदस्तथा ॥ १३.४५.३८२ ॥

મુહૂર્તો અને નિમેષો, યુગોના પર્યાયો, હે રાજન, દિવ્ય શક્તિઓ, વિદ્યાઓ અને સત્ત્વના જ્ઞાતાઓ પણ આપને નમસ્કાર કરે છે.

13.45.383

सनत्कुमारो देवाश्च इतिहासास्तथैव च ।
मरीचिरङ्गिरा अत्रिः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ॥ १३.४५.३८३ ॥

સનત્કુમાર અને દેવો, ઇતિહાસો, તથા મરીચિ, અંગિરા, અત્રિ, પુલસ્ત્ય, પુલહ અને ક્રતુ (આપની સ્તુતિ કરે છે).

13.45.384

मनवः सप्त सोमश्च अर्थवा सबृहस्पतिः ।
भृगुर्दक्षः कश्यपश्च वसिष्ठः काश्य एव च ॥ १३.४५.३८४ ॥

સાત મનુઓ, સોમ, અથર્વા અને બૃહસ્પતિ સહિત, ભૃગુ, દક્ષ, કશ્યપ, વસિષ્ઠ અને કાશ્ય પણ.

13.45.385

छन्दांसि दीक्षा यज्ञाश्च दक्षिणाः पावको हविः ।
यज्ञोपगानि द्रव्याणि मूर्तिमन्ति युधिष्ठिर ॥ १३.४५.३८५ ॥

છંદો, દીક્ષા, યજ્ઞો, દક્ષિણાઓ, પાવક (અગ્નિ) અને હવિ; યજ્ઞોપયોગી દ્રવ્યો મૂર્તિમંત — હે યુધિષ્ઠિર.

13.45.386

प्रजानां पालकाः सर्वे सरितः पन्नगा नगाः ।
देवानां मातरः सर्वादेवपत्न्य सकन्यकाः ॥ १३.४५.३८६ ॥

પ્રજાના સર્વ પાલકો, નદીઓ, સર્પો, પર્વતો; દેવોની સર્વ માતાઓ અને દેવપત્નીઓ કન્યાઓ સહિત.

13.45.387

सहस्राणि मुनीनां च अयुतान्यर्बुदानि च ।
नमस्यन्ति प्रभुं शान्तं पर्वताःसागरा दिशः ॥ १३.४५.३८७ ॥

હજારો મુનિઓ, અયુતો અને અર્બુદો એ શાંત પ્રભુને નમે છે; પર્વતો, સાગરો અને દિશાઓ પણ.

13.45.388

गन्धर्वाप्सरसश्चैव गीतवादित्रकोविदाः ।
दिव्यतालेषु गायन्तः स्तुवन्ति भवमद्भुतम् ॥ १३.४५.३८८ ॥

ગાન અને વાદ્યોમાં નિપુણ ગંધર્વો અને અપ્સરાઓ દિવ્ય તાલો પર ગાતાં અદ્ભુત ભવની સ્તુતિ કરે છે.

13.45.389

विद्याधरा दानवाश्च गुह्यका राक्षसास्तथा ।
सर्वाणि चैव भूतानि स्तावराणि चराणि च।
नमस्यन्ति महाराज वाङ्मनः कर्मभिर्विभुम् ॥ १३.४५.३८९ ॥

વિદ્યાધરો, દાનવો, ગુહ્યકો અને રાક્ષસો; સર્વ પ્રાણીઓ, સ્થાવર અને જંગમ — હે મહારાજ — વાણી, મન અને કર્મથી એ સર્વવ્યાપી પ્રભુને નમે છે.

13.45.390

पुरस्ताद्धिष्ठितः शर्वो ममासीस्त्रिदशेश्वरः ॥ १३.४५.३९० ॥

મારી સામે ત્રિદશેશ્વર શર્વ (શિવ) વિરાજમાન હતા.

13.45.391

पुरस्तद्धिष्ठितं दृष्ट्वा ममेशानं च भारत ।
सप्रजापतिशक्रान्तं जगन्मामभ्युदैक्षत ॥ १३.४५.३९१ ॥

હે ભારત, સામે ઊભેલા ઈશાનને જોઈને, પ્રજાપતિઓ અને ઇન્દ્ર સહિત જગત મારી તરફ જોવા લાગ્યું.

13.45.392

ईक्षितुं च महादेवं न मे शक्तिरभूत्तदा ।
ततो मामब्रवीद्देवः पश्य कृष्ण वदस्व च ॥ १३.४५.३९२ ॥

ત્યારે મહાદેવને જોવાની મારામાં શક્તિ નહોતી. ત્યારે દેવે મને કહ્યું, 'હે કૃષ્ણ, જુઓ અને બોલો.'

13.45.393

त्वया ह्याराधितश्चाहं शतशोऽथ सहस्रशः ।
त्वत्समो नास्ति मे कश्चित्त्रिषु लोकषु वै प्रियः ॥ १३.४५.३९३ ॥

તેં મને સેંકડો અને હજારો વાર આરાધ્યો છે. ત્રણે લોકમાં તારા જેવો મને પ્રિય બીજો કોઈ નથી.

13.45.394

शिरसा वन्दिते देवे देवी प्रीता ह्युमा तदा ।
ततोऽहमब्रुवं स्थाणुं स्तुतं ब्रह्मादिभिः सुरैः ॥ १३.४५.३९४ ॥

દેવને મસ્તક નમાવીને વંદન કરાતાં દેવી ઉમા પ્રસન્ન થયાં. ત્યારે બ્રહ્માદિ દેવો વડે સ્તુત સ્થાણુને મેં કહ્યું.

13.45.395

नमोस्तु ते शाश्वत सर्वयोने ।
ब्राह्माधिपं त्वामृषयो वदन्ति।
तपश्च सत्वं च रजस्तमश्च ।
त्वामेव सत्यं च वदन्ति सन्तः ॥ १३.४५.३९५ ॥

હે શાશ્વત, સર્વયોનિ, તને નમસ્કાર હો. ઋષિઓ તને બ્રહ્માધિપતિ કહે છે. તપ, સત્ત્વ, રજ અને તમ પણ તું જ છે; સંતો તને જ સત્ય કહે છે.

13.45.396

त्वं वै ब्रह्मा च रुद्रश्च वरुणोऽग्निर्मनुर्भवः ।
धाता त्वष्टा विधाता च त्वं प्रभुः सर्वतोमुखः ॥ १३.४५.३९६ ॥

તું જ બ્રહ્મા, રુદ્ર, વરુણ, અગ્નિ, મનુ અને ભવ છે. ધાતા, ત્વષ્ટા અને વિધાતા પણ તું જ છે; તું સર્વતોમુખ પ્રભુ છે.

13.45.397

त्वत्तो जातानि भूतानि स्थावराणि चराणि च ।
त्वया सृष्टमिदं कृत्स्नं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ १३.४५.३९७ ॥

તારાથી જ સ્થાવર અને ચર સર્વ ભૂતો જન્મ્યા છે. ચરાચર સહિત આ સમગ્ર ત્રિલોકનું સર્જન તેં જ કર્યું છે.

13.45.398

यानीन्द्रियाणीह मनश्च कृत्स्नं ।
ये वायवः सप्ति तथैव चाग्नयः।
ये देवसंस्थास्तव देवताश्च ।
तस्मात्परं त्वामृषयो वदन्ति ॥ १३.४५.३९८ ॥

અહીંની સર્વ ઇન્દ્રિયો અને મન, સાત વાયુઓ અને અગ્નિઓ, દેવસ્થાનો અને તારા દેવતાઓ — તેથી ઋષિઓ તને પરમ કહે છે.

13.45.399

वेदाश्च यज्ञाः सोमश्च दक्षिणा पावको हविः ।
यज्ञोपगं च यत्किंचिद्भगवांस्तदसंशयम् ॥ १३.४५.३९९ ॥

વેદો અને યજ્ઞો, સોમ અને દક્ષિણા, અગ્નિ અને હવિ, યજ્ઞ સાથે સંબંધિત જે કંઈ — હે ભગવાન, તે નિઃસંશય તું જ છે.

13.45.400

इष्टं दत्तमधीतं व्रतानि नियमाश्च ये ।
ह्रीः कीर्तिः श्रीर्द्युतिस्तुष्टिः सिद्धिश्चैव तदर्पणी ॥ १३.४५.४०० ॥

યજ્ઞ, દાન, અધ્યયન, વ્રતો અને નિયમો, તથા હ્રી, કીર્તિ, શ્રી, દ્યુતિ, તુષ્ટિ, સિદ્ધિ — આ સર્વ તેને જ અર્પિત થાય છે.

13.45.401

कामः क्रोधो भयं लोभो मदः स्तम्भोथ मत्सरः ।
आधयो व्याधयश्चैव भगवंस्तनवस्तव ॥ १३.४५.४०१ ॥

કામ, ક્રોધ, ભય, લોભ, મદ, સ્તંભ અને મત્સર, તથા માનસિક પીડાઓ અને શારીરિક રોગો — હે ભગવાન, એ પણ તારાં જ રૂપો છે.

13.45.402

कृतिर्विकारः प्रणयः प्रधानं बीजमव्ययम् ।
मनसः परमा योनिः प्रभावश्चापि शाश्वतः ॥ १३.४५.४०२ ॥

કૃતિ, વિકાર, પ્રણય, પ્રધાન, અવ્યય બીજ, મનની પરમ યોનિ અને શાશ્વત પ્રભાવ પણ તું જ છે.

13.45.403

अव्यक्तः पावनोऽचिन्त्यः सहस्रांशुर्हिरण्मयः ।
आदिर्गणानां सर्वेषां भवान्वैजीविताश्रयः ॥ १३.४५.४०३ ॥

તું અવ્યક્ત, પાવન, અચિંત્ય, સહસ્રાંશુ, હિરણ્મય છે; સર્વ ગણોનો આદિ અને જીવનનો આશ્રય તું જ છે.

13.45.404

महानात्मा मतिर्ब्रह्मा विश्वः शंभुः स्वयंभुवः ।
बुद्धिः प्रज्ञोपलब्धिश्चसंवित्ख्यातिर्धृतिः स्मृतिः ॥ १३.४५.४०४ ॥

મહાન આત્મા, મતિ, બ્રહ્મા, વિશ્વ, શંભુ, સ્વયંભૂ, બુદ્ધિ, પ્રજ્ઞા, ઉપલબ્ધિ, સંવિત, ખ્યાતિ, ધૃતિ અને સ્મૃતિ — એ બધું તું જ છે.

13.45.405

पर्यायवाचकैः शब्दैर्महानात्मा विभाव्यते ।
त्वां बुद्ध्वा ब्राह्मणो वेदात्प्रमोहं विनियच्छति ॥ १३.४५.४०५ ॥

પર્યાયવાચી શબ્દોથી મહાન આત્માનું વર્ણન થાય છે; તને જાણીને બ્રાહ્મણ વેદ દ્વારા મોહને રોકે છે.

13.45.406

हृदयं सर्वभूतानां क्षेत्रज्ञस्त्वमृषिस्तुतः ॥ १३.४५.४०६ ॥

તું સર્વ ભૂતોનું હૃદય છે; ક્ષેત્રજ્ઞ છે; ઋષિઓ દ્વારા સ્તુત છે.

13.45.407

सर्वतः पाणिपादस्त्वं सर्वतोक्षिशिरोमुखः ।
सर्वतः श्रुतिमाँल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठसि ॥ १३.४५.४०७ ॥

તું સર્વત્ર હાથ-પગવાળો છે, સર્વત્ર આંખ, માથું અને મુખવાળો છે; સર્વત્ર શ્રવણશક્તિવાળો છે; જગતમાં સર્વને આવરીને ઊભો છે.

13.45.408

फलं त्वमसि दिग्मांशोर्निमेषादिषु कर्मसु ।
त्वं वै प्रबार्चिः पुरुषः सर्वस्य हृदि संश्रितः।
अणिमा महिमा प्राप्तिरीशानो ज्योतिरव्ययः ॥ १३.४५.४०८ ॥

તું દિગ્માંશુ (સૂર્ય)નું ફળ છે; નિમેષ આદિ કર્મોમાં રહેલો. તું જ પ્રબાર્ચિ છે, સર્વના હૃદયમાં આશ્રિત પુરુષ. અણિમા, મહિમા, પ્રાપ્તિ, ઈશાન અને અવ્યય જ્યોતિ તું જ છે.

13.45.409

त्वयि बुद्धिर्मतिर्लोकाः प्रपन्नाः संश्रिताश्च ये ।
ध्यानिनो नित्ययोगाश्च सत्यसत्वा जितेन्द्रियाः ॥ १३.४५.४०९ ॥

તારામાં બુદ્ધિ અને મતિ છે; તને શરણે જઈને આશ્રિત થયેલા લોકો પણ છે. ધ્યાની, નિત્ય યોગી, સત્યસ્વભાવી અને જિતેન્દ્રિય (સૌ તારા પર આશ્રિત છે).

13.45.410

यस्त्वां ध्रुवं वेदयते गुहाशयं ।
प्रभुं पुराणं पुरुषं विश्वरूपम्।
हिरण्मयं बुद्धिमतां परां गतिं ।
स बुद्धिमान्बुद्धिमतीत्य तिष्ठति ॥ १३.४५.४१० ॥

જે તને નિશ્ચયે ગુફામાં વસતા, પ્રભુ, પુરાણ પુરુષ, વિશ્વરૂપ, સુવર્ણમય, બુદ્ધિમાનોની પરમ ગતિ રૂપે જાણે છે, તે બુદ્ધિમાન છે; તે બુદ્ધિમાનોથી પણ આગળ સ્થિત રહે છે.

13.45.411

विदित्वा सप्त सूक्ष्माणि षडङ्गं त्वां च मूर्तितः ।
प्रधानविधियोगस्थस्त्वामेव विशते बुधः ॥ १३.४५.४११ ॥

સાત સૂક્ષ્મ તત્ત્વો, છ અંગો અને તને મૂર્ત રૂપે જાણીને, પ્રધાન વિધિ યોગમાં સ્થિત બુદ્ધિમાન તારામાં જ પ્રવેશે છે.

13.45.412

एवमुक्ते मया पार्थ भवे चार्तिविनाशने ।
चराचरं जगत्सर्गं सिंहनादं तदाऽकरोत् ॥ १३.४५.४१२ ॥

હે પાર્થ, મેં આમ કહ્યું ત્યારે, ભવમાં અને દુઃખનાશમાં, ત્યારે તેણે ચરાચર જગતની સર્જના કરી અને સિંહનાદ કર્યો.

13.45.413

तं विप्रसङ्घाश्च सुरासुराश्च ।
नागाः पिशाचाः पितरो वयांसि।
रक्षोगणा भूतगणाश्च सर्वे ।
महर्षयश्चैव तदा प्रणेमुः ॥ १३.४५.४१३ ॥

ત્યારે બ્રાહ્મણોના સમૂહો, સુરો અને અસુરો, નાગો, પિશાચો, પિતૃઓ, પક્ષીઓ, રાક્ષસગણો, ભૂતગણો, સર્વે અને મહર્ષિઓ પણ તેમને પ્રણામ કરવા લાગ્યા.

13.45.414

मम मूर्ध्नि च दिव्यानां कुसुमानां सुगन्धिनाम् ।
राशयो निपतन्ति स्म वायुश्च सुसुखो ववौ ॥ १३.४५.४१४ ॥

મારા મસ્તક પર દિવ્ય, સુગંધી પુષ્પોના ઢગલા પડવા લાગ્યા, અને અત્યંત સુખદ પવન વાયો.

13.45.415

निरीक्ष्य भगवान्देवीं ह्युमां मां च जगद्धितः ।
शतक्रतुं चाभिवीक्ष्य स्वयं मामाह शङ्करः ॥ १३.४५.४१५ ॥

જગતનું હિત કરનારા ભગવાન શંકરે દેવી ઉમાને જોઈ, મને અને શતક્રતુને જોઈ સ્વયં મને કહ્યું.

13.45.416

विद्मः कृष्ण परां भक्तिमस्मासु तव शत्रुहन् ।
क्रियतामात्मनः श्रेयः प्रीतिर्हित्वयि मे परा ॥ १३.४५.४१६ ॥

હે કૃષ્ણ, અમારા પ્રત્યેની તમારી પરમ ભક્તિ અમે જાણીએ છીએ. હે શત્રુહંતા, તમારા કલ્યાણ માટે જે ઈચ્છો તે કરો; તમારા પ્રત્યે મારી પરમ પ્રીતિ છે.

13.45.417

वृणीष्वाष्टौ वरान्कृष्ण दाताऽस्मि तव सत्तम ।
ब्रूहि यादवशार्दूल यानिच्छसि सुदुर्लभान् ॥ १३.४५.४१७ ॥

હે કૃષ્ણ, આઠ વરદાન માગો; હે સત્તમ, હું તમને વરદાન આપનાર છું. હે યાદવશાર્દૂલ, જે અતિ દુર્લભ વરદાનો તમે ઇચ્છો છો તે કહો.