महाभारत · अध्याय 13.45

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

शब्दार्थांसह वाचा

13.45.1

पितामह महेशाय नामान्याचक्ष्व शम्भवे ।
विदुषे विश्वमायाय महाभाग्यं च तत्वतः ॥ १३.४५.१ ॥

हे पितामह! महेश्वर शंभूची नावे सांगा, जो ज्ञानी आहे, विश्वमाया ज्याची आहे, त्याचे महान् ऐश्वर्य तत्त्वतः सांगा.

13.45.2

सुरासुरगुरो देव विष्णो त्वं वक्तुमर्हसि ।
शिवाय शिवरूपाय यन्माऽपृच्छद्युधिष्ठिरः ॥ १३.४५.२ ॥

हे सुरासुरगुरो, देवा विष्णो! शिवाविषयी तूच सांगण्यास योग्य आहेस; शिवरूप शिवाबद्दल युधिष्ठिराने मला विचारले.

13.45.3

नाम्नां सहस्रं देवस्य तण्डिना ब्रह्मवादिना ।
निवेदितं ब्रह्मलोके ब्रह्मणो यत्पुराऽभवत् ॥ १३.४५.३ ॥

ब्रह्मवादी तण्डीने पूर्वी ब्रह्मलोकात ब्रह्मदेवासमोर देवाची सहस्र नामे निवेदित केली.

13.45.4

द्वैपायनप्रभृतयस्तथा चेमे तपोधनाः ।
ऋषयः सुव्रता दान्ताः शृण्वन्तु गदतस्तव ॥ १३.४५.४ ॥

द्वैपायनादि हे तपोधन, सुव्रत आणि दान्त ऋषी तू सांगत असलेले ऐकोत.

13.45.5

ध्रुवाय नन्दिने होत्रे गोप्त्रे विश्वसृजेऽग्नये ।
महाभाग्यं विभोर्ब्रूहि मुण्डिनेऽथ कपर्दिने ॥ १३.४५.५ ॥

ध्रुव, नंदी, होता, रक्षक, विश्वसृष्टा, अग्नि, मुंडी व कपर्दी अशा विभूचे महान् ऐश्वर्य सांगा.

13.45.6

न गतिः कर्मणां शक्या वेत्तुमीशस्य तत्त्वतः ।
हिरण्यगर्भप्रमुखा देवाः सेन्द्रा महर्षयः ॥ १३.४५.६ ॥

ईश्वराच्या कर्मांची गती तत्त्वतः जाणणे शक्य नाही; हिरण्यगर्भप्रमुख देव, इंद्रासह महर्षीही.

13.45.7

न विदुर्यस्य निधनमादिं वा सूक्ष्मदर्शिनः ।
स कथं नाममात्रेण शक्यो ज्ञातुं सतां गतिः ॥ १३.४५.७ ॥

ज्याचा अंत किंवा आदी सूक्ष्मदर्शीसुद्धा जाणत नाहीत, केवळ नावाने सत्पुरुषांची ती गती कशी जाणता येईल?

13.45.8

तस्याहमसुरघ्नस्य कांश्चिद्भगवतो गुणान् ।
भवतां कीर्तयिष्यामि व्रतेशाय यथातथम् ॥ १३.४५.८ ॥

असुरांचा संहार करणाऱ्या, व्रतांचा स्वामी असलेल्या त्या भगवानांचे काही गुण मी तुम्हाला यथार्थपणे सांगेन.

13.45.9

एवमुक्त्वा तु भगवान्गुणांस्तस्य महात्मनः ।
उपस्पृश्य शुचिर्भूत्वा कथयामास धीमतः ॥ १३.४५.९ ॥

असे बोलून भगवान आचमन करून शुचिर्भूत झाले आणि त्या महात्म्या धीमानाचे गुण सांगू लागले.

13.45.10

शुश्रूषध्वं ब्राह्मणेन्द्रास्त्वं च तात युधिष्ठिर ।
त्वं चापगेय नामानि निशामय जगत्पतेः ॥ १३.४५.१० ॥

हे ब्राह्मणश्रेष्ठांनो, ऐका; हे प्रिय युधिष्ठिरा, तूही ऐक; हे अपगेया, जगत्पतीची नावे ऐक.

13.45.11

यदवाप्तं च मे पूर्वं साम्बहेतोः सुदुष्करम् ।
यथावद्भगवान्दृष्टो मया पूर्वं समाधिना ॥ १३.४५.११ ॥

पूर्वी साम्बासाठी मी मिळवलेली अत्यंत दुष्कर गोष्ट, आणि पूर्वी समाधीद्वारे भगवानांचे मी यथार्थ दर्शन घेतले, ते.

13.45.12

शम्बरे निहते पूर्वं रौक्मिणेयेन धीमता ।
अतीते द्वादशे वर्षे जाम्बवत्यब्रवीद्धि माम् ॥ १३.४५.१२ ॥

पूर्वी बुद्धिमान रुक्मिणीपुत्राने शंबराचा वध केल्यानंतर, बारावे वर्ष उलटल्यावर जांबवती मला म्हणाली.

13.45.13

प्रद्युम्नचारुदेष्णादीन्रुक्मिण्या वीक्ष्य पुत्रकान् ।
पुत्रार्थिनी मामुपेत्य वाक्यमाह युधिष्ठिर ॥ १३.४५.१३ ॥

प्रद्युम्न, चारुदेष्ण इत्यादी आपल्या पुत्रांना पाहून, पुत्राची इच्छा धरणारी रुक्मिणी माझ्याजवळ येऊन हे वचन म्हणाली, हे युधिष्ठिरा.

13.45.14

शूरं बलवतां श्रेष्ठं कान्तरूपमकल्मषम् ।
आत्मतुल्यं मम सुतं प्रयच्छाच्युत माचिरम् ॥ १३.४५.१४ ॥

शूर, बलवानांमध्ये श्रेष्ठ, सुंदर रूपाचा, निष्कलंक, माझ्यासारखा माझा पुत्र मला दे, हे अच्युता, लवकर.

13.45.15

न हि तेऽप्राप्यमस्तीह त्रिषु लोकेषु किञ्चन ।
लोकान्सृजेस्त्वमपरानिच्छन्यदुकुलोद्वह ॥ १३.४५.१५ ॥

या जगात आणि त्रिलोकात तुला मिळवता येणारे काहीही नाही. यदुकुलाचा भार वाहणाऱ्या, तू इच्छिलीस तर इतर लोकांचीही निर्मिती करू शकतोस.

13.45.16

त्वया द्वादशवर्षाणि व्रतीभूतेन शुष्यता ।
आराध्य पशुभर्तारं रुक्मिण्यां जनिताः सुताः ॥ १३.४५.१६ ॥

बारा वर्षे व्रतधारी होऊन, शरीर शुष्क होईपर्यंत पशुपतीची आराधना करून, रुक्मिणीच्या ठायी हे पुत्र उत्पन्न झाले.

13.45.17

चारुदेष्णः सुचारुश्च चारुवेशो यशोधरः ।
चारुश्रवाश्चारुयशाः प्रद्युम्नः सम्भुरेव च ॥ १३.४५.१७ ॥

चारुदेष्ण, सुचारु, चारुवेश, यशोधर, चारुश्रवा, चारुयशा, प्रद्युम्न आणि संभु हेही.

13.45.18

यथा ते जनिताः पुत्रा रुक्मिण्यां चारुविक्रमाः ।
तथा ममापि तनयं प्रयच्छ मधुसूदन ॥ १३.४५.१८ ॥

रुक्मिणीच्या ठायी तुला जसे हे सुंदर पराक्रमी पुत्र झाले, तसाच मलाही माझा पुत्र दे, हे मधुसूदना.

13.45.19

इत्येवं चोदितो देव्या तामवोचं सुमध्यमाम् ।
अनुजानीहि मां राज्ञि करिष्ये वचनं तव ॥ १३.४५.१९ ॥

देवीने अशी प्रेरणा दिल्यावर मी त्या सुमध्यमेला म्हणालो, हे राणी, मला परवानगी दे, मी तुझे वचन पूर्ण करीन.

13.45.20

सा च मामब्रवीद्गच्छ शिवाय विजयाय च ।
ब्रह्मा शिवः काश्यपश्च नद्यो देवा मनोऽनुगाः। ॥ १३.४५.२० ॥

ती मला म्हणाली: कल्याण आणि विजयासाठी जा; ब्रह्मा, शिव, कश्यप, नद्या आणि मनाला अनुसरणारे देव.

13.45.21

क्षेत्रौषध्यो यज्ञवाहाश्छन्दास्यृषिगणाध्वराः ।
समुद्रा दक्षिणा स्तोभा ऋक्षाणि पितरो ग्रहाः ॥ १३.४५.२१ ॥

शेते आणि औषधी, यज्ञवाहक, छंद, ऋषिगणांचे यज्ञ, समुद्र, दक्षिणा, स्तोभ, नक्षत्रे, पितर, ग्रह.

13.45.22

देवपत्न्यो देवकन्या देवमातर एव च ।
मन्वन्तराणि गावश्च चन्द्रमाः सविता हरिः ॥ १३.४५.२२ ॥

देवपत्न्या, देवकन्या, देवमाता, मन्वंतरे, गायी, चंद्र, सविता आणि हरी.

13.45.23

सावित्री ब्रह्मविद्या च ऋतवो वत्सरास्तथा ।
क्षणा लवा मुहूर्ताश्च निमेषा युगपर्ययाः ॥ १३.४५.२३ ॥

सावित्री, ब्रह्मविद्या, ऋतू, वर्षे, क्षण, लव, मुहूर्त, निमेष आणि युगांचे परिवर्तन.

13.45.24

रक्षन्तु सर्वत्र गतं त्वां यादव सुखाय च ।
अरिष्टं गच्छ पन्थानमप्रमत्तो भवानघ ॥ १३.४५.२४ ॥

हे यादवा, तू जिथे जाशील तिथे सुखासाठी त्यांनी तुझे रक्षण करो. हे निष्पाप, सावध राहून सुरक्षित मार्गाने जा.

13.45.25

एवं कृतस्वस्त्ययनस्तयाऽहं ।
ततोऽभ्यनुज्ञाय नरेन्द्रपुत्रीम्।
पितुः समीपं नरसत्तमस्य ।
मातुश्च राज्ञश्च तथाऽऽहुकस्य ॥ १३.४५.२५ ॥

अशा प्रकारे तिच्याकडून स्वस्तिवाचन करवून घेऊन मी तेव्हा राजकन्येचा निरोप घेतला, नरश्रेष्ठ (माझ्या) पित्याच्या समीप, माता, राजा आणि आहुकाकडे (जाण्यासाठी).

13.45.27

ततःसमृद्धिर्भवतोऽस्त्वविघ्नम् ।
प्राप्यानुज्ञां गुरुजनादहं तार्क्ष्यमचिन्तयम्।
सोवहद्धिमवन्तं मां प्राप्य चैनं व्यसर्जयम् ॥ १३.४५.२७ ॥

तेव्हा आपली समृद्धी अडथळ्याविना होवो. वडीलधाऱ्यांची अनुज्ञा मिळवून मी तार्क्ष्याचे (गरुडाचे) स्मरण केले; त्याने मला हिमालयापर्यंत वाहून नेले; तेथे पोहोचल्यावर मी त्याला निरोप दिला.

13.45.28

तत्राहमद्बुतान्भावानपश्यं गिरिसत्तमे ।
क्षेत्रं च तपसां श्रेष्ठं पश्याम्यद्भुतमुत्तमम् ॥ १३.४५.२८ ॥

तेथे, पर्वतश्रेष्ठावर, मी अद्भुत दृश्ये पाहिली. तपांमध्ये श्रेष्ठ, अद्भुत, उत्तम असे एक पवित्र क्षेत्रही मी पाहिले.

13.45.29

दिव्यं वैयाघ्रपद्यस्य उपमन्योर्महात्मनः ।
पूजितं देवगन्धर्वैर्ब्राह्मया लक्ष्म्या समावृतम् ॥ १३.४५.२९ ॥

वैयाघ्रपद्य महात्मा उपमन्युचा दिव्य (आश्रम) देव आणि गंधर्वांनी पूजित होता, ब्राह्मी लक्ष्मीच्या तेजाने व्यापलेला होता.

13.45.30

धवककुभकदम्बनारिकेलैः ।
कुरवककेतकजम्बुपाटलाभिः।
वटवरुणकवत्सनाभविल्वैः ।
सरलकपित्थप्रियालसालतालैः ॥ १३.४५.३० ॥

धव, कुभ, कदंब, नारळ, कुरवक, केतकी, जांभूळ, पाटल, वड, वरुण, वत्सनाभ, बिल्व, सरल, कवठ, प्रियाल, साल आणि ताड वृक्षांनी (तो शोभत होता).

13.45.31

बदरीकुन्दपुन्नागरैशोकाम्रातिमुक्तकैः ।
मधूकैः कोविदारैश्च चम्पकैः पनसैस्तथा ॥ १३.४५.३१ ॥

बदरी, कुंद, पुन्नाग, अशोक, आंबा, अतिमुक्तक, मधूक, कोविदार, चंपक आणि फणस वृक्षांनी (तो शोभत होता).

13.45.32

वन्यैर्बहुविधैर्वृक्षैः फलपुष्पप्रदैर्युतम् ।
पुष्पगुल्मलताकीर्णं कदलीषण्डशोभितम् ॥ १३.४५.३२ ॥

फळे व फुले देणाऱ्या अनेक प्रकारच्या वन्य वृक्षांनी युक्त, फुलांच्या झुडपांनी व वेलींनी व्याप्त, केळीच्या बनांनी शोभित.

13.45.33

नानाशकुनिसम्भोज्यैः फलैर्वृक्षैरलङ्कृतम् ।
यथास्थानविनिक्षिप्तैर्भूषितं भस्मराशिभिः ॥ १३.४५.३३ ॥

विविध पक्ष्यांनी सेवनीय फळांनी व वृक्षांनी अलंकृत, योग्य ठिकाणी ठेवलेल्या भस्मराशींनी भूषित.

13.45.34

रुरुवानरशार्दूलसिंहद्वीपिसमाकुलम् ।
कुरङ्गबर्हिणाकीर्णं मार्जारभुजगावृतम्।
पूगैश्च मृगजातीनां महिषर्क्षनिषेवितम् ॥ १३.४५.३४ ॥

रुरू हरिण, वानरे, वाघ, सिंह व बिबटे यांनी भरलेले; कुरंग व मोरांनी व्याप्त; मांजरे व सापांनी वेढलेले; मृगांच्या अनेक जातींच्या कळपांनी, म्हशी व अस्वलांनी सेवित.

13.45.35

सकृत्प्रभिन्नैश्च गजैर्विभूषितं ।
प्रहृष्टनानाविधपक्षिसेवितम्।
सुपुष्पितैरम्बुधरप्रकाशै-
र्महीरुहाणां च वनैर्विचित्रैः ॥ १३.४५.३५ ॥

मदमत्त हत्तींनी शोभित, आनंदी विविध पक्ष्यांनी सेवित, छान फुललेल्या मेघासारखे तेजस्वी वृक्ष व विचित्र वनांनी युक्त.

13.45.36

नानापुष्परजोमिश्रो गजदानाधइवासितः ।
दिव्यस्त्रीगीतबहुलो मारुतोऽभिमुखो ववौ ॥ १३.४५.३६ ॥

विविध फुलांच्या परागांनी मिसळलेला, हत्तींच्या मदगंधाने सुगंधित, दिव्य स्त्रियांच्या गीतांनी भरलेला वारा समोरून वाहू लागला.

13.45.37

धारानिनादैर्विहगप्राणादैः ।
शुभैस्तथा बृंहितैः कुञ्जराणाम्।
गीतैस्तथा किन्नराणामुदारैः ।
शुभैः स्वनैः सामगानां च वीर ॥ १३.४५.३७ ॥

धबधब्यांचे निनाद, पक्ष्यांचे शुभ कूजन, हत्तींचे शुभ बृंहित, किन्नरांची उदात्त गीते आणि सामगायकांच्या शुभ स्वरांनी — हे वीरा.

13.45.38

अचिन्त्यं मनसाऽप्यन्यैः सरोभिः समलङ्कृतम् ।
विशालैश्चाग्निशरणैर्भूषितं कुसुमावृतैः ॥ १३.४५.३८ ॥

जे मनानेही अचिंत्य आहे, इतरांसाठी सरोवरांनी उत्तम सजवलेले, विशाल अग्निशरणांनी आणि फुलांनी आच्छादलेले असे सुशोभित.

13.45.39

विभूषितं पुण्ययवित्रतोयया ।
सदा च जुष्टं नृप जह्नुकन्यया।
विभूषितं धर्मभृतां वरिष्ठै-
र्महात्मभिर्वह्निसमानकल्पैः ॥ १३.४५.३९ ॥

पवित्र व शुद्ध जलाने सुशोभित, हे नृपा, जह्नुकन्या (गंगा) हिच्या नेहमी सेवेत असलेले, धर्मधारकांत श्रेष्ठ, अग्नीसमान महात्म्यांनी विभूषित.

13.45.40

वाय्वाहारैरम्बुपैर्जप्यनित्यैः ।
सम्प्रक्षालैर्योगिभिर्ध्याननित्यैः।
धूमप्राशैरूष्मपैः क्षीरपैश्च ।
संजुष्टं च ब्राह्मणेन्द्रैः समन्तात् ॥ १३.४५.४० ॥

वायू आहार करणारे, पाणी पिणारे, नित्य जप करणारे, शुद्धिस्नान करणारे योगी, नित्य ध्यानरत, धूर आहार करणारे, उष्णता पिणारे आणि दूध पिणारे श्रेष्ठ ब्राह्मण यांच्याकडून सर्वत्र सेवित.

13.45.41

गोचारिणोऽर्थाश्मकुट्टा दन्तोलूखलिकास्तथा ।
मरीचिपाः फेनपाश्च तथैव मृगचारिणः ॥ १३.४५.४१ ॥

गायींप्रमाणे संचार करणारे, दगडाने धान्य कुटणारे, दातांनाच उखळ करणारे, तसेच सूर्यकिरण पिणारे, फेस पिणारे आणि हरिणांप्रमाणे संचार करणारे.

13.45.42

अश्वत्थफलभक्षाश्च तथा ह्युदकशायिनः ।
चीचचर्माम्बरधरास्तथा वल्कलधारिणः ॥ १३.४५.४२ ॥

पिंपळाची फळे खाणारे, तसेच पाण्यात शयन करणारे, चीच वृक्षाची साल व चामड्याचे वस्त्र धारण करणारे आणि वल्कले नेसणारे.

13.45.43

सुदुःखान्नियमांस्तांस्तान्वहतः सुतपोधनान् ।
पश्यन्मुनीन्बहुविधानप्रवेष्टुमुपचक्रमे ॥ १३.४५.४३ ॥

अत्यंत कठोर त्या त्या नियमांचे पालन करणारे, तपच ज्यांचे धन आहे अशा विविध प्रकारच्या मुनींना पाहत तो प्रवेश करू लागला.

13.45.44

सूपूजितं देवगणैर्महात्मभिः ।
शिवादिभिर्भारतपुण्यकर्मभिः।
रराज तच्चाश्रममण्डलं सदा ।
दिवीव राजञ्शशिमण्डलं यथा ॥ १३.४५.४४ ॥

देवगण, शिव आदी महात्मे आणि भरतवंशातील पुण्यकर्मी जनांनी उत्तम पूजिलेले ते आश्रममंडल, हे राजा, आकाशातील चंद्रमंडलाप्रमाणे सदैव शोभत होते.

13.45.45

क्रीडन्ति सर्पैर्नकुला मृगैर्व्याघ्राश्च मित्रवत् ।
प्रभावाद्दीप्ततपसां सन्निकर्षान्महात्मनाम् ॥ १३.४५.४५ ॥

तेजस्वी तपस्वी महात्म्यांच्या प्रभावामुळे आणि सान्निध्यामुळे मुंगूस सापांबरोबर आणि वाघ हरणांबरोबर मित्राप्रमाणे खेळतात.

13.45.46

तत्राश्रमपदे श्रेष्ठे सर्वभूतमनोरम ।
सेविते द्विजशार्दूलैर्वेदवेदाङ्गपारगैः ॥ १३.४५.४६ ॥

तेथे, सर्व प्राण्यांच्या मनाला रमवणाऱ्या त्या श्रेष्ठ आश्रमस्थळी, वेद आणि वेदांगांत पारंगत द्विजशार्दूलांनी ते सेविलेले होते.

13.45.47

नानानियमविख्यातैर्ऋषिभि सुमहान्मभिः ।
प्रविशन्नेव चापश्यं जटाचीरधरं प्रभुम् ॥ १३.४५.४७ ॥

विविध नियमांनी प्रसिद्ध असलेल्या अति महात्मे ऋषींमध्ये प्रवेश करताच मी जटा आणि वल्कल धारण केलेल्या एका प्रभूला पाहिले.

13.45.48

तेजसा तपसा चैव दीप्यमानं यथाऽनलम् ।
शिष्यैरनुगतं शान्तं युवानं ब्राह्मणर्वभम् ॥ १३.४५.४८ ॥

तेज आणि तपाने तो अग्नीसारखा तळपत होता, शिष्यांनी अनुसरलेला, शांत, तरुण आणि ब्राह्मणांमधील श्रेष्ठ वृषभ होता.

13.45.49

शिरसा वन्दमानं मामुपमन्युरभाषत ॥ १३.४५.४९ ॥

मस्तक नमवून मला वंदन करत असताना उपमन्यू मला म्हणाला.

13.45.50

स्वागतं पुण्डरीकाक्ष सफलानि तपांसि नः ।
यः पूज्यः पूजयसि मां द्रष्टव्यो द्रष्टुमिच्छसि ॥ १३.४५.५० ॥

हे कमलनयना, तुझे स्वागत असो; आमची तपश्चर्या सफल झाली. पूज्य असूनही तू मला पूजतोस, दर्शनीय असूनही तू मला पाहू इच्छितोस.

13.45.51

मनुष्यतानुवृत्त्या त्वा ज्ञात्वा तिष्ठाम सर्वगम् ।
तमहं प्राञ्जलिर्भूत्वा मृगपक्षिष्वथाग्निषु।
धर्मे च शिष्यवर्गे च समपृच्छमनामयम् ॥ १३.४५.५१ ॥

मनुष्यांच्या रीतीनुसार, तू सर्वव्यापी आहेस हे जाणून आम्ही उभे होतो. मी हात जोडून पशुपक्षी, अग्नी, धर्म आणि शिष्यवर्ग यांचे कुशल विचारले.

13.45.52

ततो मां भगवानाह साम्ना परमवल्गुना ।
लप्स्यसे तनयं कृष्णि आत्मतुल्यमसंशयम् ॥ १३.४५.५२ ॥

तेव्हा भगवान अत्यंत मधुर शब्दांनी मला म्हणाले— हे कृष्णिपुत्रा, तुला स्वतःसारखा पुत्र निःसंशय प्राप्त होईल.

13.45.53

तपः सुमहदास्थाय तोषयेशानमीश्वरम् ।
इह देवः सपत्नीकः समाक्रीडत्यधोक्षज ॥ १३.४५.५३ ॥

अत्यंत महान तपश्चर्या करून ईशान ईश्वराला संतुष्ट कर. हे अधोक्षजा, येथे देव आपल्या पत्नीसह क्रीडा करतो.

13.45.54

इहैनं दैवतश्रेष्ठं देवाः सर्षिगणाः पुरा ।
तपसा ब्रह्मचर्येण सत्येन च दमेन च ॥ १३.४५.५४ ॥

पूर्वकाळी देव आणि ऋषिगण या देवश्रेष्ठाची तपश्चर्या, ब्रह्मचर्य, सत्य आणि दम यांनी येथे उपासना करीत.

13.45.55

तोषयित्वा शुभान्कामान्प्राप्तवन्तो जनार्दन ।
तेजसां सपसां चैव निधिः स भगवानिह ॥ १३.४५.५५ ॥

हे जनार्दना, त्यांना संतुष्ट करून लोकांनी शुभ कामना प्राप्त केल्या. ते भगवान येथे तेजांचे आणि तपांचे निधी आहेत.

13.45.56

शुभाशुभान्वितान्भावान्विसृजन्स क्षिपन्नपि ।
आस्ते देव्या सहाचिन्त्यो यं प्रार्थयसि शत्रुहन् ॥ १३.४५.५६ ॥

शुभ आणि अशुभ यांनी युक्त असलेले भाव त्यागून व फेकूनही तो अचिंत्य देवीसह राहतो; ज्याची तू इच्छा करतोस, हे शत्रुहन्ता.

13.45.57

हिरण्यकशिपुर्योऽभूद्दानवो मेरुकम्पनः ।
तेन सर्वामरैश्वर्यं शर्वात्प्राप्तं समार्बुदम् ॥ १३.४५.५७ ॥

मेरूला कंपवणारा हिरण्यकशिपू नावाचा दानव होता; त्याने शर्वाकडून सर्व अमरांचे ऐश्वर्य कोटी वर्षांपर्यंत मिळवले.

13.45.58

तस्यैव पुत्रप्रवरो दमनो नाम विश्रुतः ।
महादेववराच्छक्रं वर्षार्बुदमयोधयम् ॥ १३.४५.५८ ॥

त्याचा श्रेष्ठ पुत्र दमन नावाने प्रसिद्ध होता; महादेवाच्या वरामुळे त्याने कोटी वर्षे इंद्राशी युद्ध केले.

13.45.59

विष्णोश्चक्रं च तद्धोरं वज्रमाखण्डलस्य च ।
शीर्णं पुराऽभवत्तात ग्रहस्याङ्गेषु केशव ॥ १३.४५.५९ ॥

विष्णूचे ते भयंकर चक्र आणि इंद्राचे वज्रही पूर्वी ग्रहाच्या अवयवांवर तुटले होते, हे तात, हे केशवा.

13.45.60

यत्तद्भगवता पूर्वं दत्तं चक्रं तवानघ ।
जलान्तरचरं हत्वा दैत्यं च बलगर्वितम् ॥ १३.४५.६० ॥

पूर्वी भगवंतांनी तुला दिलेले ते चक्र, हे निष्पाप, पाण्यात संचार करणाऱ्या बलगर्वित दैत्याला मारून.

13.45.61

उत्पादितं वृषाङ्केन दीप्तज्वलनसन्निभम् ।
दत्तं भगवता तुभ्यं दुर्धषं तेजसाऽद्भुतम् ॥ १३.४५.६१ ॥

वृषभध्वजाने (शिवाने) निर्माण केलेले, प्रज्वलित अग्नीसारखे, भगवंतांनी तुला दिलेले, अजेय आणि तेजाने अद्भुत.

13.45.62

न शक्यं द्रष्टुमन्येन वर्जयित्वा पिनाकिनम् ।
सुदर्शनं भवत्येवं भवेनोक्तं तदा तु तत् ॥ १३.४५.६२ ॥

पिनाकधारी (शिव) वगळता इतर कोणालाही हे पाहणे शक्य नाही. तेव्हा भव (शिव) म्हणाले होते की हे सुदर्शन होईल.

13.45.63

सुदर्शनं तदा तस्य लोके नाम प्रतिष्ठितम् ।
तज्जीर्णमभावत्तात ग्रहस्याङ्गेषु केशव। ॥ १३.४५.६३ ॥

तेव्हा त्याचे सुदर्शन हे नाव जगात प्रतिष्ठित झाले. हे तात केशवा, ते ग्रहाच्या अवयवांमध्ये जीर्ण झाले.

13.45.64

ग्रहस्यातिवलस्याङ्गे वरदत्तस्य धीमतः ।
न शस्त्राणि वहन्त्यङ्गे चक्रवज्रशतान्यपि ॥ १३.४५.६४ ॥

अति-बलवान, बुद्धिमान ग्रहाच्या शरीरात वरदानाने मिळालेली शेकडो चक्रे आणि वज्रेही शस्त्रे धारण करत नाहीत.

13.45.65

अर्द्यमानाश्च विबुधा ग्रहेणि सुबलीयसा ।
शिवदत्तवराञ्जघ्नुरसुरेन्द्रान्सुरा भृशम् ॥ १३.४५.६५ ॥

अति-बलवान ग्रहाने पीडित झालेल्या देवांनी शिवाने दिलेल्या वरदानांमुळे असुरेंद्रांना तीव्रपणे ठार केले.

13.45.66

तृष्टो विद्युत्प्रभस्यापि त्रिलोकेश्वरतां ददौ ।
शतं वर्षसहस्राणां सर्वलोकेश्वरोऽभवत् ॥ १३.४५.६६ ॥

संतुष्ट होऊन त्याने विद्युत्प्रभालाही त्रिलोकाधिपत्य दिले. शेकडो हजार वर्षे तो सर्वलोकांचा ईश्वर झाला.

13.45.67

ममैवानुचरो नित्यं भवितासीति चाब्रवीत् ।
तथा पुत्रसहस्राणामयुतं च ददौ प्रभुः ॥ १३.४५.६७ ॥

"तू सदैव माझाच अनुचर राहशील" असेही त्याने सांगितले. तसेच प्रभूने हजारो पुत्रांपैकी दहा हजार दिले.

13.45.68

कुशद्वीपं च स ददौ राज्येन भगवानजः ।
तथा शतमुखो नाम धात्रा सृष्टो महासुरः। ॥ १३.४५.६८ ॥

भगवान अज याने त्याला कुशद्वीप राज्य म्हणून दिले. त्याचप्रमाणे धात्याने निर्माण केलेला शतमुख नावाचा महासुर होता.

13.45.69

येन वर्षशतं साग्रमात्ममांसैर्हुतोऽनलः ।
तं प्राह भववांस्तुष्टः किंकरोमीति शंकरः ॥ १३.४५.६९ ॥

ज्याने शंभर वर्षांहून अधिक काळ स्वतःच्या मांसाने अग्नीत आहुती दिली, त्याला प्रसन्न झालेले शंकर म्हणाले, 'मी काय करू?'

13.45.70

तं वै शतमुखः प्राह योगो भवतु मेऽद्भुतः ।
बलं च दैवतश्रेष्ठ शाश्वतं सम्प्रयच्छ मे ॥ १३.४५.७० ॥

त्याला शतमुख म्हणाला, 'मला अद्भुत योग प्राप्त होवो; हे देवश्रेष्ठा, मला शाश्वत बल द्या.'

13.45.71

तथेति भगवानाह तस्य तद्वचनं प्रभुः ।
स्वायंभुवः क्रतुश्चापि पुत्रार्थमभवत्पुरा ॥ १३.४५.७१ ॥

भगवान प्रभूने त्याच्या त्या वचनावर 'तथास्तु' म्हटले. पूर्वी स्वायंभुव क्रतूही पुत्रप्राप्तीसाठी (असाच) झाला होता.

13.45.72

आविश्य योगेनात्मानं त्रीणि वर्षशतान्यपि ।
तस्य चोपददौ पुत्रान्सहस्रं क्रतुसम्मितान्।
योगेश्वरं देवगीतं वेत्थ कृष्ण न संशयः ॥ १३.४५.७२ ॥

योगाद्वारे स्वतःमध्ये प्रवेश करून तीनशे वर्षे (तप केले), आणि त्याला यज्ञांच्या तोलामोलाचे हजार पुत्र दिले. हे कृष्णा, योगेश्वराचे देवगीत तुला ठाऊक आहे, यात संशय नाही.

13.45.73

याज्ञवल्क्य इति ख्यात ऋषिः परमधार्मिकः ।
आराध्य स महादेवं प्राप्तवानतुलं यशः ॥ १३.४५.७३ ॥

याज्ञवल्क्य नावाने प्रसिद्ध असलेल्या त्या परम धार्मिक ऋषींनी महादेवाची आराधना करून अतुल कीर्ती मिळवली.

13.45.74

वेदव्यासश्च योगात्मा पराशरसुतो मुनिः ।
सोऽपि शंकरमाराध्य प्राप्तवानतुलं यशः ॥ १३.४५.७४ ॥

योगात्मा वेदव्यास, पराशरपुत्र मुनी, त्यांनीही शंकराची आराधना करून अतुल यश प्राप्त केले.

13.45.75

वालखिल्या मघवता ह्यवज्ञाताः पुरा किल ।
तैः क्रुद्धैर्भगवान्रुद्रस्तपसा तोषितो ह्यभूत् ॥ १३.४५.७५ ॥

पूर्वी मघवान इंद्राने वालखिल्यांचा अपमान केला; कोपलेल्या त्यांच्या तपाने भगवान रुद्र संतुष्ट झाले.

13.45.76

तांश्चापि दैवतश्रेष्ठः प्राह प्रीतो जगत्पतिः ।
सुपर्णं सोमहर्तारं तपसोत्पादयिष्यथ ॥ १३.४५.७६ ॥

देवश्रेष्ठ जगत्पती प्रसन्न होऊन त्यांना म्हणाले: 'तपाने तुम्ही सोमहर्ता सुपर्णाला (गरुडाला) उत्पन्न कराल.'

13.45.77

महादेवस्य रोषाच्च आपो नष्टाः पुराऽभवन् ।
ताश्च सप्तकपालेन देवैरन्याः प्रवर्तिताः ॥ १३.४५.७७ ॥

पूर्वी महादेवाच्या कोपाने पाणी नष्ट झाले; देवांनी सप्तकपालाने दुसरे पाणी प्रवर्तित केले.

13.45.78

ततः पानीयमभवत्प्रसन्ने त्र्यम्बके भुवि ।
अत्रिभार्या सुतं दत्तं सोमं दुर्वाससं प्रभो ॥ १३.४५.७८ ॥

मग त्र्यंबक प्रसन्न झाल्यावर पृथ्वीवर पिण्यायोग्य पाणी झाले; हे प्रभो, अत्रीच्या पत्नीला सोम आणि दुर्वास नावाचे पुत्र दिले गेले.

13.45.79

अत्रेर्भार्याऽपि भर्तारं संत्यज्य ब्रह्मवादिनी ।
नाहं तव मुने भूयो वशगा स्यां कथञ्चन ॥ १३.४५.७९ ॥

अत्रीची पत्नीही ब्रह्मवादिनी होऊन पतीचा त्याग करून म्हणाली: 'हे मुनी, मी आता पुन्हा कोणत्याही प्रकारे तुझ्या वशात राहणार नाही.'

13.45.80

इत्युक्त्वा सा महादेवमगमच्छरणं किल ।
निराहास भयादत्रेस्त्रीणि वर्षशतान्यपि ॥ १३.४५.८० ॥

असे बोलून ती महादेवाला शरण गेली. अत्रीच्या भीतीने तिने तीनशे वर्षेपर्यंतही निराहार व्रत केले.

13.45.81

अशेत मुसलेष्वेव प्रसादार्थं भवस्य सा ।
तामब्रवीद्धसन्देवो भविता वै सुतस्तव ॥ १३.४५.८१ ॥

भवाच्या कृपेसाठी ती मुसळांवरच निजली. तेव्हा देव हसत तिला म्हणाला, 'तुला नक्कीच पुत्र होईल.'

13.45.82

विना भर्त्रा चरुद्रेण भविष्यति न संशयः ।
वंशे तवैव नाम्ना तु ख्यातिं यास्यति चेप्सिताम् ॥ १३.४५.८२ ॥

पतीशिवायही, चारुद्र (शिवा) यांच्याद्वारे हे होईल, यात संशय नाही. तुझ्याच वंशात, तुझ्याच नावाने तो इच्छित कीर्ती मिळवील.

13.45.83

विकर्णश्च महादेवं तथा भक्तसुखावहम् ।
प्रसाद्य भगवान्सिद्धिं प्राप्तवान्मधुसूदन ॥ १३.४५.८३ ॥

विकर्णानेही तसेच, भक्तांना सुख देणाऱ्या महादेवाला प्रसन्न करून, हे मधुसूदना, भगवंतांची सिद्धी प्राप्त केली.

13.45.84

शाकल्यः संशितात्मा वै नववर्षशतान्यपि ।
आराधयामास भवं मनोयज्ञेन केशव ॥ १३.४५.८४ ॥

शाकल्याने, संयमित आत्म्याने, नऊशे वर्षेपर्यंतही मनोयज्ञाने भवाची आराधना केली, हे केशवा.

13.45.85

तं चाह भगवांस्तुष्टो ग्रन्थकारो भविष्यसि ।
वत्साक्षया च ते कीतिस्त्रेलोक्ये वै भविष्यति ॥ १३.४५.८५ ॥

संतुष्ट झालेले भगवान त्याला म्हणाले, 'तू ग्रंथकार होशील; आणि तुझी कीर्ती त्रैलोक्यात अक्षय होईल.'

13.45.86

अक्षयं च कुलं तेऽस्तु महर्षिभिरलंकृतम् ।
भविष्यति द्विजश्रेष्ठः सूत्रकर्ता सुतस्तव ॥ १३.४५.८६ ॥

तुझे कुल अक्षय होवो, महर्षींनी अलंकृत. द्विजश्रेष्ठा, तुझा पुत्र सूत्रकार होईल.

13.45.87

सावर्णिश्चापि विख्यात ऋषिरासीत्कृते युगे ।
इह तेन तपस्तप्तं षष्टिवर्षशतान्यथ ॥ १३.४५.८७ ॥

कृतयुगात सावर्णी नावाचे प्रसिद्ध ऋषी होते. त्यांनी येथे सहाशे वर्षे तप केले.

13.45.88

तमाह भगवान्रुद्रः साक्षात्तुष्टोस्मि तेऽनघ ।
ग्रन्थकृल्लोकविख्यातो भवितास्यजरामरः ॥ १३.४५.८८ ॥

भगवान रुद्र त्यांना म्हणाले, 'हे निष्पाप, मी प्रत्यक्ष तुझ्यावर संतुष्ट आहे. तू लोकविख्यात ग्रंथकार आणि जरामरणरहित होशील.'

13.45.89

शक्रेणि तु पुरा देवो वाराणस्यां जनार्दन ।
आराधितोऽभूद्भक्तेन दिग्वासा भस्मगुष्ठितः
आराध्य स महादेवं देवराज्यमवाप्तवान् ॥ १३.४५.८९ ॥

हे जनार्दना, पूर्वी वाराणसीत इंद्राने भक्तीने दिगंबर, भस्मलिप्त देवाची आराधना केली. त्या महादेवाची आराधना करून त्याने देवराज्य मिळवले.

13.45.90

नारदेन तु भक्त्याऽसौ भव आराधितः पुरा ।
तस्य तुष्टो महादेवो जगौ देवगुरुर्गुरुः ॥ १३.४५.९० ॥

पूर्वी नारदाने भक्तीने भवाची आराधना केली. त्याच्यावर संतुष्ट झालेल्या महादेवाने देवगुरूप्रमाणे गायन केले.

13.45.91

तेजसा तपसा कीर्त्या त्वत्समो न भविष्यति ।
गीतेन वादितव्येन नित्यं मामनुयास्यसि ॥ १३.४५.९१ ॥

तेज, तप आणि कीर्ती यांत तुझ्यासारखा कोणी होणार नाही. गीत आणि वाद्य यांसह तू नेहमी माझे अनुसरण करशील.

13.45.92

बाणः स्कन्दसमत्वं च कामो दर्पविमोक्षणम् ।
लवणोऽवध्यतामन्यैर्दशास्यश्च पुनर्बलम्।
अन्तकोऽन्तमनुप्राप्तस्तस्मात्कोऽन्यः परः प्रभुः ॥ १३.४५.९२ ॥

बाण स्कंदासमान झाला, काम गर्वापासून मुक्त झाला, लवण इतरांकडून अवध्य झाला आणि दशमुख रावणाला पुन्हा बल मिळाले. अंतक (मृत्यू) स्वतः अंताला पोहोचला; म्हणून त्याहून श्रेष्ठ दुसरा कोणता प्रभु आहे?

13.45.93

मयाऽपि च यथा दृष्टो देवदेवः पुरा विभो ।
साक्षात्पशुपतिस्तात तच्चापि शृणु माधव ॥ १३.४५.९३ ॥

हे विभो, पूर्वी मीही देवदेवाला, साक्षात् पशुपतीला जसा पाहिला तेही — हे तात, हे माधवा, ते ऐक.

13.45.94

यदर्थं च मया देवः प्रयतेन तथा विभो ।
आराधितो महातेजास्तच्चापि शृणु विस्तरात् ॥ १३.४५.९४ ॥

ज्या हेतूने मी त्या महातेजस्वी देवाची, हे विभो, अशा प्रयत्नाने आराधना केली, तेही विस्ताराने ऐक.

13.45.95

यदवाप्तं च मे पूर्वं देवदेवान्महेश्वरात् ।
तत्सर्वं निखिलेनाद्य कथयिष्यामि तेऽनघ ॥ १३.४५.९५ ॥

पूर्वी देवदेव महेश्वराकडून मला जे प्राप्त झाले ते सर्व, हे निष्पाप, आता तुला पूर्णपणे सांगतो.

13.45.96

पुरा कृतयुगे तात ऋषिरासीन्महायशाः ।
व्याघ्रपाद इति ख्यातो वेदवेदाङ्गपारगः।
तस्याहमभवं पुत्रो धौम्यश्चापि ममानुजः ॥ १३.४५.९६ ॥

हे तात, पूर्वी कृतयुगात व्याघ्रपाद नावाचे, वेद आणि वेदांगांत पारंगत असे महायशस्वी ऋषी होते. त्यांचा पुत्र मी झालो, आणि धौम्यही माझा धाकटा बंधू होता.

13.45.97

कस्यचित्त्थ कालस्य धौम्येन सह माधव ।
आगच्छमाश्रमं क्रीडन्मुनीनां भावितात्मनाम् ॥ १३.४५.९७ ॥

एकदा, हे माधवा, धौम्यासह खेळत मी शुद्धमनाच्या मुनींच्या आश्रमात आलो.

13.45.98

तत्रापि च मया दृष्टा दुह्यमाना पयस्विनी ।
लक्षितं च मया क्षीरं स्वादुतो ह्यमृतोपमम् ॥ १३.४५.९८ ॥

तेथेही मी दुधाळ गाय दुभली जात असताना पाहिली; ते दूध मी निरखले, ते चवीत खरोखर अमृतासारखे होते.

13.45.99

तदाप्रभृति चैवाहमरुदं मधुसूदन ।
दीयतां दीयतां क्षीरं मम मातरितीरिता ॥ १३.४५.९९ ॥

हे मधुसूदना, तेव्हापासून मी रडू लागलो; 'आई, मला दूध दे, दूध दे' असे मी म्हणालो.

13.45.100

अभावाच्चैव दुग्धस्य दुःखिता जननी तदा ॥ १३.४५.१०० ॥

दुधाच्या अभावामुळे तेव्हा आई दुःखी झाली.

13.45.101

ततः पिष्टं समालोड्य तोयेन सह माधव ।
आवयोः क्षीरमित्येव पानार्थं समुपानयत् ॥ १३.४५.१०१ ॥

मग, हे माधवा, पीठ पाण्यात चांगले कालवून, 'हे आपल्या दोघांसाठी दूध आहे' असे म्हणून पिण्यासाठी आणले.

13.45.102

अथ गव्यं पयस्तात कदाचित्प्राशितं मया। ॥ १३.४५.१०२ ॥

मग, हे तात, एकदा मी गाईचे दूध प्यालो.

13.45.103

पित्राऽहं यज्ञकाले हि नीतो ज्ञातिकुलं महत् ।
तत्र सा क्षरते देवी दिव्या गौः सुरनन्दिनी ॥ १३.४५.१०३ ॥

यज्ञकाळी वडिलांनी मला एका मोठ्या ज्ञातिकुलात नेले; तेथे ती दिव्य देवी, सुरनंदिनी नावाची दिव्य गाय, दूध पाझरते.

13.45.104

यस्ताहं तत्पयः पीत्वा रसेन ह्यमृतोपमम् ।
ज्ञात्वा क्षीरगुणांश्चैव उपलभ्य हि सम्भवम्।
स च पिष्टरसस्तात न मे प्रीतिमुपावहत् ॥ १३.४५.१०४ ॥

अमृतासारखे रस असलेले ते दूध पिऊन, त्याचे गुण आणि उत्पत्ती जाणूनही, हे तात, तो पिष्ट रस मला आनंद देऊ शकला नाही.

13.45.105

ततोऽहमब्रुवं बाल्याज्जननीमात्मनस्तदा ।
नेदं क्षीरोदनं मातर्यत्त्वं मे दत्तवत्यसि ॥ १३.४५.१०५ ॥

तेव्हा मी बालपणामुळे माझ्या आईला म्हणालो: आई, तू मला दिलेला हा दुधभात नाही.

13.45.106

ततो मामब्रवीन्माता दुःखशोकसमन्विता ।
पुत्रस्नेहात्परिष्वज्य मूर्ध्नि चाघ्राय माधव ॥ १३.४५.१०६ ॥

तेव्हा दुःख आणि शोकाने भरलेली आई मला म्हणाली; पुत्रस्नेहाने मला मिठी मारून आणि मस्तकाचा वास घेऊन, हे माधवा.

13.45.107

कुतः क्षीरोदनं वत्स मुनीनां भावितात्मनम् ।
वने निवसतां नित्यं कन्दमूलफलाशिनाम् ॥ १३.४५.१०७ ॥

वत्सा, जे मुनी नेहमी अरण्यात राहतात, शुद्ध मनाचे, कंदमूळ व फळे खाणारे आहेत, त्यांना दुधभात कोठून मिळणार?

13.45.108

आस्थितानां नदीं दिव्यां वालखिल्यैर्निषेविताम् ।
कुत क्षीरं वनस्थानां मुनीनां गिरिवासिनाम् ॥ १३.४५.१०८ ॥

वालखिल्यांनी सेविलेल्या दिव्य नदीचा आश्रय घेतलेल्या, अरण्यात व पर्वतांवर राहणाऱ्या मुनींना दूध कोठून?

13.45.109

पावनानां वनाशानां वनाश्रमनिवासिनाम् ।
ग्राम्याहारनिवृत्तानामारण्यफलभोजिनाम्।
नास्ति पुत्र पयोऽरण्ये सुरभीगोत्रवर्जिते ॥ १३.४५.१०९ ॥

पुत्रा, जे पवित्र, अरण्यात आशा ठेवणारे, वनाश्रमात राहणारे, ग्राम्य आहार सोडून अरण्यफळे खाणारे आहेत, त्यांना सुरभी गोवंश नसलेल्या अरण्यात दूध नाही.

13.45.110

नदीगह्वरशैलेषु तीर्थेषु विविधेषु च ।
तपसा जप्यनित्यानां शिवो नः परमा गतिः ॥ १३.४५.११० ॥

नद्यांमध्ये, गुहांमध्ये, पर्वतांमध्ये आणि विविध तीर्थांमध्ये, तप आणि नित्य जप करणाऱ्यांसाठी शिवच आमची परम गती आहे.

13.45.111

अप्रसाद्य विरूपाक्षं वरदं स्थाणुमव्ययम् ।
कुतः क्षीरोदनं वत्स सुखानि वसनानि च ॥ १३.४५.१११ ॥

वत्सा, विरूपाक्ष, वरदाता, स्थाणू, अव्यय अशा शिवाला प्रसन्न केल्याशिवाय दूधभात आणि सुखवस्त्रे कशी मिळतील?

13.45.112

तं प्रपद्य सदा वत्स सर्वभावेन शङ्करम् ।
तत्प्रसादाच्च कामेभ्यः फलं प्राप्स्यसि पुत्रक ॥ १३.४५.११२ ॥

वत्सा, सदैव सर्वभावाने त्या शंकराला शरण जा; त्याच्या प्रसादाने तुला इच्छित फल प्राप्त होईल, पुत्रा.

13.45.113

जनन्यास्तद्वचः श्रुत्वा तदाप्रभृति शत्रुहन् ।
प्राञ्जलिः प्रणतो भूत्वा इदमम्बामवोचयं ॥ १३.४५.११३ ॥

मातेचे ते शब्द ऐकून, हे शत्रुहन्त्या, तेव्हापासून हात जोडून नमस्कार करत मी मातेला असे म्हणालो.

13.45.114

कोऽयमम्ब महादेवः स कथं च प्रसीदति ।
कुत्र वा वसते देवो द्रष्टव्यो वा कथञ्चन ॥ १३.४५.११४ ॥

माते, हा महादेव कोण आहे? तो कसा प्रसन्न होतो? तो देव कुठे वास करतो, आणि कसाही करून त्याचे दर्शन कसे घडेल?

13.45.115

तुष्यते वा कथं शर्वो रूपं तस्य च कीदृशम् ।
कथं ज्ञेयः प्रसन्नो वा दर्शयेज्जननी मम ॥ १३.४५.११५ ॥

शर्व कसा संतुष्ट होतो? त्याचे रूप कसे आहे? तो प्रसन्न झाला हे कसे जाणावे? माते, तो मला कसा दर्शन देईल?

13.45.116

एवमुक्ता तदा कृष्ण माता मे सुतवत्सला ।
मूर्घन्याध्राय गोविन्द सबाष्पाकुललोचना ॥ १३.४५.११६ ॥

असे सांगितल्यावर, हे कृष्णा, पुत्रवत्सल माझ्या आईने, हे गोविंदा, अश्रूंनी भरलेल्या व्याकूळ डोळ्यांनी माझे मस्तक हुंगले.

13.45.117

प्रमार्जन्ती च गात्राणि मम वै मधुसूदन ।
दैन्यमालम्ब्य जननी इदमाह सुरोत्तम ॥ १३.४५.११७ ॥

माझी अंगे पुसत, हे मधुसूदना, दैन्य स्वीकारून आई, हे सुरोत्तमा, असे म्हणाली.

13.45.118

दुर्विज्ञेयो महादेवो दुराधारो दुरन्तकः ।
दुराबाधश्च दुर्ग्राह्यो दुर्द्दश्यो ह्यकृतात्मभिः ॥ १३.४५.११८ ॥

महादेव जाणणे कठीण, आधार देणे कठीण, त्यांचा अंत कठीण, त्यांना बाधा करणे कठीण, धरणे कठीण, अकृतात्म्यांना त्यांचे दर्शनही कठीण.

13.45.119

यस्य रूपाण्यनेकानि प्रवदन्ति मनीषिणः ।
स्थानानि च विचित्राणि प्रासादाश्चाप्यनेकशः ॥ १३.४५.११९ ॥

ज्ञानी ज्यांची अनेक रूपे सांगतात; विचित्र निवासस्थाने आणि अनेक प्रासादही त्यांचे आहेत.

13.45.120

को हि तत्त्वेन तद्वेद ईशस्य चरितं शुभम् ।
कृतवान्यानि रूपाणि देवदेवः पुरा किल।
क्रीडते च तथा शर्वः प्रसीदति यथाच वै ॥ १३.४५.१२० ॥

देवदेवाने पूर्वी धारण केलेली रूपे, त्या ईश्वराचे शुभ चरित्र आणि शर्व ज्या प्रकारे क्रीडा करून प्रसन्न होतो, ते खरोखर कोण जाणतो?

13.45.121

हृदिस्थः सर्वभूतानां विश्वरूपो महेश्वरः ।
भक्तानामनुकम्पार्थं दर्शनं च यथाश्रुतम्।
मुनीनां ब्रुवतां दिव्यमीशानचरितं शुभम् ॥ १३.४५.१२१ ॥

सर्वभूतांच्या हृदयात स्थित असलेला विश्वरूप महेश्वर आहे; भक्तांवरील कृपेने तो दर्शन देतो; मुनी सांगतात त्याप्रमाणे ईशानाचे दिव्य आणि शुभ चरित्र हे आहे.

13.45.122

कृतवान्यानि रूपाणि कथितानि दिवौकसैः ।
अनुग्रहार्थं विप्राणां शृणु वत्स समासतः ॥ १३.४५.१२२ ॥

देवांनी सांगितलेली, ब्राह्मणांवरील अनुग्रहासाठी त्याने धारण केलेली रूपे, हे वत्सा, थोडक्यात ऐक.

13.45.123

तानि ते कीर्तयिष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ १३.४५.१२३ ॥

तू मला जे विचारतोस ते मी तुला सांगेन.

13.45.124

ब्रह्मविष्णुसुरेन्द्राणां रुद्रादित्याश्विनामपि ।
विश्वेषामपि देवानां वपुर्धारयते भवः ॥ १३.४५.१२४ ॥

ब्रह्मा, विष्णू, देवेंद्र, रुद्र, आदित्य, अश्विनीकुमार आणि विश्वेदेव यांची रूपेही भव (शिव) धारण करतो.

13.45.125

नराणां देवनारीणां तथा प्रेतपिशाचयोः ।
किरातशबराणां च जलजानामनेकशः ॥ १३.४५.१२५ ॥

मनुष्य, देवांगना, प्रेत आणि पिशाच, किरात आणि शबर, तसेच जलचर प्राणी—यांची अनेक रूपेही (तो धारण करतो).

13.45.126

करोति भगवान्रूपमाटव्यशबराण्यपि ।
कूर्मो मत्स्यस्तथा शङ्खः प्रवालाङ्कुरभूषणः ॥ १३.४५.१२६ ॥

भगवान वनातील शबरांचीही रूपे धारण करतो; कासव, मासा, प्रवाळ-अंकुरांनी सजलेला शंख (हीही त्याची रूपे आहेत).

13.45.127

यक्षराक्षससर्पाणां दैत्यदानवयोरपि ।
वपुर्धारयते देवो भूयश्च बिलवासिनाम् ॥ १३.४५.१२७ ॥

यक्ष, राक्षस, सर्प, दैत्य आणि दानव यांची रूपेही देव धारण करतो; आणि बिलांत राहणाऱ्यांचीही.

13.45.128

व्याघ्रसिंहमृगाणां च तरक्ष्वृक्षपतत्त्रिणाम् ।
उलूकश्वशृगालानां रूपाणि कुरुतेऽपि च ॥ १३.४५.१२८ ॥

वाघ, सिंह, हरिण, तरक्षु, अस्वल, पक्षी, घुबड, कुत्रा आणि कोल्हा यांची रूपेही तो धारण करतो.

13.45.129

हंसकाकमयूराणां कृकलासकसारसाम् ।
रूपाणि च बलाकानां गृध्रचक्राङ्गयोरपि ॥ १३.४५.१२९ ॥

हंस, कावळे, मोर, सरडा, सारस, बगळे, गिधाड आणि चक्रवाक यांची रूपेही.

13.45.130

करोति वा स रूपाणि धारयत्यपि पर्वतम् ।
गोरूपं च महादेवो हस्त्यश्वोष्ट्रखराकृतिः ॥ १३.४५.१३० ॥

तो ती रूपे धारण करतो, पर्वतही धारण करतो. महादेव गाईचे रूप आणि हत्ती, घोडा, उंट, गाढव यांचा आकारही धारण करतो.

13.45.131

छागशार्दूलरूपश्च अनेकमृगरूपधृक् ।
अण्डजानां च दिव्यानां वपुर्धारयते भवः ॥ १३.४५.१३१ ॥

शेळी व वाघाचे रूप धारण करणारा, अनेक हरिणांची रूपे घेणारा भव दिव्य अंडज प्राण्यांचे शरीरही धारण करतो.

13.45.132

दण्डी छत्री च कुण्डी च द्विजानां वारणस्तथा ।
षण्मुखो वै बहुमुखस्त्रिनेत्रो बहुशीर्षकः ॥ १३.४५.१३२ ॥

दंडधारी, छत्रधारी, कुंडधारी, द्विजांचा रक्षक, षण्मुख, बहुमुख, त्रिनेत्र, बहुशीर्ष तोच आहे.

13.45.133

अनेककटिपादश्च अनेकोदरवक्त्रधृत् ।
अनेकपाणिपार्श्वश्च अनेकगपसंवृतः ॥ १३.४५.१३३ ॥

अनेक कंबरा व पाय असलेला, अनेक उदरे व मुखे धारण करणारा, अनेक हात व बाजू असलेला, अनेक गणांनी वेढलेला.

13.45.134

ऋषिगन्धर्वरूपश्च सिद्धचारणरूपधृत् ।
भस्पपाण्डुरगात्रश्च चन्द्रार्धकृतभूषणः ॥ १३.४५.१३४ ॥

मी ऋषी आणि गंधर्वाचे रूप धारण करतो; सिद्ध आणि चारणाचेही रूप धारण करतो; माझे शरीर भस्माने पांढुरके आहे; अर्धचंद्र हेच माझे अलंकार.

13.45.135

अनेकरावसंघुष्टश्चानेकस्तुतिसंस्कृतः ।
सर्वभूतान्तकः सर्वः सर्वलोकप्रतिष्ठितः ॥ १३.४५.१३५ ॥

अनेक ध्वनींनी गजबजलेला आणि अनेक स्तुतींनी सन्मानित मी सर्व भूतांचा अंत, सर्वरूप असून सर्व लोकांत प्रतिष्ठित आहे.

13.45.136

सर्वलोकान्तरात्मा च सर्वगः सर्ववाद्यपि ।
सर्वत्र भगवान्ज्ञेयो हृदिस्थः सर्वदेहिनाम् ॥ १३.४५.१३६ ॥

मी सर्व लोकांचा अंतरात्मा, सर्वव्यापी आणि सर्वांचा वक्ताही आहे; सर्वत्र भगवंत जाणावयाचा आहे, जो सर्व देहधारींच्या हृदयात वसतो.

13.45.137

यो हि यं कामयेत्कामं यस्मिन्नर्थऽर्च्यते पुनः ।
तत्सर्वं वेत्ति देवेशस्तं प्रपद्य यदीच्छसि ॥ १३.४५.१३७ ॥

जो कोणती कामना इच्छितो, कोणत्या हेतूने पुन्हा पूजा करतो, ते सर्व देवेश जाणतो; जर तुला इच्छा असेल तर त्याचाच आश्रय घे.

13.45.138

नन्दते कुप्यते चापि तथा हुंकारयत्यपि ।
चक्री शूली गदापाणिर्मुसली खड्गपट्टसी ॥ १३.४५.१३८ ॥

तो आनंदतो, कोपतो, तसेच हुंकारही करतो; मी चक्रधारी, शूलधारी, हाती गदा असलेला, मुसळ धारण करणारा आणि खड्ग व पट्टिश धारण करणारा आहे.

13.45.139

भूधरो नागमौञ्जी च नागकुण्डलकुण्डली ।
नागयज्ञोपवीती य नागचर्मोत्तरच्छदः ॥ १३.४५.१३९ ॥

मी भूधर आहे; नागाची मेखला धारण करणारा, नागकुंडले धारण करणारा; नागाचे यज्ञोपवीत धारण करणारा आणि हत्तीचे कातडे उत्तरीय म्हणून पांघरणारा आहे.

13.45.140

हसते गायते चैव नृत्यते च मनोहरम् ।
वादयत्यपि वाद्यानि विचित्राणि गणैर्युतः ॥ १३.४५.१४० ॥

तो मनोहरपणे हसतो, गातो, नृत्य करतो; आपल्या गणांसह विचित्र वाद्येही वाजवतो.

13.45.141

वल्गते जृम्बते चैव रुदते रोदयत्यपि ।
उन्मत्तमत्तरूपं च भाषते चापि सुस्वरः ॥ १३.४५.१४१ ॥

तो उड्या मारतो, जांभई देतो, रडतो आणि इतरांनाही रडवतो; उन्मत्त व मत्त रूपात गोड आवाजात बोलतोही.

13.45.142

अतीव हसते रौद्रस्त्रासयन्नयनैर्जनम् ।
जागर्ति चैव स्वपिति जृम्भते च यथासुवम् ॥ १३.४५.१४२ ॥

तो अत्यंत हसतो; भयंकर होऊन आपल्या डोळ्यांनी लोकांना घाबरवतो; जागा राहतो, झोपतो, जांभई देतो, जसे त्याला वाटेल तसे.

13.45.143

जपते जप्यते चैव तपते तप्यते पुनः ।
ददाति प्रतिगृह्णाति युञ्जते ध्यायतेऽपि च ॥ १३.४५.१४३ ॥

तो जप करतो, इतरांकडूनही जप करवला जातो; तप करतो, पुन्हा तप करवलेही जातो; देतो, घेतोही; योगात मग्न होतो, ध्यानही करतो.

13.45.144

वेदीमध्ये तथा यूपे गोष्ठमध्ये हुताशने ।
दृश्यते दृश्यते चापि बालो वृद्धो युवा तथा ॥ १३.४५.१४४ ॥

वेदीच्या मध्यभागी, यूपावर, गोठ्याच्या मध्यभागी, होमाग्नीतही तो दिसतो; बालक, वृद्ध आणि तरुण रूपातही तो दिसतो.

13.45.145

क्रीडते ऋषिकन्याभिर्ऋषिपत्नीभिरेव च ।
ऊर्ध्वकेशो महाशेफो नग्नो विकृतलोचनः ॥ १३.४५.१४५ ॥

तो ऋषिकन्या व ऋषिपत्न्यांसह क्रीडा करतो; त्याचे केस वर उभे आहेत, त्याचे लिंग मोठे आहे, तो नग्न आहे, त्याचे डोळे विकृत आहेत.

13.45.146

गौरः श्यामस्तथा कृष्णः पाण्डुरो धूमलोहितः ।
विकृताक्षो विशालाक्षो दिग्वासाः सर्ववासकः ॥ १३.४५.१४६ ॥

गौर, श्याम, तसेच कृष्ण, पांडुर, धूम्रलोहित; विकृताक्ष, विशालाक्ष, दिग्वासा, सर्ववासक.

13.45.147

अरूपस्याद्यरूपस्य अतिरूपाद्यरूपिणः ।
अनाद्यन्तमजस्यान्तं वेत्स्यते कोस्य तत्त्वतः ॥ १३.४५.१४७ ॥

अरूपाचा, आदिरूपाचा, अतिरूपापासून आदिरूपीचा, अनादि-अनंत अजाचा अंत तत्त्वतः कोण जाणेल?

13.45.148

हृदि प्राणो मनो जीवो योगात्मा योगसंज्ञितः ।
ध्यानं तत्परमात्मा च भावग्राह्यो महेश्वरः ॥ १३.४५.१४८ ॥

हृदयात प्राण, मन, जीव; योगात्मा, योगसंज्ञित; ध्यान, तो परमात्मा; भावाने ग्राह्य असा महेश्वर.

13.45.149

वादको गायनश्चैव सहस्रशतलोचनः ।
एकवक्त्रो द्विवक्त्रश्च त्रिवक्त्रोऽनेकवक्त्रकः ॥ १३.४५.१४९ ॥

वादक, गायक, सहस्र-शत-लोचन; एकमुख, द्विमुख, त्रिमुख, अनेकमुख.

13.45.150

तद्भक्तस्तद्गतो नित्यं तन्निष्ठस्तत्परायणः ।
भज पुत्र महादेवं ततः प्राप्स्यसि चेप्सितं ॥ १३.४५.१५० ॥

त्याचा भक्त, त्याच्यात लीन, सदा त्याच्यात निष्ठ, त्यालाच परम आश्रय मानणारा होऊन, हे पुत्रा, महादेवाची उपासना कर; मग इच्छित मिळवशील.

13.45.151

जनन्यास्तद्वचः श्रुत्वा तदाप्रभृति शत्रुहन् ।
मम भक्तिर्महादेवे नैष्ठिकी समपद्यत ॥ १३.४५.१५१ ॥

मातेचे ते शब्द ऐकून, हे शत्रुहंता, तेव्हापासून महादेवाविषयी माझी निष्ठापूर्ण भक्ती उत्पन्न झाली.

13.45.152

ततोऽहं तप आस्थाय तोषयामास शंकरम् ।
दिव्यं वर्षसहस्रं तु वामाङ्गुष्ठाग्रविष्ठितः ॥ १३.४५.१५२ ॥

नंतर मी तपाचा आश्रय घेऊन शंकराला प्रसन्न केले. दिव्य हजार वर्षे मी डाव्या पायाच्या अंगठ्याच्या अग्रावर उभा राहिलो.

13.45.153

एकं वर्षशतं चैव फलाहारस्ततोऽभवम् ।
द्वितीयं शीर्णपर्णाशी तृतीयं चाम्बुभोजनः ॥ १३.४५.१५३ ॥

एकशे वर्षे मी फळे खाऊन राहिलो. मग दुसरी शंभर वर्षे गळलेली पाने खाल्ली, आणि तिसरी शंभर वर्षे केवळ पाणी पिऊन राहिलो.

13.45.154

शतानि सप्त चैवाहं वायुभक्षस्तदाऽभवम् ।
एकं वर्षसहस्रं तु दिव्यमाराधितो मया ॥ १३.४५.१५४ ॥

सातशे वर्षे मी केवळ वायू खाऊन राहिलो. मग एक दिव्य हजार वर्षे मी त्यांची आराधना केली.

13.45.155

ततस्तुष्टो महादेवः सर्वलोकेश्वरः प्रभुः ।
एकभक्त इति ज्ञात्वा जिज्ञासां कुरुते तदा ॥ १३.४५.१५५ ॥

तेव्हा सर्वलोकेश्वर प्रभू महादेव प्रसन्न झाले. मी एकनिष्ठ भक्त आहे हे जाणून तेव्हा त्यांनी माझी परीक्षा घेण्याची इच्छा केली.

13.45.156

शक्ररूपं स कृत्वा तु सर्वैर्देवगणैर्वृतः ।
सहस्राक्षस्तदा भूत्वा वज्रपाणिर्महायशाः ॥ १३.४५.१५६ ॥

त्यांनी इंद्राचे रूप धारण केले आणि सर्व देवगणांनी वेढलेले राहिले. तेव्हा ते सहस्रनेत्र, हाती वज्र धरणारे महायशस्वी झाले.

13.45.157

सुधावदातं रक्ताक्षं स्तब्धकर्णं मदोत्कटम् ।
आवेष्टतकरं घोरं चतुर्दष्ट्रं महागजम् ॥ १३.४५.१५७ ॥

अमृतासारखा शुभ्र, लाल डोळ्यांचा, स्तब्ध कानांचा, मदाने उग्र, गुंडाळलेली सोंड असलेला, भयंकर, चार दात असलेला महागज.

13.45.158

समास्थितः स भगवान्दीप्यमानः स्वतेजसा ।
आजगाम किरीटी तु हारकेयूरभूषितः ॥ १३.४५.१५८ ॥

स्वतःच्या तेजाने तळपत असलेले ते भगवान स्थित होते. तेव्हा मुकुटधारी अर्जुन हार आणि केयूर धारण करून आला.

13.45.159

पाण्डुरेणातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि ।
सेव्यभानोप्सरोभिश्च दिव्यगन्धर्वनादितैः ॥ १३.४५.१५९ ॥

मस्तकावर पांढरा छत्र धरला जात असलेले, अप्सरांनी सेवा केलेले आणि दिव्य गंधर्वांच्या गायनाने निनादलेले.

13.45.160

ततो मामाह देवेन्द्रस्तुष्टस्तेऽहं द्विजोत्तम ।
वरं वृणीष्व मत्तस्त्वं यत्ते मनसि वर्तते ॥ १३.४५.१६० ॥

तेव्हा देवेंद्र मला म्हणाला, 'हे द्विजोत्तमा, मी तुझ्यावर संतुष्ट आहे. तुझ्या मनात जो वर आहे, तो माझ्याकडे माग.'

13.45.161

शक्रस्य तु वचः श्रुत्वा नाहं प्रीतमनाऽभवम् ।
अब्रवं च तदा कृष्ण देवराजमिदं वचः ॥ १३.४५.१६१ ॥

शक्राचे शब्द ऐकूनही माझे मन प्रसन्न झाले नाही. हे कृष्णा, तेव्हा मी देवराजाला हे वचन म्हणालो.

13.45.162

नाहं त्वत्तो वरं काङ्क्षे नान्यस्मादपि दैवतात् ।
महादेवादृते सौम्य सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ १३.४५.१६२ ॥

मी तुझ्याकडून कोणताही वर इच्छित नाही, आणि इतर कोणत्याही देवतेकडूनही नाही — महादेवाशिवाय. हे सौम्या, हे तुला खरेच सांगतो.

13.45.163

सत्यंसत्यं हि नः शक्र वाक्यमेतत्सुनिश्चितम् ।
न यन्मिहेश्वरं मुक्त्वा कथाऽन्या मम रोचते ॥ १३.४५.१६३ ॥

हे शक्रा, हे आमचे वचन — सत्य, सत्यच, अत्यंत निश्चित आहे: महेश्वराशिवाय दुसरी कोणतीही गोष्ट मला आवडत नाही.

13.45.164

पशुपतिवचनाद्भवामि सद्यः ।
कृमिरथवा तरुरप्यनेकशाखः।
अपशुपतिवरप्रसादजा मे ।
त्रिभुवनराज्यविभूतिरप्यनिष्टा ॥ १३.४५.१६४ ॥

पशुपतीच्या वचनाने मी क्षणात होतो — किडा असो वा अनेक फांद्यांचा वृक्ष. पशुपतीच्या वरप्रसादातून जन्मलेल्या मला त्रिभुवनाचे राज्य व वैभवही अप्रिय आहे.

13.45.165

जन्मश्वपाकमध्येऽ-
पि मेऽस्तु हरचरणवन्दनरतस्य।
मा वाऽनीश्वरभक्तो ।
भवानि भवनेऽपि शक्रस्य ॥ १३.४५.१६५ ॥

माझा जन्म श्वपचांमध्ये झाला तरी हराच्या चरणवंदनेत रत असावा. अनीश्वराचा भक्त होऊन इंद्राच्या भवनातही मी न होवो.

13.45.166

वाय्वम्बुभुजोऽपि सतो ।
नरस्य दुःखक्षयः कुतस्तस्य।
भवति हि सुरासुरगुरौ ।
यस्य न विश्वेश्वरे भक्तिः ॥ १३.४५.१६६ ॥

वायू आणि पाणी यावरच जगणारा तपस्वी असला तरी माणसाच्या दुःखाचा क्षय कसा होईल? ज्याची विश्वेश्वरावर भक्ती नाही, त्याला देव-असुरांच्या गुरूजवळ असला तरीही दुःखक्षय कसा होईल?

13.45.167

अलमन्याभिस्तेषां ।
कथाभिरप्यन्यधर्मयुक्ताभिः।
येषां न क्षणमपि रुचितो ।
हरचरणस्मरणविच्छेदः ॥ १३.४५.१६७ ॥

हराच्या चरणस्मरणाचा क्षणभरही खंड ज्यांना रुचत नाही, त्यांना इतर धर्मांनी युक्त अशा इतर कथांची गरज नाही.

13.45.168

हरचरणनिरतमतिना ।
भवितव्यमनार्जवं युगं प्राप्य।
संसारभयं न भवति ।
हरभक्तिरसायनं पीत्वा ॥ १३.४५.१६८ ॥

ज्याचे मन हराच्या चरणांत रमलेले आहे, त्याने युग प्राप्त झाले तरी वक्रतारहित असावे. हरभक्तीचे अमृत प्यायल्यावर संसाराचे भय उरत नाही.

13.45.169

दिवसं दिवसार्धं वा मुहूर्तं वा क्षणं लवम् ।
न ह्यलब्धप्रसादस्य भक्तिर्भवति शङ्करे ॥ १३.४५.१६९ ॥

एक दिवस, अर्धा दिवस, एक मुहूर्त, एक क्षण किंवा एक लव — ज्याला प्रसाद मिळालेला नाही, त्याच्यात शंकराविषयी भक्ती उत्पन्न होत नाही.

13.45.170

अपि कीटः पतङ्गो वा भवेयं शङ्कराज्ञया ।
न तु शक्र त्वया दत्तं त्रैलोक्यमपि कामये ॥ १३.४५.१७० ॥

शंकराच्या आज्ञेने मी कीटक किंवा पतंगही होईन; पण हे शक्रा, तू दिलेले त्रैलोक्यही मी इच्छित नाही.

13.45.171

श्वाऽपि महेश्वरवचना-
द्भवामि स हि नः परः कामः।
त्रिदशगणराज्यमपि खलु ।
नेच्छाम्यमहेश्वराज्ञप्तम् ॥ १३.४५.१७१ ॥

महेश्वराच्या वचनाने मी कुत्रादेखील होईन; तीच आमची परम इच्छा. महेश्वराच्या आज्ञेविना दिलेले देवगणांचे राज्यही मी खरोखर इच्छित नाही.

13.45.172

न नाकपृष्ठं न च देवराज्यं ।
न ब्रह्मलोकं न च निष्कलत्वम्।
न सर्वकामानखिलान्वृणोमि ।
हरस्य दासत्वमहं वृणोमि ॥ १३.४५.१७२ ॥

स्वर्गाचे शिखर नाही, देवराज्य नाही, ब्रह्मलोक नाही, निष्कलत्वही नाही; सर्व कामनाही मी पूर्णपणे निवडत नाही. हराचे दासत्वच मी निवडतो.

13.45.173

यावच्छशाङ्कधवलामलबद्धमौलि-
र्न प्रीयते पशुपतिर्भगवान्ममेशः।
तावज्जरामरणजन्मशताभिघातै-
र्दुःखानि देहविहितानि समुद्वहामि ॥ १३.४५.१७३ ॥

चंद्रासारख्या शुभ्र, निर्मलपणे बांधलेल्या मुकुटाचे पशुपती भगवान, माझे ईश, प्रसन्न होत नाहीत तोवर, म्हातारपण, मृत्यू, जन्म यांच्या शेकडो आघातांनी देहात नियत झालेली दुःखे मी वाहतो.

13.45.174

दिवसकरशशाङ्कवह्निदीप्तं ।
त्रिभुवनसारमसारमाद्यमेकम्।
अजरममरमप्रसाद्य रुद्रं ।
जगति पुमानिह को लभेत शान्तिं ॥ १३.४५.१७४ ॥

सूर्य, चंद्र, अग्नी यांच्या तेजाने झळकणारा, त्रिभुवनाचा सार, असार, आदि एक, अजर, अमर रुद्राला प्रसन्न केल्याशिवाय, या जगात कोण मनुष्य शांती मिळवील?

13.45.175

धिक्तेषां धिक्तेषां ।
पुनरपि च धिगस्तु धिक्तेषाम्।
येषां न वसति हृदये ।
कुपथगतिविमोक्षको रुद्रः ॥ १३.४५.१७५ ॥

त्यांचा धिक्कार असो, त्यांचा धिक्कार असो; पुन्हा त्यांचा धिक्कार असो. कुमार्गापासून मुक्ती देणारे रुद्र ज्यांच्या हृदयात वास करत नाहीत, त्यांचा धिक्कार असो.

13.45.176

यदि नाम जन्म भूयो ।
भवति मदीयैः पुनर्दोषैः।
तस्मिंस्तस्मिञ्जन्मनि ।
भवे भवेन्मेऽक्षया भक्तिः ॥ १३.४५.१७६ ॥

माझ्या दोषांमुळे पुन्हा जन्म झाला तर त्या जन्मात, त्या अस्तित्वात माझी भक्ती अक्षय राहो.

13.45.177

कः पुनर्भवने हेतुरीशे कारणकारणे ।
येन शर्वादृतेऽन्यस्मात्प्रसादं नाभिकाङ्क्षसि ॥ १३.४५.१७७ ॥

कारणांचे कारण जो ईश, त्याच्यात या अस्तित्वाचे कारण काय? ज्यामुळे शर्वाशिवाय इतर कोणाचीही कृपा तू इच्छित नाहीस?

13.45.178

उपमन्युरुवाच ।
सदसद्व्यक्तमव्यक्तं यमाहुर्ब्रह्मवादिनः।
नित्यमेकमनेकं च वरं तस्माद्वृणीमहे ॥ १३.४५.१७८ ॥

उपमन्यु म्हणाला: सत्-असत्, व्यक्त, अव्यक्त, ज्याला ब्रह्मवादी नित्य, एक आणि अनेक म्हणतात, त्यातूनच आम्ही वर मागतो.

13.45.179

अनादिमध्यपर्यन्तं ज्ञानैश्वर्यमचिन्तितम् ।
आत्मानं परमं यस्माद्वरं तस्माद्वृणीमहे ॥ १३.४५.१७९ ॥

आदि, मध्य आणि अंत नसलेल्या, ज्ञान व ऐश्वर्याने युक्त, अचिंत्य, परम आत्मा अशा त्याच्याकडूनच आम्ही वर मागतो.

13.45.180

ऐश्वर्यं सकलं यस्मादनुत्पादितमव्ययम् ।
अबीजाद्बीजसम्भूतं वरं तस्माद्वृणीमहे ॥ १३.४५.१८० ॥

ज्याच्यापासून सर्व ऐश्वर्य आहे, जो अनुत्पन्न व अव्यय आहे, बीजाशिवाय बीजापासून उत्पन्न झालेल्याला जन्म देणारा, त्याच्याकडूनच आम्ही वर मागतो.

13.45.181

तमसः परमं ज्योतिस्तपस्तद्वृत्तिनां परम् ।
यं ज्ञात्वा नानुशोचन्ति वरं तस्माद्वृणीमहे ॥ १३.४५.१८१ ॥

अंधकाराच्या पलीकडील परम ज्योती, तपस्या, त्या मार्गाने चालणाऱ्यांचे परम ध्येय; ज्याला जाणून लोक शोक करत नाहीत, त्याच्याकडूनच आम्ही वर मागतो.

13.45.182

भूतभावनभावज्ञं सर्वभूताभिभावनम् ।
सर्वगं सर्वदं देवं पूजयामि पुरंदर ॥ १३.४५.१८२ ॥

जो प्राण्यांच्या उत्पत्तीचे तत्त्व जाणतो, सर्व प्राण्यांना वश करतो, सर्वव्यापी आणि सर्व देणारा त्या देवाची मी पूजा करतो, हे पुरंदरा.

13.45.183

हेतुवादैर्विनिर्मुक्तं साङ्ख्ययोगार्थदं परम् ।
यमुपासन्ति तत्त्वज्ञा वरं तस्माद्वृणीमहे ॥ १३.४५.१८३ ॥

तर्कवादांपलीकडील, सांख्य आणि योगाचे परम फल देणारा, तत्त्वज्ञ ज्याची उपासना करतात, त्याच्याकडून आम्ही वर मागतो.

13.45.184

मघवन्मघवात्मानं यं वदन्ति सुरेश्वरम् ।
सर्वभूतगुरुं देवं वरं तस्माद्वृणीमहे ॥ १३.४५.१८४ ॥

हे मघवन्, ज्याला मघवा-आत्मा, सुरेश्वर आणि सर्व प्राण्यांचा गुरु देव म्हणतात, त्याच्याकडून आम्ही वर मागतो.

13.45.185

यत्पूर्वमसृजद्देवं ब्रह्माणं लोकभावनम् ।
अण्डमाकाशमापूर्य वरं तस्माद्वृणीमहे ॥ १३.४५.१८५ ॥

ज्याने पूर्वी लोकपालक देव ब्रह्मदेवाला निर्माण केले, आकाश व्यापून अंड निर्माण केले, त्याच्याकडून आम्ही वर मागतो.

13.45.186

अग्निरापोऽनिलः पृथ्वी खं बुद्धिश्च मनो महान् ।
स्रष्टा चैषां भवेद्योऽन्यो ब्रूहि कः परमेश्वरात् ॥ १३.४५.१८६ ॥

अग्नी, जल, वायू, पृथ्वी, आकाश, बुद्धी, मन आणि महत् (तत्त्व) — यांचा निर्माता परमेश्वराखेरीज दुसरा कोण असू शकेल? सांगा.

13.45.187

मनो मतिरहङ्कारस्तन्मात्राणीन्द्रियाणि च ।
ब्रूहि चैषां भवेच्छक्र कोऽन्योस्ति परमं शिवात् ॥ १३.४५.१८७ ॥

मन, मती, अहंकार, तन्मात्रा आणि इंद्रिये — हे शक्रा, शिवाहून भिन्न यांचा निर्माता दुसरा कोण आहे? सांगा.

13.45.188

स्रष्टारं भुवनस्येह वदन्तीह पितामहम् ।
आराध्य स तु देवेशमश्नुते महतीं क्षियम् ॥ १३.४५.१८८ ॥

या जगाचा निर्माता व पितामह म्हणून त्याला येथे संबोधले जाते. देवेशाची आराधना करून तो महान ऐश्वर्य प्राप्त करतो.

13.45.189

भगवत्युत्तमैश्वर्यं ब्रह्मविष्णुपुरोगमम् ।
विद्यते वै महादेवाद्ब्रूहि कः परमेश्वरात् ॥ १३.४५.१८९ ॥

ब्रह्मा व विष्णू ज्याच्या पुढे असलेले उत्तम ऐश्वर्य भगवान महादेवाकडेच आहे. सांगा, परमेश्वरापेक्षा श्रेष्ठ कोण आहे?

13.45.190

दैत्यदानवमुख्यानामाधिपत्यारिमर्दनात् ।
कोऽन्यः शक्रोति देवेशाद्दितेः सम्पादितुं सुतान् ॥ १३.४५.१९० ॥

दैत्य-दानवांच्या प्रमुखांचे आधिपत्य शत्रुमर्दनाने नष्ट करून देवेशाशिवाय दुसरा कोण दितीच्या पुत्रांना साधू शकेल?

13.45.191

दिक्कालसूर्यतेजांसि ग्रहवाय्विन्दुतारकाः ।
विद्धि त्वेते महादेवाद्ब्रूहि कः परमेश्वरात् ॥ १३.४५.१९१ ॥

दिशा, काल, सूर्याचे तेज, ग्रह, वायू, चंद्र व तारे हे सर्व महादेवापासून आहे असे जाण. सांगा, परमेश्वरापेक्षा श्रेष्ठ कोण आहे?

13.45.192

अथोत्पत्तिविनाशे वा यज्ञस्य त्रिपुरस्य वा ।
दैत्यदानवमुख्यानामाधिपत्यारिमर्दनः ॥ १३.४५.१९२ ॥

यज्ञाच्या उत्पत्ती व विनाशात, किंवा त्रिपुराच्या (विनाशात), किंवा दैत्य-दानवांच्या प्रमुखांचे आधिपत्य शत्रुमर्दनाने नष्ट करण्यात कोण समर्थ आहे?

13.45.193

किं चात्र बहुभिः सूक्तैर्हेतुवादैः पुरंदर ।
सहस्रनयनं दृष्ट्वा त्वामेव सुरसत्तम ॥ १३.४५.१९३ ॥

येथे अनेक सूक्तांनी व तर्कवादांनी काय उपयोग, हे पुरंदरा? हे देवश्रेष्ठा, सहस्रनेत्र तुलाच पाहून (सर्व स्पष्ट होते).

13.45.194

पूजितं सिद्धगन्धर्वैर्देवैश्च ऋषिभिस्तथा ।
देवदेवप्रसादेन तत्सर्वं कुशिकोत्तम ॥ १३.४५.१९४ ॥

सिद्ध, गंधर्व, देव आणि ऋषी यांनीही त्यांची पूजा केली. हे कुशिकश्रेष्ठा, ते सर्व देवदेवाच्या प्रसादाने घडले.

13.45.195

अव्यक्तमुक्तकेशाय सर्वगस्येदमात्मकम् ।
चेतनाचेतनाद्येषु शक्र विद्धि महेश्वरात् ॥ १३.४५.१९५ ॥

हे शक्रा, चेतन-अचेतन आदी सर्वांमध्ये हे सर्व अव्यक्त, मोकळ्या केसांच्या, सर्वव्यापी महेश्वरापासून निर्माण झालेले आणि त्याचेच स्वरूप आहे, असे जाण.

13.45.196

भुवाद्येषु महान्तेषु लोकालोकान्तरेषु च ।
द्वीपस्थानेषु मेरोश्च विभवेष्वन्तरेषु च। ॥ १३.४५.१९६ ॥

पृथ्वी इत्यादी महान तत्त्वांमध्ये, लोक आणि अलोक यांच्या मधल्या स्थानांमध्ये, मेरूच्या द्वीपस्थानांमध्ये, विभूतींमध्ये आणि अंतरांमध्येही.

13.45.197

भगवन्मघवन्देवं वदन्ते तत्त्वदर्शिनः ।
यदि देवाः सुराः शक्र पश्यन्त्यन्यां भवाकृतिम्। ॥ १३.४५.१९७ ॥

हे भगवन्, मघवन्, तत्त्वदर्शी लोक त्या देवाविषयी असे म्हणतात. हे शक्रा, जर देव व सुर भवाचे दुसरे रूप पाहतात—

13.45.198

किं न गच्छन्ति शरणं मर्दिताश्चासुरैः सुराः ।
अभिघातेषु देवानां सयक्षोरगरक्षसाम्। ॥ १३.४५.१९८ ॥

असुरांनी चिरडलेले सुर शरण का जात नाहीत? देवांवर प्रहार होतात, यक्ष, उरग, राक्षस यांच्यासह.

13.45.199

परस्परविनाशीषु स्वस्थानैश्वर्यदो भवः ।
अन्धकस्याथ शुक्रस्य दुन्दुभेर्महिषस्य च।
यक्षेन्द्रबलरक्षःसु निवातकवचेषु च ।
वरदानावघाताय ब्रूहि कोऽन्यो महेश्वरात् ॥ १३.४५.१९९ ॥

परस्पर नाशात स्वतःच्या स्थानाचे ऐश्वर्य देणारा भव; अंधक, शुक्र, दुंदुभी, महिष, यक्षेंद्राचे बल, राक्षस, निवातकवच—वरदानाच्या घाताकरिता—सांग, महेश्वराहून दुसरा कोण?

13.45.200

सुरासुरगुरोर्वक्त्रे कस्य रेतः पुरा हुतम् ।
कस्य वाऽन्यस्य रेतस्तद्येन हैमो गिरिः कृतः ॥ १३.४५.२०० ॥

देवांचा आणि असुरांचा गुरु यांच्या मुखात पूर्वी कोणाचे रेतस् हवन केले गेले? किंवा दुसऱ्या कोणाचे ते रेतस्, ज्याद्वारे सुवर्णपर्वत निर्माण झाला?

13.45.201

दिग्वासाः कीर्त्यते कोऽन्यो लोके कश्चोर्ध्वरेतसः ।
कस्य चार्धे स्थिता कान्ता अनङ्गः केन निर्जितः ॥ १३.४५.२०१ ॥

जगात दिगंबर म्हणून कोणाची कीर्ती होते, आणि ऊर्ध्वरेतस् दुसरा कोण? कोणाच्या अर्धांगी प्रिय पत्नी उभी आहे, आणि अनंगाला (कामाला) कोणी जिंकले?

13.45.202

ब्रूहीन्द्र परमं स्थानं कस्य देवैः प्रशस्यते ।
श्मशाने कस्य क्रीडार्थं नृत्ते वा कोऽभिभाष्यते ॥ १३.४५.२०२ ॥

हे इंद्रा, सांग: देवांनी प्रशंसिलेले परमस्थान कोणाचे आहे? स्मशानात क्रीडेसाठी कोणाचे, किंवा नृत्यात कोणाला संबोधले जाते?

13.45.203

कस्यैश्वर्यं समानं च भूतैः को वाऽपि क्रीडते ।
कस्य तुल्यबला देवगणाश्चैश्वर्यदर्पिताः ॥ १३.४५.२०३ ॥

कोणाचे ऐश्वर्य भूतांसारखे आहे? किंवा कोण त्यांच्याबरोबर क्रीडा करतो? कोणाच्या बरोबरीचे बलवान देवगण ऐश्वर्याच्या गर्वाने भरलेले आहेत?

13.45.204

घुष्यते ह्यचलं स्थानं कस्य त्रैलोक्यपूजितम् ।
वर्षते तपते कोऽन्यो ज्वलते तेजसा च कः ॥ १३.४५.२०४ ॥

त्रैलोक्यात पूजित अचल स्थान कोणाचे असल्याचे घोषित होते? वर्षाव कोण करतो, ताप कोण देतो, आणि तेजाने दुसरा कोण प्रज्वलतो?

13.45.205

कस्मादोषधिसम्पत्तिः को वा धारयते वसु ।
प्रकामं क्रीडते को वा त्रैलोक्ये सचराचरे ॥ १३.४५.२०५ ॥

कोणापासून औषधींची समृद्धी होते? किंवा कोण संपत्ती धारण करतो? त्रैलोक्यात, चर-अचरासह, कोण इच्छेनुसार क्रीडा करतो?

13.45.206

ज्ञानसिद्धिक्रियायोगैः सेव्यमानश्च योगिभिः ।
ऋषिगन्धर्वसिद्धैश्च विहितं कारणं परम् ॥ १३.४५.२०६ ॥

ज्ञान, सिद्धी आणि क्रियेच्या योगाने योग्यांकडून सेवित, तसेच ऋषी, गंधर्व व सिद्धांनी निश्चित केलेले परम कारण (तोच).

13.45.207

कर्मयज्ञक्रियायोगैः सेव्यमानः सुरासुरैः ।
नित्यं कर्मफलैर्हीनं तमहं कारणं वदे ॥ १३.४५.२०७ ॥

कर्म, यज्ञ आणि क्रियेच्या योगाने सुर व असुरांकडून सदैव सेवित, कर्मफलांपासून मुक्त अशा त्यालाच मी कारण म्हणतो.

13.45.208

स्थूलं सूक्ष्ममनौपम्यमग्राह्यं गुणगोचरम् ।
गुणहीनं गुणाध्यक्षं परं माहेश्वरं पदम् ॥ १३.४५.२०८ ॥

स्थूल आणि सूक्ष्म, अनुपम, अग्राह्य, गुणांच्या कक्षेतील, गुणहीन, गुणांचा अध्यक्ष, परम माहेश्वर पद.

13.45.209

विश्वेशं कारणगुरुं लोककालोकान्तकारणम् ।
भूताभूतभविष्यच्च जनकं सर्वकारणम्। ॥ १३.४५.२०९ ॥

विश्वेश्वर, कारणांचा गुरु, लोक, काल आणि त्याच्या अंताचे कारण, भूत, अभूत व भविष्य यांचा जनक, सर्वकारण.

13.45.210

अक्षराक्षरमव्यक्तं विद्याविद्ये कृताकृते ।
धर्माधर्मौ यतः शक्र तमहं कारणं ब्रुवे ॥ १३.४५.२१० ॥

अक्षर आणि अक्षर, अव्यक्त, विद्या आणि अविद्या, कृत आणि अकृत, धर्म आणि अधर्म — ज्याच्यापासून, हे शक्रा, त्यालाच मी कारण म्हणतो.

13.45.211

प्रत्यक्षमिह देवेन्द्र पश्य लिङ्गं भगाङ्कितम् ।
देवदेवेन रुद्रेण सृष्टिसंहारहेतुना ॥ १३.४५.२११ ॥

हे देवेंद्रा, येथे प्रत्यक्ष पाहा — भगचिन्हांकित लिंग, देवांचा देव रुद्र याने, जो सृष्टि व संहाराचा हेतू आहे.

13.45.212

मात्रा पूर्वं ममाख्यातं कारणं लोकलक्षणम् ।
नास्ति चेशात्परं शक्र तं प्रपद्य यदीच्छसि ॥ १३.४५.२१२ ॥

पूर्वी मातेने मला लोकलक्षणरूप कारण सांगितले. हे शक्रा, ईशापेक्षा श्रेष्ठ काही नाही. तुला इच्छा असेल तर त्यालाच शरण जा.

प्रत्यक्षं ननु ते सुरेश विदितं संयोगलिङ्गोद्भवं ।
त्रैलोक्यं सविकारनिर्गुणगणं ब्रह्मादिरेतोद्भवम्।
यद्ब्रह्मेन्द्रहुताशविष्णुसहिता देवाश्च दैत्येश्वरा ।
नान्यत्कामसहस्रकल्पितधियः शंसन्ति ईशात्परं ॥ १३.४५.२१३ ॥

हे सुरेशा, लिंगसंयोगातून उत्पन्न झालेले, विकार व गुणांसह असलेले त्रैलोक्य तुला प्रत्यक्षच ठाऊक आहे; ते ब्रह्मादिकांच्या बीजातून उत्पन्न झाले आहे. ब्रह्मा, इंद्र, अग्नी, विष्णूंसह देव आणि दैत्येश्वर, सहस्र कामनांनी घडलेल्या बुद्धीचे लोक सोडून, ईशापेक्षा परे दुसरे काही सांगत नाहीत.

13.45.214

तं देवं सचराचरस्य जगतो व्याख्यातवेद्योत्तमं ।
कामार्थी वरयामि संयतमना मोक्षाय सद्यः शिवम्
हेतुभिर्वा किमन्यैस्तैरीशः कारणकारणम् ।
न शुश्रुम यदन्यस्य लिङ्गमभ्यर्चितं सुरैः ॥ १३.४५.२१४ ॥

चर-अचर जगताचे उत्तम ज्ञेय म्हणून सांगितलेल्या त्या देवाला, संयमित मनाने, कामना व मोक्षासाठी शिवरूपाने मी त्वरित वरतो. इतर हेतूंनी काय उपयोग? ईश हाच कारणांचे कारण आहे. दुसऱ्याचे लिंग देवांनी अशा प्रकारे पूजिलेले आम्ही ऐकलेले नाही.

13.45.215

कस्यान्यस्य सुरैः सर्वैर्लिङ्गं मुक्त्वा महेश्वरम् ।
अर्च्यतेऽर्चितपूर्वं वा ब्रूहि यद्यस्ति ते श्रुतिः ॥ १३.४५.२१५ ॥

महेश्वराचे लिंग सोडून सर्व देवांनी दुसऱ्या कोणाचे लिंग पूजिले आहे किंवा पूर्वी पूजिले गेले आहे का? तुला ऐकिवात असेल तर सांग.

13.45.216

यस्य ब्रह्म च विष्णुश्च त्वं चापि सहदैवतैः ।
अर्चयध्वं सदा लिङ्गं तस्माच्छ्रेष्ठतमो हि सः ॥ १३.४५.२१६ ॥

ब्रह्मा, विष्णू आणि तूसुद्धा इतर देवांसह ज्याच्या लिंगाची सदैव पूजा करता, म्हणून तोच सर्वश्रेष्ठ आहे.

13.45.217

न पद्माङ्गा न चक्राङ्का न वज्राङ्का यतः प्रजाः ।
लिङ्गाङ्का च भगाङ्का च तस्मान्माहेश्वरी प्रजा ॥ १३.४५.२१७ ॥

ज्यामुळे प्रजा पद्म, चक्र किंवा वज्र चिन्हांकित नसून लिंग व भग चिन्हांकित आहेत; म्हणून ही प्रजा माहेश्वरी आहे.

13.45.218

देव्याःकरणरूपभावजनिताःसर्वाभगाङ्काः स्त्रियो ।
लिङ्गेनापि हरस्य सर्वपुरुषाः प्रत्यक्षचिह्नीकृताः।
योऽन्यत्कारणमीश्वरात्प्रवदते देव्या च यन्नाङ्कितं ।
त्रैलोक्ये सचराचरे स तु पुमान्बाह्यो भवेद्दुर्मतिः ॥ १३.४५.२१८ ॥

देवीच्या रूपातून व अवयवातून जन्मलेल्या सर्व स्त्रिया भगचिन्हांकित आहेत आणि हराच्या लिंगाने सर्व पुरुष प्रत्यक्ष चिन्हांकित केले आहेत. ईश्वराखेरीज अन्य कारण सांगणारा, आणि देवीने अंकित न केलेले त्रैलोक्यातील चराचरात सांगणारा तो पुरुष बाह्य व दुर्बुद्धी ठरेल.

13.45.219

पुल्लिङ्गं सर्वमीशानं स्त्रीलिङ्गं विद्धि चाप्यमाम् ।
द्वाभ्यां तनुभ्यां व्याप्तं हि चराचरमिदं जगत् ॥ १३.४५.२१९ ॥

सर्व पुल्लिंग ईशान आहे, आणि स्त्रीलिंगाला अमा म्हणून जाण. या दोन देहांनीच हे चराचर जग व्यापले आहे.

13.45.220

तस्माद्वरमहं काङ्क्षे निधनं वाऽपि कौशिक ।
गच्छ वा तिष्ठ वा शक्र यथेष्टं बलसूदन ॥ १३.४५.२२० ॥

म्हणून, हे कौशिका, मी वर इच्छितो, किंवा मृत्यूही इच्छितो. हे शक्रा, हे बलसूदना, तुला हवे तसे जा किंवा थांब.

13.45.221

काममेष वरो मेस्तु शापो वाऽथ महेश्वरात् ।
न चान्यां देवतां काङ्क्षे सर्वकामफलामपि ॥ १३.४५.२२१ ॥

हा वर मला मिळो, किंवा महेश्वराकडून शापच मिळो. सर्व कामांचे फळ देणाऱ्या दुसऱ्या कोणत्याही देवतेची मी इच्छा करत नाही.

13.45.222

एवमुक्त्वा तु देवेन्द्रं दुःखादाकुलितेन्द्रियः ।
न प्रसीदति मे देवः किमेतदिति चिन्तयन् ॥ १३.४५.२२२ ॥

देवेंद्राला असे सांगून, दुःखाने व्याकुळ इंद्रियांचा मी विचार करू लागलो: 'देव माझ्यावर प्रसन्न होत नाहीत, हे काय?'

13.45.223

अथापश्यं क्षणेनैव तमेवैरावतं पुनः ।
हंसकुन्देन्दुसदृशं मृणालरजतप्रभम् ॥ १३.४५.२२३ ॥

मग क्षणार्धात मी त्याच ऐरावताला पुन्हा पाहिले; तो हंस, कुंदफूल व चंद्रासारखा, कमलदांडा व चांदीसारख्या तेजाने झळकणारा होता.

13.45.224

वृषरूपधरं साक्षात्क्षीरोदमिव सागरम् ।
कृष्णपुच्छं महाकायं मधुपिङ्गललोचनम् ॥ १३.४५.२२४ ॥

तो साक्षात वृषभरूप धारण करून क्षीरसागरासारखा होता; त्याची शेपटी काळी, शरीर विशाल आणि डोळे मधासारखे पिंगट होते.

13.45.225

वज्रसारमयैः शृङ्गैर्निष्टप्तकनकप्रभैः ।
सुतीक्ष्णैर्मृदुरक्ताग्रैरुत्किरन्तमिवावनिम् ॥ १३.४५.२२५ ॥

त्याची शिंगे वज्राच्या सारापासून बनलेली, तापविलेल्या सोन्यासारख्या तेजाची, अतिशय तीक्ष्ण आणि टोकांना मऊ तांबडी होती; जणू तो पृथ्वी उकरत होता.

13.45.226

जाम्बूनदेन दाम्ना च सर्वतः समलङ्कृतम् ।
सुवक्त्रखुरनासं च सुकर्णं सुकटीतटम्।
सुपार्श्वं विपुलस्कन्धं सुरूपं चारुदर्शनम् ॥ १३.४५.२२६ ॥

जांबूनद सोन्याच्या माळांनी सर्वत्र सुशोभित होता; सुंदर मुख, खूर, नाक, कान, कंबरप्रदेश, बाजू, विशाल खांदे असलेला, सुरूप आणि पाहण्यास मनोहर होता.

13.45.227

ककुदं तस्य चाभाति स्कन्धमापूर्य धिष्ठितम् ।
तुषारगिरिकूटाभं सिताभ्रशिखरोपमम् ॥ १३.४५.२२७ ॥

त्याचे ककुद खांदा भरून स्थिर होऊन चमकते; हिमपर्वताच्या शिखरासारखे, शुभ्र मेघशिखरासारखे.

13.45.228

तभास्थितश्च भगवान्देवदेवः सहोमया ।
अशोभत महादेवः पौर्णमास्यामिवोडुराट् ॥ १३.४५.२२८ ॥

तेथे स्थित असलेले भगवान देवदेव महादेव उमेसह पौर्णिमेच्या रात्री चंद्रासारखे शोभले.

13.45.229

किरीटं च जटाभारः सर्पाद्याभरणानि च ।
वज्रादिशूलमातङ्गगम्भीरस्मितमागतम् ॥ १३.४५.२२९ ॥

मुकुट, जटाभार, सर्प इत्यादी अलंकार, वज्र इत्यादी आयुधे, त्रिशूल आणि हत्तीसारखे गंभीर स्मित घेऊन तो आला.

13.45.230

तस्य तेजोभवो वह्निः समेघः स्तनयित्नुमान् ।
सहस्रमिव सूर्याणां सर्वमापूर्य धिष्ठितः ॥ १३.४५.२३० ॥

त्याच्या तेजापासून जन्मलेला अग्नी मेघांसह गर्जत, जणू हजार सूर्यांसारखा, सर्व काही व्यापून स्थिर होता.

13.45.231

ईश्वरः सुमहातेजाः संवर्तक इवानलः ।
युगान्ते सर्वभूतानां दिधक्षुरिव चोद्यतः ॥ १३.४५.२३१ ॥

तो ईश्वर महातेजस्वी, युगान्ती सर्व प्राणिमात्रांना जाळण्यासाठी सज्ज झालेल्या संवर्तक अग्नीसारखा होता.

13.45.232

तेजसा तु तदा व्याप्तं दुर्निरीक्ष्यं समन्ततः ।
पुनरुद्विग्नहृदय किमेतदिति चिन्तयम् ॥ १३.४५.२३२ ॥

तेव्हा तेजाने सर्वत्र व्याप्त होऊन ते पाहण्यास कठीण होते; पुन्हा उद्विग्न मनाने 'हे काय?' असा विचार करत.

13.45.233

मुहूर्तमिव तत्तेजो व्याप्य सर्वा दिशो दश ।
प्रशान्तं च क्षणेनैव देवदेवस्य मायया ॥ १३.४५.२३३ ॥

ते तेज जणू एका क्षणासाठी दहाही दिशा व्यापून राहिले; देवदेवाच्या मायेने क्षणार्धात ते शांत झाले.

13.45.234

अथापश्यं स्थितं स्थाणुं भगवन्तं महेश्वरम् ।
सौरभेयगतं सौम्यं विधूममिव पावकम् ॥ १३.४५.२३४ ॥

तेव्हा मी भगवान महेश्वर स्थाणू उभे असलेले पाहिले; ते वृषभावर होते, धूररहित अग्नीप्रमाणे सौम्य होते.

13.45.235

प्रशान्तमनसं देवं त्रिनेत्रमपराजितम् ।
सहितं चारुसर्वाङ्ग्या पार्वत्या परमेश्वरम् ॥ १३.४५.२३५ ॥

शांत मनाचा, त्रिनेत्र, अपराजित देव; सुंदर अवयवांच्या पार्वतीसह असलेले परमेश्वर.

13.45.236

नीलकण्ठं महात्मनमसक्तं तेजसां निधिम् ।
अष्टादशभुजं स्थाणुं सर्वाभरणभूषितम् ॥ १३.४५.२३६ ॥

नीलकंठ, महात्मा, अनासक्त, तेजांचा निधी, अठरा भुजा असलेले, सर्व अलंकारांनी शोभित स्थाणू.

13.45.237

शुक्लाम्बरधरं देवं शुक्लमाल्यानुलेपनम् ।
शुक्लध्वजमनाधृष्यं शुक्लयज्ञोपवीतिनम् ॥ १३.४५.२३७ ॥

पांढरी वस्त्रे धारण केलेले देव; पांढरी माळ आणि लेप असलेले; पांढरी ध्वजा असलेले, अजेय, पांढरे यज्ञोपवीत धारण केलेले.

13.45.238

गायद्भिर्नृत्यमानैश्च वादयद्भिश्च सर्वशः ।
वृतं पार्श्वचरैर्दिव्यैरात्मतुल्यपराक्रमैः ॥ १३.४५.२३८ ॥

गाणारे, नाचणारे आणि सर्वत्र वाद्ये वाजवणारे यांनी; स्वतःइतक्याच पराक्रमी दिव्य पार्श्वचरांनी वेढलेले.

13.45.239

बालेन्दुमुकुटं पाण्डुं शरच्चन्द्रमिवोदितम् ।
त्रिभिर्नेत्रैः कृतोद्योतं त्रिभिः सूर्यैरिवोदितैः ॥ १३.४५.२३९ ॥

बालचंद्र ज्याचा मुकुट आहे, शरदाच्या उदित चंद्रासारखा पांढरा, तीन नेत्रांनी प्रकाशित, जणू तीन उदित सूर्यांनी.

13.45.240

सर्वविद्याधिपं देवं शरच्चन्द्रसमप्रभम् ।
नयनाह्लादसौम्योऽहमपश्यं परमेश्वरम् ॥ १३.४५.२४० ॥

सर्व विद्यांचा अधिपती, शरद चंद्रासारख्या तेजस्वी देवाला, डोळ्यांना आनंद देणाऱ्या सौम्य रूपात मी परमेश्वराला पाहिले.

13.45.241

अशोभतास्य देवस्य माला गात्रे सितप्रभे ।
जातरूपमयैः पद्मैर्ग्रथिता रत्नभूषिता ॥ १३.४५.२४१ ॥

त्या देवाच्या शुभ्र प्रभा असलेल्या देहावर सोन्याच्या कमळांनी गुंफलेली, रत्नांनी अलंकृत माळ शोभत होती.

13.45.242

मूर्तिमन्ति तथाऽस्त्राणि सर्वतेजोमयानि च ।
मया दृष्टानि गोविन्द भवस्यामिततेजसः ॥ १३.४५.२४२ ॥

हे गोविंदा, अमित तेजस्वी भवाची मूर्तिमंत, सर्वतेजोमय अस्त्रेही मी पाहिली.

13.45.243

इन्द्रायुधसहस्राभं धनुस्तस्य महात्मनः ।
पिनाकमिति विख्यातं स च वै पन्नगो महान् ॥ १३.४५.२४३ ॥

त्या महात्म्याचे धनुष्य, हजार इंद्रवज्रांसारखे तेजस्वी, 'पिनाक' नावाने प्रसिद्ध होते; तो महान सर्पही तेथेच होता.

13.45.244

सप्तशीर्षो महाकायस्तीक्ष्णदंष्ट्रो विषोल्वणः ।
ज्यावेष्टितमहाग्रीवः स्थितः पुरुषविग्रहः ॥ १३.४५.२४४ ॥

सात मस्तकांचा, महाकाय, तीक्ष्ण दाढा असलेला, विषाने भयंकर, धनुष्याच्या दोरीने वेढलेल्या मोठ्या मानेचा, पुरुषरूपात उभा होता.

13.45.245

शरश्च सूर्यसङ्काशो दृष्टः पाशुपताह्वयः ।
सहस्रभुजजिह्वास्यो भीषणो नागविग्रह ॥ १३.४५.२४५ ॥

सूर्यासारखा तेजस्वी तो बाण पाशुपत नावाने दिसला; हजार बाहू, जिभा आणि तोंडे असलेले भयंकर नागरूप.

13.45.246

शङ्खशूलासिभिश्चैव पट्टसै रूपवान्स्थितः ।
येन च त्रिपुरं दग्ध्वा क्षणाद् भस्मीकृतं पुरा ॥ १३.४५.२४६ ॥

शंख, त्रिशूळ, तलवारी आणि पट्टसांसह रूप धारण करून तो उभा होता; ज्याने पूर्वी त्रिपुराला क्षणात जाळून भस्म केले होते.

13.45.247

अद्वितीयमनिर्देश्यं सर्वभूतभयावहम् ।
सस्फुलिङ्गं महाकायं विसृजन्तमिवानलम् ॥ १३.४५.२४७ ॥

अद्वितीय, अवर्णनीय, सर्व भूतांना भय देणारा; ठिणग्यांसह विशाल देहाचा, जणू अग्नी ओकणारा.

13.45.248

एकपादं महादंष्ट्रं सहस्रशिरसोदरम् ।
सहस्रभुजजिह्वाक्षमुद्गिरन्तमिवानलम् ॥ १३.४५.२४८ ॥

एक पाय, मोठ्या सुळ्यांचा, हजार डोकी व पोटे, हजार बाहू, जिभा आणि डोळे असलेला; जणू अग्नी ओकत आहे.

13.45.249

ब्राह्मान्नारायणाच्चैन्द्रादाग्नेयादपि वारुणात् ।
यद्विशिष्टं महाबाहो सर्वशस्त्रविघातनम् ॥ १३.४५.२४९ ॥

हे महाबाहो, ब्राह्म, नारायण, ऐंद्र, आग्नेय आणि वारुण यांच्याहूनही जो श्रेष्ठ आहे, सर्व शस्त्रांचा नाश करणारा.

13.45.250

येन तत्त्रिपुरं दग्ध्वा क्षणाद्भस्मीकृतं पुरा ।
शरेणैकेन गोविन्द महादेवेन लीलया ॥ १३.४५.२५० ॥

हे गोविंदा, ज्याने पूर्वी महादेवाने लीलेने एकाच बाणाने त्रिपुराला क्षणात जाळून भस्म केले.

13.45.251

निर्दहेत च यत्कृत्स्नं त्रैलोक्यं सचराचरम् ।
महेश्वरभुजोत्सृष्टं निमेषार्धान्न संशयः ॥ १३.४५.२५१ ॥

महेश्वराच्या बाहूतून सोडलेले ते चराचरासह संपूर्ण त्रैलोक्य अर्ध्या निमिषात जाळून टाकील — यात संशय नाही.

13.45.252

नावध्यो यस्य लोकेऽस्मिन्ब्रह्मविष्णुसुरेष्वपि ।
तदहं दृष्टवांस्तत्र आश्चर्यमिदमुत्तमम् ॥ १३.४५.२५२ ॥

या लोकात ब्रह्मा, विष्णू व देवांनाही ज्याचा वध करता येत नाही, तो मी तेथे पाहिला; हे अत्यंत अद्भुत होते.

13.45.253

गुह्यमस्त्रवरं नान्यत्तत्तुल्यमधिकं हि वा ।
यत्तच्छूलमिति ख्यातं सर्वलोकेषु शूलिनः ॥ १३.४५.२५३ ॥

हे गुप्त श्रेष्ठ अस्त्र आहे; याच्या बरोबरीचे किंवा याहून श्रेष्ठ दुसरे काही नाही — सर्व लोकांत शूलधारीचे शूल म्हणून प्रसिद्ध असलेले.

13.45.254

दारयेद्द्यां मही कृत्स्नां शोषयेद्वा महोदधिम् ।
संहरेद्वा जगत्कृत्स्नं विसृष्टं शूलपाणिना ॥ १३.४५.२५४ ॥

शूलपाणीने सोडलेले ते संपूर्ण पृथ्वी व आकाश फाडू शकते, महासागर सुकवू शकते, किंवा संपूर्ण जगताचा संहार करू शकते.

13.45.255

यौवनाश्वो हतो येन मान्धाता सबलः पुरा ।
चक्रवर्ती महातेजास्त्रिलोकविजयी नृपः ॥ १३.४५.२५५ ॥

पूर्वी ज्याच्याद्वारे यौवनाश्व मांधाता सेनेसह मारला गेला — चक्रवर्ती, महातेजस्वी, त्रैलोक्यविजयी राजा.

13.45.256

महाबलो महावीर्यः शक्रतुल्यपराक्रमः ।
करस्थेनैव गोविन्द लवणस्येह रक्षसः ॥ १३.४५.२५६ ॥

महाबली, महापराक्रमी, इंद्रासमान पराक्रम असणारा — हे गोविंदा, येथे राक्षस लवणाला (त्याने) हातातल्या अस्त्रानेच (मारले).

13.45.257

तच्छूलमतितीक्ष्णाग्रं सुभीमं रोमहर्षणम् ।
त्रिशिखां भ्रुकुटिं कृत्वा तर्जमानमिव स्थितम् ॥ १३.४५.२५७ ॥

ते शूल अत्यंत तीक्ष्ण टोकाचे, अतिभयंकर आणि रोमांच उभे करणारे होते; तीन शिखा असलेले, भुवया उंचावून धमकावत असल्यासारखे उभे होते.

13.45.258

विधूमं सार्चिषं कृष्णं कालसूर्यमिवोदितम् ।
सर्पहस्तमनिर्देश्यं पाशहस्तामिवान्तकम् ॥ १३.४५.२५८ ॥

ते धूररहित, ज्वालांनी युक्त, काळे होते, उगवलेल्या कालसूर्याप्रमाणे; हातात साप घेतलेले, अवर्णनीय, पाश हातात घेतलेल्या यमासारखे होते.

13.45.259

दृष्टवानस्मि गोविन्द तदस्त्रं रुद्रसन्निधौ ।
परशुस्तीक्ष्णधारश्च दत्तो रामस्य यः पुराः ॥ १३.४५.२५९ ॥

हे गोविंदा, ते अस्त्र मी रुद्राच्या सान्निध्यात पाहिले आहे; आणि ती तीक्ष्ण धारेची परशू, जी पूर्वी रामाला दिली होती.

13.45.260

महादेवेन तुष्टेन दत्तं भृगुसुताय च ।
कार्तवीर्यो हतो येन चक्रवर्ती महामृधे ॥ १३.४५.२६० ॥

प्रसन्न झालेल्या महादेवाने भृगुपुत्राला दिलेले; ज्याद्वारे महायुद्धात चक्रवर्ती कार्तवीर्य मारला गेला.

13.45.261

त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवी येन निःक्षत्रिया कृता ।
जामदग्न्येन गोविन्द रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥ १३.४५.२६१ ॥

हे गोविंदा, एकवीस वेळा पृथ्वी क्षत्रियरहित केलेल्या जमदग्नीपुत्र रामाने, ज्याचे कर्म अनायास होते.

13.45.262

दीप्तधारः सुरौद्रास्यः सर्पकण्ठाग्रधिष्ठितः ।
अभवच्छूलिनोऽभ्याशे दीप्तवह्निशतोपमः। ॥ १३.४५.२६२ ॥

प्रज्वलित धारेचे, भयंकर मुखाचे, सर्पाच्या कंठाग्रावर स्थित ते शूलधारी (शिव)च्या समीप शेकडो पेटलेल्या अग्नींसारखे झाले.

13.45.263

असङ्ख्येयानि चास्त्राणि तस्य दिव्यानि धीमतः ।
प्राधान्यतो मयैतानि कीर्तितानि तवानघ ॥ १३.४५.२६३ ॥

त्या धीमानाची दिव्य अस्त्रे असंख्य आहेत; हे निष्पाप, प्रधान्याने ही मी तुला सांगितली आहेत.

13.45.264

सव्यदेशे तु देवस्य ब्रह्मा लोकपितामहः ।
दिव्यं विमानमास्थाय हंसयुक्तं मनोजवम् ॥ १३.४५.२६४ ॥

देवाच्या डाव्या बाजूला लोकपितामह ब्रह्मा, हंसांनी जोडलेल्या मनोवेगी दिव्य विमानावर आरूढ आहेत.

13.45.265

वामपार्श्वगतश्चापि तथा नारायणः स्थितः ।
वैनतेयं समारुह्य शङ्खचक्रगदाधरः ॥ १३.४५.२६५ ॥

डाव्या बाजूलाही नारायण उभे आहेत; वैनतेय (गरुड) यावर आरूढ, शंख, चक्र, गदा धारण केलेले.

13.45.266

स्कन्दो मयूरमास्थाय स्थितो देव्याः समीपतः ।
शक्तिघण्टे समादाय द्वितीय इव पावकः ॥ १३.४५.२६६ ॥

स्कंद मयूरावर आरूढ होऊन देवीजवळ उभे आहेत; शक्ती व घंटा धरून, दुसऱ्या अग्नीसारखे.

13.45.267

पुरस्ताच्चैव देवस्य नन्दिं पश्याम्यवस्थितम् ।
शूलं विष्टभ्य तिष्ठन्तं द्वितीयमिव शङ्करम् ॥ १३.४५.२६७ ॥

देवासमोर मी नंदीला उभा असलेला पाहतो; त्रिशूल टेकून उभा, जणू दुसरा शंकरच.

13.45.268

स्वायंभुवाद्या मनवो भृग्वाद्या ऋषयस्तथा ।
शक्राद्या देवताश्चैव सर्व एव समभ्ययुः ॥ १३.४५.२६८ ॥

स्वायंभुव आदी मनू, भृगू आदी ऋषी, तसेच शक्र आदी देवता — सर्व तेथे एकत्र आले.

13.45.269

सर्वभूतगणाश्चैव मातरो विविधाः स्थिताः ।
तेऽभिवाद्य महात्मानं परिवार्य समन्ततः ॥ १३.४५.२६९ ॥

सर्व भूतगण आणि विविध मातृका तेथे उभ्या होत्या. त्यांनी महात्म्याला वंदन करून सर्व बाजूंनी त्यांना वेढले.

13.45.270

अस्तुवन्विविधैः सतोत्रैर्महादेवं सुरास्तदा ।
जगन्मूर्ति महालिङ्गं तन्मध्ये स्फूतरूपिणम् ॥ १३.४५.२७० ॥

तेव्हा देवांनी विविध स्तोत्रांनी महादेवाची स्तुती केली — जगाचे रूप असलेल्या, त्यांच्या मध्ये प्रकट रूपात असलेल्या महालिंगाची.

13.45.271

ब्रह्मा भवं तदाऽस्तौवीद्रथन्तरमुदीरयन् ।
ज्येष्ठसाम्ना च देवेशं जगौ नारायणस्तदा ॥ १३.४५.२७१ ॥

तेव्हा ब्रह्मदेवाने रथंतर साम म्हणत भवाची स्तुती केली; आणि नारायणाने ज्येष्ठ साम गाऊन देवेशाचे गायन केले.

13.45.272

गृणन्ब्रह्म परं शक्रः शतरुद्रियमुत्तमम् ।
ब्रह्मा नारायणश्चैव देवराजश्च कौशिकः।
अशोभन्त महात्मानस्त्रयस्त्रय इवाग्नयः ॥ १३.४५.२७२ ॥

शक्र उत्तम शतरुद्रीयाने परब्रह्माची स्तुती करीत होता. ब्रह्मदेव, नारायण आणि देवराज कौशिक — ते महात्मे तीन अग्नींप्रमाणे शोभले.

13.45.273

तेषां मध्यगतो देवो रराज भगवाञ्छिवः ।
शरदभ्रविनिर्मुक्तः परिधिस्थ इवांशुमान् ॥ १३.४५.२७३ ॥

त्यांच्या मध्यभागी असलेले भगवान शिवदेव शरद् ऋतूच्या ढगांतून मुक्त झालेल्या, परिवेशात असलेल्या सूर्याप्रमाणे झळकत होते.

13.45.274

अयुतानि च चन्द्रार्कानपश्यं दिवि केशव ।
ततोऽहमस्तुवं देवं स्तवेनानेन सुव्रत ॥ १३.४५.२७४ ॥

हे केशवा! आकाशात अयुतानुअयुत चंद्र-सूर्य मी पाहिले. मग, हे सुव्रता, या स्तोत्राने मी त्या देवाची स्तुती केली.

13.45.275

उपमन्युरुवाच ।
नमो देवाधिदेवाय महादेवाय ते नमः।
शक्ररूपाय शक्राय शक्रवेषधराय च ॥ १३.४५.२७५ ॥

देवांचाही अधिदेव, महादेव, आपणास नमस्कार. शक्ररूप, शक्र आणि शक्रवेष धारण करणाऱ्या आपणास नमस्कार.

13.45.276

नमस्ते वज्रहस्ताय पिङ्गलायारुणाय च ।
पिनाकपाणये नित्यं शङ्खशूलधराय च॥। ॥ १३.४५.२७६ ॥

वज्र हाती, पिंगल आणि अरुण वर्णाच्या आपणास नमस्कार. सदैव पिनाक धनुष्य, शंख आणि शूल धारण करणाऱ्या आपणास नमस्कार.

13.45.277

नमस्ते कृष्णवासाय कृष्णकुञ्चितमूर्धज ।
कृष्णाजिनोत्तरीयाय कृष्णाष्टमिरताय च ॥ १३.४५.२७७ ॥

काळी वस्त्रे धारण करणाऱ्या, काळ्या कुरळ्या केसांच्या आपणास नमस्कार. काळ्या मृगचर्माचे उत्तरीय धारण करणाऱ्या, कृष्णाष्टमीत रमणाऱ्या आपणास नमस्कार.

13.45.278

शुक्लवर्णाय शुक्लाय शुक्लाम्बरधराय च ।
शुक्लभस्मावलिप्ताय शुक्लकर्मरताय च ॥ १३.४५.२७८ ॥

शुभ्र वर्णाच्या, शुभ्र, शुभ्र वस्त्रे धारण करणाऱ्या आपणास नमस्कार. शुभ्र भस्माने लिंपलेल्या, शुद्ध कर्मात रमणाऱ्या आपणास नमस्कार.

13.45.279

नमोस्तु रक्तवर्णाय रक्ताम्बरधराय च ।
रक्तध्वजपताकाय रक्तस्रगनुलेपिने ॥ १३.४५.२७९ ॥

रक्त वर्णाच्या, रक्त वस्त्रे धारण करणाऱ्या आपणास नमस्कार असो. लाल ध्वज आणि पताका असलेल्या, लाल माळा आणि लेप धारण करणाऱ्या आपणास नमस्कार असो.

13.45.280

नमोस्तु पीतवर्णाय पीताम्बरधराय च ॥ १३.४५.२८० ॥

पीत वर्णाच्या, पीत वस्त्रे धारण करणाऱ्या आपणास नमस्कार असो.

13.45.281

नमोस्तूच्छ्रितच्छत्राय किरीटवरधारिणे ।
अर्धहारार्दकेयूर अर्धकुण्डलकर्णिने ॥ १३.४५.२८१ ॥

उंच छत्र धारण करणाऱ्या, श्रेष्ठ मुकुट धारण करणाऱ्यास नमस्कार; अर्धा हार व अर्धा केयूर धारण करून, एका कानात अर्धे कुंडल असणाऱ्यास नमस्कार.

13.45.282

नमः पवनवेगाय नमो देवाय वै नमः ।
सुरेन्द्राय मुनीन्द्राय महेन्द्राय नमोस्तु ते ॥ १३.४५.२८२ ॥

वायुवेगाने चालणाऱ्यास नमस्कार; देवास नमस्कार; सुरेंद्र, मुनींद्र, महेंद्रास नमस्कार.

13.45.283

नमः पद्मार्धमालाय उत्पलैर्मिश्रिताय च ।
अर्धचन्दनलिप्ताय अर्धस्रगनुलेपिने ॥ १३.४५.२८३ ॥

अर्धी पद्ममाला धारण करणाऱ्या, नीलकमळांनी मिसळलेल्यास नमस्कार; अर्धे चंदन लावलेल्या, अर्धी माळ व अनुलेप धारण करणाऱ्यास नमस्कार.

13.45.284

नम आदित्यवक्त्राय आदित्यनयनाय च ।
नम आदित्यवर्णाय आदित्यप्रतिमाय च ॥ १३.४५.२८४ ॥

सूर्यमुख व सूर्यनेत्र असणाऱ्यास नमस्कार; सूर्यवर्ण व सूर्यप्रतिमेस नमस्कार.

13.45.285

नमः सोमाय सौम्याय सौम्यवक्त्रधराय च ।
सौम्यरूपाय मुख्याय सौम्यदंष्ट्राविभूषिणे ॥ १३.४५.२८५ ॥

सोमास नमस्कार, सौम्यास नमस्कार, सौम्य मुख धारण करणाऱ्यास नमस्कार; सौम्यरूप, मुख्य, सौम्य दाढांनी विभूषितास नमस्कार.

13.45.286

नमः श्यामाय गौराय अर्धपीतार्धपाण्डवे ।
नारीनरशरीराय स्त्रीपुंसाय नमोस्तु ते ॥ १३.४५.२८६ ॥

श्यामास नमस्कार, गौरास नमस्कार; अर्धा पिवळा व अर्धा फिका वर्ण असणाऱ्यास नमस्कार; स्त्री-पुरुष शरीर असणाऱ्या, स्त्री-पुरुष रूपास तुम्हास नमस्कार.

13.45.287

नमो वृषभवाहाय गजेन्द्रगमनाय च ।
दुर्गमाय नमस्तुभ्यमगम्यागमनाय च ॥ १३.४५.२८७ ॥

वृषभवाहन आणि गजेंद्रासारखी गती असणाऱ्यास नमस्कार. दुर्गम अशा तुम्हाला नमस्कार, जे अगम्य स्थळीही जातात.

13.45.288

नमोस्तु गणनीताय गणवृन्दरताय च ।
गुणानुयातमार्गाय गणनित्यव्रताय च ॥ १३.४५.२८८ ॥

गणांनी नेलेल्या आणि गणसमूहात रमणाऱ्यास नमस्कार. गुण ज्याच्या मार्गाचे अनुसरण करतात आणि गणांचे नित्य व्रत ज्याचे आहे त्यास नमस्कार.

13.45.289

नमः श्वेताभ्रवर्णाय संध्यारागप्रभाच य ।
अनुद्दिष्टामभिधानाय स्वरूपाय नमोस्तु ते ॥ १३.४५.२८९ ॥

पांढऱ्या मेघवर्णाला नमस्कार, संध्यारागाच्या प्रभेला नमस्कार. अनिर्दिष्ट नाम असलेल्या, स्वरूप असलेल्या तुम्हाला नमस्कार.

13.45.290

नमो रक्ताग्रवासाय रक्तसूत्रधराय च ।
रक्तमालाविचित्राय रक्ताम्बरधराय च ॥ १३.४५.२९० ॥

लाल काठाचे वस्त्र नेसणाऱ्यास आणि लाल सूत्र धारण करणाऱ्यास नमस्कार. लाल माळांनी विचित्र दिसणाऱ्यास आणि लाल वस्त्र धारण करणाऱ्यास नमस्कार.

13.45.291

मणिभूषितमूर्धाय नमश्चन्द्रार्धभूषिणे ।
विचित्रमणिमूर्धाय कुसुमाष्टधराय च ॥ १३.४५.२९१ ॥

मण्यांनी सुशोभित मस्तक असलेल्या आणि अर्धचंद्राने भूषित असलेल्या तुम्हाला नमस्कार. विचित्र मण्यांनी युक्त मस्तक असलेल्या आणि आठ फुले धारण करणाऱ्यास नमस्कार.

13.45.292

नमोऽग्निमुखनेत्राय सहस्रशशिलोचने ।
अग्निरूपाय कान्ताय नमोस्तु गहनाय च ॥ १३.४५.२९२ ॥

अग्निमुख आणि अग्निनेत्र असलेल्या, हजार चंद्रांसारख्या नेत्रांच्या तुम्हाला नमस्कार. अग्निरूप, कांत आणि गहन अशा तुम्हाला नमस्कार.

13.45.293

खचराय नमस्तुभ्यं गोचराभिरताय च ।
भूचराय भुवनाय अनन्ताय शिवाय च ॥ १३.४५.२९३ ॥

आकाशात संचार करणाऱ्याला नमस्कार, तुला नमस्कार; इंद्रियविषयांत रमणाऱ्यालाही नमस्कार. पृथ्वीवर संचार करणाऱ्याला, लोकाला, अनंताला आणि शिवालाही नमस्कार.

13.45.294

नमो दिग्वाससे नित्यमधिवाससुवाससे ।
नमो जगन्निवासाय प्रतिपत्तिसुखाय च ॥ १३.४५.२९४ ॥

दिशांनाच वस्त्र म्हणून परिधान करणाऱ्याला सदा नमस्कार; निवासालाच सुंदर वस्त्र करणाऱ्याला नमस्कार. जगाच्या निवासाला नमस्कार, आणि प्राप्तीच्या सुखालाही नमस्कार.

13.45.295

नित्यमुद्बद्धमुकुटे महाकेयूरधारिणे ।
सर्पकण्ठोपहाराय विचित्राभरणाय च ॥ १३.४५.२९५ ॥

नेहमी उंच बांधलेला मुकुट असणाऱ्याला, मोठे बाजूबंद धारण करणाऱ्याला नमस्कार. सर्पकंठ हेच ज्याचे उपहार आहे त्याला, आणि विचित्र अलंकार असणाऱ्यालाही नमस्कार.

13.45.296

नमस्त्रिनेत्रनेत्राय सहस्रशतलोचने ।
स्त्रीपुंसाय नपुंसाय नमः साङ्ख्याय योगिने ॥ १३.४५.२९६ ॥

त्रिनेत्राचा नेत्र असलेल्याला नमस्कार; सहस्र आणि शत नेत्र असलेल्याला नमस्कार. स्त्रीपुरुषरूपाला नमस्कार; नपुंसकरूपाला नमस्कार; सांख्याला आणि योग्याला नमस्कार.

13.45.297

शंयोरभिस्रवन्ताय अथर्वाय नमोनमः ।
नमः सर्वार्तिनाशाय नमः शोकहराय च ॥ १३.४५.२९७ ॥

शं आणि योगाकडे वाहणाऱ्या अथर्वाला पुनःपुन्हा नमस्कार. सर्व पीडांचा नाश करणाऱ्याला नमस्कार; शोक हरण करणाऱ्यालाही नमस्कार.

13.45.298

नमो मेघनिनादाय बहुमायाधराय च ।
बीजक्षेत्राभिपालाय स्रष्टाराय नमोनमः ॥ १३.४५.२९८ ॥

मेघगर्जनासारख्या निनादाला नमस्कार; अनेक मायांना धारण करणाऱ्यालाही नमस्कार. बीज आणि क्षेत्राचा पालक, निर्माता यांना पुनःपुन्हा नमस्कार.

13.45.299

नमः सुरासुरेशाय विश्वेशाय नमोनमः ।
मनः पवनवेगाय नमः पवनरूपिणे ॥ १३.४५.२९९ ॥

देव आणि असुरांच्या स्वामीला नमस्कार, विश्वेश्वराला पुन्हा पुन्हा नमस्कार. मन आणि वाऱ्याच्या वेगाने चालणाऱ्याला नमस्कार, वायुरूप असलेल्याला नमस्कार.

13.45.300

नमः काञ्चनमालाय गिरिमालाय वै नमः ।
नमः सुरारिमालाय चण्डवेगाय वै नमः ॥ १३.४५.३०० ॥

सोन्याची माला धारण करणाऱ्याला नमस्कार, पर्वतमाला धारण करणाऱ्यालाही नमस्कार. देवांच्या शत्रूंची माला धारण करणाऱ्याला नमस्कार, प्रचंड वेग असलेल्याला नमस्कार.

13.45.301

ब्रह्मशिरोपहर्ताय महिषघ्नाय वै नमः ।
नमः स्त्रीरूपधाराय यज्ञविध्वंसनाय च ॥ १३.४५.३०१ ॥

ब्रह्मदेवाचे मस्तक छेदणाऱ्याला नमस्कार, महिषासुराचा वध करणाऱ्यालाही नमस्कार. स्त्रीरूप धारण करणाऱ्याला नमस्कार, यज्ञाचा विध्वंस करणाऱ्यालाही नमस्कार.

13.45.302

नमस्त्रिपुरहर्ताय यज्ञविध्वंसनाय च ।
नमः कामाङ्गनाशाय कालदण्डधराय च ॥ १३.४५.३०२ ॥

त्रिपुरांचा संहार करणाऱ्याला नमस्कार, यज्ञाचा विध्वंस करणाऱ्यालाही नमस्कार. कामदेवाचे शरीर नष्ट करणाऱ्याला नमस्कार, कालदंड धारण करणाऱ्यालाही नमस्कार.

13.45.303

नमः स्कन्दविशाखाय ब्रह्मदण्डाय वै नमः ।
नमो भवाय शर्वाय विश्वरूपाय वै नमः ॥ १३.४५.३०३ ॥

स्कंद आणि विशाखरूप असलेल्याला नमस्कार, ब्रह्मदंडस्वरूपालाही नमस्कार. भवाला नमस्कार, शर्वाला नमस्कार, विश्वरूपालाही नमस्कार.

13.45.304

ईशानाय भवघ्नाय नमोस्त्वन्धकघातिने ।
नमो विश्वाय मायायचिन्त्याचिन्त्याय वै नमः ॥ १३.४५.३०४ ॥

ईशानाला नमस्कार, भवाचा नाश करणाऱ्याला नमस्कार. अंधकाचा वध करणाऱ्याला नमस्कार, विश्वाला नमस्कार, मायेला नमस्कार, अचिंत्याला नमस्कार, अचिंत्याला नमस्कार.

13.45.305

त्वं नो गतिश्च श्रेष्ठश्च त्वमेव हृदयं तथा ।
त्वं ब्रह्मा सर्वदेवानां रुद्राणां नीललोहितः ॥ १३.४५.३०५ ॥

तुम्ही आमची गती आणि श्रेष्ठ आहात; तुम्हीच हृदयही आहात. सर्व देवांमध्ये तुम्ही ब्रह्मा आहात; रुद्रांमध्ये नीललोहित आहात.

13.45.306

आत्मा च सर्वभूतानां साङ्ख्ये पुरुष उच्यते ।
ऋषभस्त्वं पवित्राणां योगिनां निष्कलः शिवः ॥ १३.४५.३०६ ॥

तुम्ही सर्व भूतांचा आत्मा आहात; सांख्यात तुम्हाला पुरुष म्हटले जाते. पवित्रांमध्ये तुम्ही श्रेष्ठ वृषभ आहात; योग्यांमध्ये निष्कल शिव आहात.

13.45.307

गृहस्थस्त्वमाश्रगिणामीश्वराणां महेश्वरः ।
कुबेरः सर्वयक्षाणां क्रतूनां विष्णुरुच्यते ॥ १३.४५.३०७ ॥

आश्रमांमध्ये तुम्ही गृहस्थ आहात; ईश्वरांमध्ये महेश्वर. सर्व यक्षांमध्ये कुबेर; यज्ञांमध्ये विष्णू म्हटले जाता.

13.45.308

पर्वतानां भवान्मेरुर्नक्षत्राणां च चन्द्रमाः ।
वसिष्ठस्त्वमृषीणां च ग्रहाणां सूर्य उच्यते ॥ १३.४५.३०८ ॥

पर्वतांमध्ये तुम्ही मेरू; नक्षत्रांमध्ये चंद्र. ऋषींमध्ये तुम्ही वसिष्ठ; ग्रहांमध्ये सूर्य म्हटले जाता.

13.45.309

आरण्यानां पशूनां च सिंहस्त्वं परमेश्वरः ।
ग्राम्याणां गोवृषश्चासि भवाँल्लोक्प्रपूजितः ॥ १३.४५.३०९ ॥

वन्य पशूंमध्ये तुम्ही सिंह आहात; परमेश्वर. ग्राम्य पशूंमध्ये तुम्ही गोवृषभ आहात; तुम्ही लोकपूजित आहात.

13.45.310

आदित्यानां भवान्विष्णुर्वसूनां चैव पावकः ।
पक्षिणां वैनतेयस्त्वमनन्तो भ्रुजगेषु च ॥ १३.४५.३१० ॥

आदित्यांमध्ये तुम्ही विष्णू आहात; वसूंमध्ये पावक. पक्ष्यांमध्ये तुम्ही वैनतेय (गरुड) आहात; सर्पांमध्ये अनंत.

13.45.311

सामवेदश्च वेदानां यजुषां शतरुद्रियम् ।
सनत्कुमारो योगानां साङ्ख्यानां कपिलो ह्यसि ॥ १३.४५.३११ ॥

आपण वेदांमध्ये सामवेद, यजुसांमध्ये शतरुद्रीय; योगांमध्ये सनत्कुमार आणि सांख्यांमध्ये निश्चितच कपिल आहात.

13.45.312

शक्रोसि मरुतां देव पितॄणां हव्यवाडसि ।
ब्रह्मलोकश्च लोकानां गतीनां मोक्ष उच्यसे ॥ १३.४५.३१२ ॥

हे देवा, आपण मरुतांमध्ये शक्र, पितरांमध्ये हव्यवाहन आहात; लोकांमध्ये ब्रह्मलोक आणि गतींमध्ये मोक्ष म्हणून आपण सांगितले जाता.

13.45.313

क्षीरोदः सागराणां च शैलानां हिमवान्गिरिः ।
वर्णानां ब्राह्मणश्चासि विप्राणां दीक्षितो द्विजः ॥ १३.४५.३१३ ॥

सागरांमध्ये क्षीरसागर आणि पर्वतांमध्ये हिमालय; वर्णांमध्ये ब्राह्मण आणि विप्रांमध्ये दीक्षित द्विज आपण आहात.

13.45.314

आदिस्त्वमसि लोकानां संहर्ता काल एव च ।
यच्चान्यदपि लोके वै सर्वतेजोधिकं स्मृतम्।
तत्सर्वं भगवानेव इति मे निश्चिता मतिः ॥ १३.४५.३१४ ॥

आपण लोकांचे आदि, संहारक आणि काळच आहात. जगात सर्व तेजांपेक्षा अधिक जे स्मरले जाते ते सर्व भगवान आपणच आहात, हे माझे निश्चित मत आहे.

13.45.315

नमस्ते भगवन्देव नमस्ते भक्तवत्सलः ।
योगेश्वर नमस्तेऽस्तु नमस्ते विस्वसम्भव ॥ १३.४५.३१५ ॥

हे भगवान, हे देवा, आपणास नमस्कार; हे भक्तवत्सला, आपणास नमस्कार. हे योगेश्वरा, आपणास नमस्कार असो; हे विश्वसंभवा, आपणास नमस्कार.

13.45.316

प्रसीद मम भक्तस्य दीनस्य कृपणस्य च ।
अनैश्वर्येणि युक्तस्य गतिर्भव सनातन ॥ १३.४५.३१६ ॥

भक्त, दीन आणि कृपण अशा माझ्यावर प्रसन्न व्हा; अनैश्वर्याने युक्त अशा मला, हे सनातन, आपणच गती व्हा.

13.45.317

यच्चापराधं कृतवानज्ञात्वा परमेश्वर ।
मद्भक्त इति देवेश तत्सर्वं क्षन्तुमर्हसि ॥ १३.४५.३१७ ॥

हे परमेश्वरा, नकळत मी जो अपराध केला, मी तुझा भक्त आहे म्हणून, हे देवेशा, ते सर्व तू क्षमा करण्यास योग्य आहेस.

13.45.318

मोहितश्चास्मि देवेश त्वया रूपविपर्ययात् ।
नार्घ्यं तेन मया दत्तं पाद्यं चापि महेश्वर ॥ १३.४५.३१८ ॥

हे देवेशा, तुझ्या रूपपरिवर्तनामुळे मी मोहित झालो; म्हणून, हे महेश्वरा, मी अर्घ्य किंवा पाद्य अर्पण केले नाही.

13.45.319

एवं स्तुत्वाऽहमीशानं पाद्यमर्घ्यं च भक्तितः ।
कृताञ्जलिपुटो भूत्वा सर्वं तस्मै न्यवेदयम् ॥ १३.४५.३१९ ॥

असे ईशानाची स्तुती करून, भक्तिभावाने हात जोडून, पाद्य आणि अर्घ्यासह सर्व काही मी त्याला अर्पण केले.

13.45.320

ततः शीताम्बुसंयुक्ता दिव्यगन्धसमन्विता ।
पुष्पवृष्टिः शुभा तात पपात मम मूर्धनि ॥ १३.४५.३२० ॥

तेव्हा, हे तात, थंड पाणी आणि दिव्य सुगंधाने युक्त अशी शुभ पुष्पवृष्टी माझ्या मस्तकावर पडली.

13.45.321

दुन्दुभिश्च तदा दिव्यस्ताडितो देवकिंकरैः ।
ववौ च मारुतः पुण्यः शुचिगन्धः सुखावहः ॥ १३.४५.३२१ ॥

तेव्हा देवकिंकरांनी दिव्य दुंदुभी वाजवली; पवित्र, शुद्ध सुगंधी, सुख देणारा वारा वाहू लागला.

13.45.322

ततः प्रीतो महादेवः सपत्नीको वृषध्वजः ।
अब्रवीत्त्रिदशांस्तत्र हर्षयन्निव मां तदा ॥ १३.४५.३२२ ॥

तेव्हा प्रसन्न झालेला महादेव, पत्नीसह वृषध्वज, तेथे त्रिदशांशी बोलला; जणू माझेही मन आनंदवत.

13.45.323

पश्यध्वं त्रिदशाः सर्वे उपमन्योर्महात्मनः ।
मयि भक्तिं परां नित्यमेकभावादवस्थिताम् ॥ १३.४५.३२३ ॥

हे देवांनो, सर्वांनी पाहा; महात्मा उपमन्युची माझ्यावरील परम भक्ती सदैव एकनिष्ठ भावाने स्थिर आहे.

13.45.324

एवमुक्तास्तदा कृष्ण सुरास्ते शूलपाणिना ।
ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे नमस्कृत्वा वृषध्वजम् ॥ १३.४५.३२४ ॥

हे कृष्णा, शूलपाणींनी असे सांगितल्यावर सर्व देव हात जोडून वृषध्वजाला नमस्कार करून म्हणाले.

13.45.325

भगवन्देवदेवेश लोकनाथ जगत्पते ।
लभतां सर्वकामेभ्यः फलं त्वत्तो द्विजोत्तमः ॥ १३.४५.३२५ ॥

हे भगवन्, देवदेवेशा, लोकनाथा, जगत्पते, द्विजोत्तम उपमन्यू आपल्याकडून सर्व इच्छांचे फल प्राप्त करो.

13.45.326

एवमुक्तस्ततः शर्वः सुरैर्ब्रह्मादिभिस्तथा ।
आह मां भगवानीशः प्रहसन्निव शङ्करः ॥ १३.४५.३२६ ॥

ब्रह्मादी देवांनी असे सांगितल्यावर भगवान ईश शर्व शंकर हसल्यासारखे मला म्हणाले.

13.45.327

भगवानुवाच ।
वत्सोपमन्यो तृष्टोस्मि पश्य मां मुनिपुङ्गव।
दृढभक्तोसि विप्रर्षे मया जिज्ञासितो ह्यसि ॥ १३.४५.३२७ ॥

भगवान म्हणाले: वत्सा उपमन्यो, मी संतुष्ट आहे; हे मुनिश्रेष्ठा, मला पाहा. हे विप्रर्षी, तू दृढ भक्त आहेस; मी तुझी परीक्षा घेतली.

13.45.328

अनया चैव भक्त्या ते अत्यर्थं प्रीतिमानहम् ।
तस्मात्सर्वान्ददाम्यद्य कामांस्तव यथोप्सितान् ॥ १३.४५.३२८ ॥

तुझ्या या भक्तीने मी अत्यंत प्रसन्न आहे; म्हणून आज तुझ्या इच्छित सर्व कामना मी तुला देतो.

13.45.329

एवमुक्तस्य चैवाथ महादेवेन धीमता ।
हर्षादश्रूण्यवर्तन्त रोमहर्षस्त्वजायत ॥ १३.४५.३२९ ॥

बुद्धिमान महादेवांनी असे म्हटल्यावर आनंदाने अश्रू वाहू लागले आणि अंगावर रोमांच उभे राहिले.

13.45.330

अब्रवं च तदा देव हर्षगद्गदया गिरा ।
जानुभ्यामवनीं गत्वा प्रणम्य च पुनःपुनः ॥ १३.४५.३३० ॥

तेव्हा मी आनंदाने गहिवरलेल्या स्वरात, गुडघ्यांवर भूमीवर वाकून वारंवार नमस्कार करत म्हणालो, "हे देवा".

13.45.331

अद्य जातो ह्यहं देव सफलं जन्म चाद्य मे ।
यन्मे साक्षान्महादेवः प्रसन्नस्तिष्ठतेऽग्रतः ॥ १३.४५.३३१ ॥

हे देवा, आज माझा जन्म सफल झाला, कारण प्रसन्न महादेव प्रत्यक्ष माझ्यासमोर उभे आहेत.

13.45.332

यं न पश्यन्ति चैवाद्धा देवा ह्यमितविक्रमम् ।
तमहं दृष्टवान्देवं कोऽन्यो धन्यतरो मया ॥ १३.४५.३३२ ॥

अमित पराक्रमी ज्या देवाला देवसुद्धा खरोखर पाहू शकत नाहीत, त्या देवाला मी पाहिले आहे; माझ्यापेक्षा धन्य दुसरा कोण?

13.45.333

एवं ध्यायन्ति विद्वांसः परं तत्त्वं सनातनम् ।
तद्विशेषमतिख्यातं यदजं ज्ञानमक्षरम् ॥ १३.४५.३३३ ॥

विद्वान असेच त्या परम, सनातन तत्त्वाचे ध्यान करतात; ते विशेषत्वाने प्रसिद्ध, अजन्मा, अक्षर ज्ञान आहे.

13.45.334

स एष भगवान्देवः सर्वसत्त्वादिरव्ययः ।
सर्वतत्त्वविधानज्ञः प्रधानपुरुषः परः ॥ १३.४५.३३४ ॥

तोच हा भगवान देव, सर्व प्राण्यांचा आदी, अव्यय, सर्व तत्त्वांची व्यवस्था जाणणारा, प्रधान पुरुष आणि परम आहे.

13.45.335

योऽसृजद्दक्षिणादङ्गाद्ब्रह्माणां लोकसम्भवम् ।
वामपार्श्वात्तथा विष्णुं लोकरक्षार्थमीश्वरः ॥ १३.४५.३३५ ॥

ज्याने उजव्या अंगातून लोकांचा उगम असलेल्या ब्रह्मांना निर्माण केले, आणि तसेच डाव्या बाजूने लोकरक्षणासाठी विष्णूला, तो ईश्वर.

13.45.336

युगान्ते चैव सम्प्राप्ते रुद्रमीशोऽसृजत्प्रभुः ।
स रुद्रः संहरन्कृत्स्नं जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥ १३.४५.३३६ ॥

युगाचा अंत आल्यावर ईशाने प्रभू रुद्राला निर्माण केले. तो रुद्र स्थावर-जंगम सर्व जगताचा संहार करीत.

13.45.337

कालो भूत्वा परं ब्रह्म याति संवर्तकानलः ।
युगान्ते सर्वभूतानि ग्रसन्निव व्यवस्थितः ॥ १३.४५.३३७ ॥

काळ होऊन परब्रह्माला जातो संवर्तक अग्नी. युगाच्या अंती सर्व भूतांना जणू गिळत तो स्थित असतो.

13.45.338

एष देवो महादेवो जगत्सृष्ट्वा चराचरम् ।
कल्पान्ते चैव सर्वेषां स्मृतिमाक्षिप्य तिष्ठति ॥ १३.४५.३३८ ॥

हा देव महादेव चराचर जग निर्माण करून, कल्पाच्या अंती सर्वांची स्मृती हरण करून उभा राहतो.

13.45.339

सर्वगः सर्वभूतात्मा सर्वभूतभवोद्भवः ।
आस्ते सर्वगतो नित्यमदृश्यः सर्वदैवतैः ॥ १३.४५.३३९ ॥

सर्वव्यापी, सर्व भूतांचा आत्मा, सर्व भूतांच्या उत्पत्तीचा स्रोत; सर्वत्र व्यापून तो नित्य असतो, सर्व देवतांना अदृश्य.

13.45.340

यदि देयो वरो मह्यं यदि तुष्टोऽसि मे प्रभो ।
भक्तिर्भक्तु मे नित्यं त्वयि देव सुरेश्वर ॥ १३.४५.३४० ॥

मला वर देण्यासारखा असेल, तुम्ही माझ्यावर प्रसन्न असाल तर, हे प्रभो — माझी भक्ती सदैव तुमच्यावर राहो, हे देवा, सुरेश्वरा.

13.45.341

अतीतानागतं चैव वर्तमानं च यद्विभो ।
जानीयामिति मे बुद्धिः प्रसादात्सुरसत्तम ॥ १३.४५.३४१ ॥

हे प्रभो, भूत, भविष्य आणि वर्तमान जे काही आहे ते मला जाणता यावे, हीच माझी इच्छा आहे — तुमच्या प्रसादाने, हे देवश्रेष्ठा.

13.45.342

क्षीरोदनं च भुञ्जीयामक्षयं सह बान्धवैः ।
आश्रमे च सदाऽस्माकं सान्निध्यं परमस्तु ते ॥ १३.४५.३४२ ॥

नातेवाइकांसह मी दुधभात अक्षयपणे खावे, आणि आमच्या आश्रमात तुम्ही सदैव अत्यंत जवळ असावे.

13.45.343

एवमुक्तः स मां प्राह भगवाँल्लोकपूजितः ।
महेश्वरो महातेजाश्वराचरगुरुः शिवः ॥ १३.४५.३४३ ॥

असे सांगितल्यावर, लोकपूजित, महातेजस्वी, चराचराचे गुरु भगवान महेश्वर शिव मला म्हणाले.

13.45.344

श्रीभगवानुवाच ।
अजरश्चामरश्चैव भव त्वं दुःखवर्जितः।
यशस्वी तेजसा युक्तो दिव्यज्ञानसमन्वितः ॥ १३.४५.३४४ ॥

श्री भगवान म्हणाले: तू जरारहित आणि अमर हो; दुःखरहित, यशस्वी, तेजस्वी आणि दिव्य ज्ञानाने युक्त हो.

13.45.345

ऋषीणामभिगम्यश्च मत्प्रसादाध्भविष्यसि ।
शीलवान्गुणसम्पन्नः सर्वज्ञः प्रियदर्शनः ॥ १३.४५.३४५ ॥

माझ्या प्रसादाने तू ऋषींना सुलभ होशील; शीलवान, गुणसंपन्न, सर्वज्ञ आणि पाहण्यास प्रिय होशील.

13.45.346

अक्षयं यौवनं तेऽस्तु तेजश्चैवानलोपमम् ।
क्षीरोदः सागरश्चैव यत्रयत्रेच्छसि प्रियम् ॥ १३.४५.३४६ ॥

तुझे तारुण्य अक्षय असो, आणि तेज अग्नीसारखे असो; क्षीरसागर, तू जिथे जे प्रिय इच्छिशील तिथे ते तुला लाभो.

13.45.347

तत्र ते भविता कामं सान्निध्यं पयसोनिधेः ।
क्षीरोदनं च भुङ्ख त्वममृतेन समन्वितम् ॥ १३.४५.३४७ ॥

तेथे तुला इच्छेनुसार क्षीरसागराचे सान्निध्य लाभेल; अमृतमिश्रित क्षीरान्न तू भक्षण करशील.

13.45.348

बन्धुभिः सहितः कल्पं ततो मामुपयास्यसि ।
अक्षया बान्धवाश्चैव कुलं गोत्रं च ते सदा ॥ १३.४५.३४८ ॥

बंधूंसह तू एक कल्पभर तेथे राहशील, मग माझ्याकडे येशील. तुझे बांधव, कुल आणि गोत्र सदैव अक्षय राहतील.

13.45.349

भविष्यति द्विजश्रेष्ठ मयि भक्तिश्च शाश्वती ।
सान्निध्यं चाश्रमे नित्यं करिष्यामि द्विजोत्तम ॥ १३.४५.३४९ ॥

हे द्विजश्रेष्ठा, तुझी माझ्यावर शाश्वत भक्ती राहील; हे द्विजोत्तमा, मी नेहमी तुझ्या आश्रमात सान्निध्य करीन.

13.45.350

तिष्ठ वत्स यथाकामं नोत्कण्ठां च करिष्यति ।
स्मृतस्त्वया पुनर्विप्र करिष्यामि च दर्शनम्
एवमुक्त्वा स भगवान्सूर्यकोटिसमप्रभः ।
ईशानः स वरान्दत्त्वा तत्रैवान्तरधीयत ॥ १३.४५.३५० ॥

वत्सा, इच्छेप्रमाणे राहा; उत्कंठा करू नकोस. हे विप्रा, तू मला स्मरशील तर मी पुन्हा दर्शन देईन.

13.45.352

एवं दृष्टो मया कृष्ण देवदेवः समाधिना ।
तदवाप्तं च मे सर्वं यदुक्तं तेन धीमता ॥ १३.४५.३५२ ॥

हे कृष्णा, अशा प्रकारे मी समाधीत देवदेवाला पाहिले; त्या धीमानाने सांगितलेले सर्व काही मला प्राप्त झाले.

13.45.353

प्रत्यक्षं चैव ते कृष्ण पश्य सिद्धान्व्यवस्थितान् ।
ऋषीन्विद्याधरान्यक्षान्गन्धर्वाप्सरसस्तथा ॥ १३.४५.३५३ ॥

हे कृष्णा, तूही प्रत्यक्ष पाहा: तेथे स्थित असलेले सिद्ध, ऋषी, विद्याधर, यक्ष, गंधर्व आणि अप्सरा यांना.

13.45.354

पश्य वृक्षलतागुल्मान्सर्वपुष्पफलप्रदान् ।
सर्वर्तुकुसुमैर्युक्तान्सुखपत्रान्सुगन्धिनः ॥ १३.४५.३५४ ॥

सर्व फुले व फळे देणारे वृक्ष, वेली व झुडपे पाहा. सर्व ऋतूंच्या फुलांनी युक्त, सुखद पानांची व सुगंधी.

13.45.355

सर्वमेतन्महाबाहो दिव्यभावसमन्वितम् ।
प्रसादाद्देवदेवस्य ईशअवरस्य महात्मनः ॥ १३.४५.३५५ ॥

हे महाबाहो, हे सर्व दिव्य भावाने युक्त आहे; देवदेव, महात्मा ईश (त्याचे अवर रूप) यांच्या प्रसादाने.

13.45.356

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य प्रत्यक्षमिव दर्शनम् ।
विस्मयं परमं गत्वा अब्रवं तं महामुनिम् ॥ १३.४५.३५६ ॥

त्यांचे हे बोल ऐकून, जणू प्रत्यक्ष दर्शन झाले, परम आश्चर्य पावून मी त्या महामुनींना म्हणालो.

13.45.357

धन्यस्त्वमसि विप्रेन्द्रि कस्त्वदन्योस्ति पुण्यकृत् ।
यस्य देवाधिदेवस्ते सान्निध्यं कुरुतेऽऽश्रमे ॥ १३.४५.३५७ ॥

हे विप्रश्रेष्ठा, तू धन्य आहेस. तुझ्याशिवाय पुण्यकर्मा कोण आहे? देवाधिदेव तुझ्या आश्रमात तुझ्या सान्निध्यात असतो.

13.45.358

अपि तावन्ममाप्येवं दद्यात्स भगवाञ्शिवः ।
दर्शं मुनिशार्दूल प्रसादं चापि शङ्करः ॥ १३.४५.३५८ ॥

हे मुनिशार्दूला, तो भगवान शिव मलाही असेच दर्शन आणि प्रसाद देईल का, शंकराप्रमाणे?

13.45.359

उपमन्युरुवाच ।
द्रक्ष्यसे पुण्डरीकाक्ष महादेवं न संशयः।
अचिरेणैव कालेन यथा दृष्टो मयाऽनघ ॥ १३.४५.३५९ ॥

उपमन्यू म्हणाला: हे कमलनयना, तू महादेवाला पाहशील, यात संशय नाही. हे निष्पापा, मी पाहिले तसे, लवकरच योग्य काळी.

13.45.360

चक्षुषा चैव दिव्येन पश्याम्यमितविक्रमम् ।
षष्ठे मासि महादेवं द्रक्ष्यसे पुरुषोत्तम ॥ १३.४५.३६० ॥

दिव्य नेत्राने मी अमितपराक्रमी पाहतो. हे पुरुषोत्तमा, सहाव्या महिन्यात तू महादेवाला पाहशील.

13.45.361

षोडशाष्टौ वरांश्चापि प्राप्स्यसि त्वं महेश्वरात् ।
सपत्नीकाद्यदुश्रेष्ठ सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ १३.४५.३६१ ॥

हे यदुश्रेष्ठा, महेश्वराकडून पत्नीसह सोळा आणि आठ वर तू मिळवशील. हे सत्य आहे, मी तुला सांगतो.

13.45.362

अतीतानागतं चैव वर्तमानं च नित्यशः ।
विदितं मे महाबाहो प्रसादात्तस्य धीमतः ॥ १३.४५.३६२ ॥

हे महाबाहो, त्या धीमान्याच्या प्रसादाने भूत, भविष्य आणि वर्तमान सर्व मला सदैव ज्ञात आहे.

13.45.363

एतान्सहस्रशश्चान्यान्समनुध्यातवान्हरः ।
कस्मात्प्रसादं भगवान्न कुर्यात्तव माधव ॥ १३.४५.३६३ ॥

हरानी यांचे व इतर हजारो जणांचे ध्यान केले आहे. हे माधवा, भगवान तुझ्यावर कृपा का करणार नाहीत?

13.45.364

त्वादृशेन हि देवानां श्लाघनीय समागमः ।
ब्रह्मणअयेनानृशंसेन श्रद्दधानेन चाप्युत।
जप्यं तु ते प्रदास्यामि येन द्रक्ष्यसि शंकरम् ॥ १३.४५.३६४ ॥

तुझ्यासारख्या ब्राह्मणभक्त, दयाळू आणि श्रद्धावान पुरुषाशी देवांचा समागम प्रशंसनीय आहे. पण ज्या जपमंत्राने तू शंकराला पाहशील, तो मी तुला देईन.

13.45.365

अब्रवं तमहं ब्रह्मन्त्वत्प्रसादान्महामुने ।
द्रक्ष्ये दितिजसङ्घानां मर्दनं त्रिदशेश्वरम् ॥ १३.४५.३६५ ॥

हे ब्रह्मन्, हे महामुनी, मी त्यांना म्हटले: तुमच्या प्रसादाने दैत्यसमूहांचा नाश करणाऱ्या देवेश्वराला मी पाहीन.

13.45.366

एवं कथयतस्तस्य महादेवाश्रितां कथाम् ।
दिनान्यष्टौ ततो जग्मुर्मुहूर्तमिव भारत ॥ १३.४५.३६६ ॥

अशा प्रकारे महादेवाविषयीची कथा सांगताना, हे भारता, आठ दिवस एका क्षणाप्रमाणे निघून गेले.

13.45.367

दिनेऽष्टमे तु विप्रेणि दीक्षितोऽहं यथाविधि ।
दण्डी मुण्डी कुशी चीरि घृताक्तो मेखलीकृतः ॥ १३.४५.३६७ ॥

आठव्या दिवशी, हे विप्रा, मी यथाविधी दीक्षा घेतली. दंड धारण करून, मुंडन केलेला, कुश धारण केलेला, वल्कले नेसलेला, तुपाने लिंपलेला, मेखला बांधलेला असा मी झालो.

13.45.368

मासमेकं फलाहारो द्वितीयं सलिलाशनः ।
तृतीयं च चतुर्थं च पञ्चमं चानिलाशः ॥ १३.४५.३६८ ॥

एक महिना फलाहार, दुसरा पाण्यावर, तिसरा व चौथा, आणि पाचवा वायूवर जगून.

13.45.369

एकपादेन तिष्ठंश्च ऊर्ध्वबाहुरतन्द्रितः ।
तेजः सूर्यसहस्रस्य अपश्यं दिवि भारत ॥ १३.४५.३६९ ॥

एका पायावर उभा राहून, बाहू वर उचलून, आळस न करता, हे भारता, मी आकाशात हजार सूर्यांचे तेज पाहिले.

13.45.370

तस्य मध्यगतं चापि तेजसः पाण्डुनन्दन ।
इन्द्रायुधपिनद्धाङ्गं विद्युन्मालागवाक्षकम्।
नीलसैलचयप्रख्यं बलाकाभूषिताम्बरम् ॥ १३.४५.३७० ॥

त्या तेजाच्या मध्यभागी, हे पाण्डुपुत्रा, इंद्रधनुष्याने बांधलेले अवयव, विजेची माळ आणि खिडक्यांसारखी छिद्रे असलेले, निळ्या पर्वतराशीसारखे, बगळ्यांनी शोभलेले वस्त्र नेसलेले असे एक रूप होते.

13.45.371

तत्र स्थितश्च भगवान्देव्या सह महाद्युतिः ।
तपसा तेजसा कान्त्या दीप्तया सह भार्यया ॥ १३.४५.३७१ ॥

तेथे उभे असलेले भगवान, महातेजस्वी, देवीसह, तपाने, तेजाने, कांतीने, प्रज्वलित प्रभेने, आपल्या भार्येसह.

13.45.372

रराज भगवांस्तत्र देव्या सह महेश्वरः ।
सोमेन सहितः सूर्यो यथा मेघस्थितस्तथा ॥ १३.४५.३७२ ॥

तेथे भगवान महेश्वर देवीसह असे शोभले, जसा मेघात स्थित सूर्य चंद्रासह शोभतो.

13.45.373

संहृष्टरोमा कौन्तेय विस्मयोत्फुल्ललोचनः ।
अपश्यं देवसङ्घानां गतिमार्तिहरं हरम् ॥ १३.४५.३७३ ॥

हे कौन्तेया, आश्चर्याने विस्फारित नेत्रांनी आणि रोमांचित देहाने मी देवगणांची गती, पीडाहारी हराला पाहिले.

13.45.374

किरीटिनं गदिनं शूलपाणिं ।
व्याघ्राजिनं जटिलं दण्डपाणिम्।
पिनाकिनं वज्रिणं तीक्ष्णदंष्ट्रं ।
शुभाङ्गदं व्यालयज्ञोपवीतम् ॥ १३.४५.३७४ ॥

किरीटधारी, गदाधारी, हातात त्रिशूळ धारण केलेला, व्याघ्रचर्म परिधान केलेला, जटाधारी, हातात दंड धारण केलेला, पिनाक धनुष्य धारण करणारा, वज्रधारी, तीक्ष्ण दाढा असलेला, शुभ बाजूबंद धारण केलेला, सर्पाचे यज्ञोपवीत धारण केलेला.

13.45.375

दिव्यां मालामुरसाऽनेकवर्णां ।
समुद्वहन्तं गुल्फदेशावलम्बाम्।
चन्द्रं यथा परिविष्टं ससन्ध्यं ।
वर्षात्यये तद्वदपश्यमेनम् ॥ १३.४५.३७५ ॥

छातीवर अनेक रंगांची दिव्य माळ धारण करून, घोट्यापर्यंत लोंबणारी, पावसाळ्याच्या शेवटी संध्येने वेढलेल्या चंद्राप्रमाणे, अशा यांना मी पाहिले.

13.45.376

प्रमथानां गणैश्चैव समन्तात्परिवारितम् ।
शरदीव सुदुष्प्रेक्ष्यं परिविष्टं दिवाकरम् ॥ १३.४५.३७६ ॥

प्रमथगणांनी सर्व बाजूंनी वेढलेले, शरद ऋतूतील सूर्याप्रमाणे डोळ्यांना पाहणे कठीण असे, वेढलेले दिवाकर.

13.45.377

एकादशशतान्येवं रुद्राणां वृषवाहनम् ।
अस्तुवं नियतात्मानं कर्मभिः शुभकर्मिणम् ॥ १३.४५.३७७ ॥

अशा प्रकारे वृषभवाहन, संयतात्मा, शुभकर्मी, अकराशे रुद्रांचा स्वामी अशा यांची मी स्तुती केली.

13.45.378

आदित्या वसवः साध्या विश्वेदेवास्तथाऽश्विनौ ।
विश्वाभिः स्तुतिभिर्देवं विश्वदेवं समस्तुवन् ॥ १३.४५.३७८ ॥

आदित्य, वसू, साध्य, विश्वेदेव आणि दोन्ही अश्विनीकुमार यांनी सर्व स्तुतींनी विश्वदेवाची स्तुती केली.

13.45.379

शतक्रतुश्च भगवान्विष्णुश्चादितिनन्दनौ ।
ब्रह्मा रथन्तरं साम ईरयन्ति भवान्तिके ॥ १३.४५.३७९ ॥

शतक्रतु इंद्र, भगवान विष्णू, अदितीचे दोन पुत्र आणि ब्रह्मा आपल्याजवळ रथंतर साम उच्चारतात.

13.45.380

योगीश्वराः सुबहवो योगदं पितरं गुरुम् ।
ब्रह्मर्षयश्च ससुतास्तथा देवर्षयश्च वै ॥ १३.४५.३८० ॥

योग देणारे पिता आणि गुरू अशा आपल्याला अनेक योगीश्वर, पुत्रांसह ब्रह्मर्षी आणि देवर्षीही स्तवतात.

13.45.381

पृथिवीं चान्तरिक्षं च नक्षत्राणि ग्रहास्तथा ।
मासार्धमासा क्रतवो रात्रिः संवत्सराः क्षणाः ॥ १३.४५.३८१ ॥

पृथ्वी आणि अंतरिक्ष, नक्षत्रे आणि ग्रह, महिने आणि पक्ष, ऋतू, रात्र, वर्षे आणि क्षण (आपली स्तुती करतात).

13.45.382

मुहूर्ताश्च निमेपाश्च तथैव युगपर्ययाः ।
दिव्या राजन्नमस्यन्ति विद्याः सत्वविदस्तथा ॥ १३.४५.३८२ ॥

मुहूर्त आणि निमेष, युगांचे पर्याय, हे राजा, दिव्य शक्ती, विद्या आणि सत्त्वज्ञ हेही आपल्याला नमस्कार करतात.

13.45.383

सनत्कुमारो देवाश्च इतिहासास्तथैव च ।
मरीचिरङ्गिरा अत्रिः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ॥ १३.४५.३८३ ॥

सनत्कुमार आणि देव, इतिहास, तसेच मरीची, अंगिरा, अत्री, पुलस्त्य, पुलह व क्रतु (आपली स्तुती करतात).

13.45.384

मनवः सप्त सोमश्च अर्थवा सबृहस्पतिः ।
भृगुर्दक्षः कश्यपश्च वसिष्ठः काश्य एव च ॥ १३.४५.३८४ ॥

सात मनू, सोम, अथर्वा आणि बृहस्पतीसह, भृगु, दक्ष, कश्यप, वसिष्ठ आणि काश्यही.

13.45.385

छन्दांसि दीक्षा यज्ञाश्च दक्षिणाः पावको हविः ।
यज्ञोपगानि द्रव्याणि मूर्तिमन्ति युधिष्ठिर ॥ १३.४५.३८५ ॥

छंद, दीक्षा, यज्ञ, दक्षिणा, पावक (अग्नी) आणि हविः; यज्ञोपयोगी द्रव्ये मूर्तिमंत — हे युधिष्ठिरा.

13.45.386

प्रजानां पालकाः सर्वे सरितः पन्नगा नगाः ।
देवानां मातरः सर्वादेवपत्न्य सकन्यकाः ॥ १३.४५.३८६ ॥

प्रजांचे सर्व पालक, नद्या, नाग, पर्वत; देवांच्या सर्व माता व देवपत्नी कन्यांसह.

13.45.387

सहस्राणि मुनीनां च अयुतान्यर्बुदानि च ।
नमस्यन्ति प्रभुं शान्तं पर्वताःसागरा दिशः ॥ १३.४५.३८७ ॥

हजारो मुनी, अयुते आणि अर्बुदे त्या शांत प्रभूला नमस्कार करतात; पर्वत, सागर आणि दिशाही.

13.45.388

गन्धर्वाप्सरसश्चैव गीतवादित्रकोविदाः ।
दिव्यतालेषु गायन्तः स्तुवन्ति भवमद्भुतम् ॥ १३.४५.३८८ ॥

गीत व वाद्यांत निपुण गंधर्व आणि अप्सरा दिव्य तालांवर गात अद्भुत भवाची स्तुती करतात.

13.45.389

विद्याधरा दानवाश्च गुह्यका राक्षसास्तथा ।
सर्वाणि चैव भूतानि स्तावराणि चराणि च।
नमस्यन्ति महाराज वाङ्मनः कर्मभिर्विभुम् ॥ १३.४५.३८९ ॥

विद्याधर, दानव, गुह्यक आणि राक्षस; सर्व प्राणी, स्थावर व जंगम — हे महाराजा — वाणी, मन व कर्माने त्या सर्वव्यापी प्रभूला नमस्कार करतात.

13.45.390

पुरस्ताद्धिष्ठितः शर्वो ममासीस्त्रिदशेश्वरः ॥ १३.४५.३९० ॥

माझ्यासमोर त्रिदशेश्वर शर्व (शिव) उपस्थित होते.

13.45.391

पुरस्तद्धिष्ठितं दृष्ट्वा ममेशानं च भारत ।
सप्रजापतिशक्रान्तं जगन्मामभ्युदैक्षत ॥ १३.४५.३९१ ॥

हे भारता, समोर उभ्या असलेल्या ईशानाला पाहून, प्रजापती आणि इंद्रासह जग माझ्याकडे पाहू लागले.

13.45.392

ईक्षितुं च महादेवं न मे शक्तिरभूत्तदा ।
ततो मामब्रवीद्देवः पश्य कृष्ण वदस्व च ॥ १३.४५.३९२ ॥

तेव्हा महादेवाला पाहण्याची शक्ती माझ्यात नव्हती. तेव्हा देव मला म्हणाले, 'कृष्ण, पाहा आणि बोल.'

13.45.393

त्वया ह्याराधितश्चाहं शतशोऽथ सहस्रशः ।
त्वत्समो नास्ति मे कश्चित्त्रिषु लोकषु वै प्रियः ॥ १३.४५.३९३ ॥

तू मला शेकडो आणि हजारो वेळा आराधले आहेस. तिन्ही लोकांत तुझ्यासारखा मला प्रिय दुसरा कोणी नाही.

13.45.394

शिरसा वन्दिते देवे देवी प्रीता ह्युमा तदा ।
ततोऽहमब्रुवं स्थाणुं स्तुतं ब्रह्मादिभिः सुरैः ॥ १३.४५.३९४ ॥

देवाला शिरसाने वंदन केले असता देवी उमा प्रसन्न झाली. तेव्हा ब्रह्मादी देवांनी स्तुती केलेल्या स्थाणूला मी म्हणालो.

13.45.395

नमोस्तु ते शाश्वत सर्वयोने ।
ब्राह्माधिपं त्वामृषयो वदन्ति।
तपश्च सत्वं च रजस्तमश्च ।
त्वामेव सत्यं च वदन्ति सन्तः ॥ १३.४५.३९५ ॥

हे शाश्वता, सर्वयोनी, तुला नमस्कार असो. ऋषी तुला ब्रह्माधिपती म्हणतात. तप, सत्त्व, रज आणि तम तूच आहेस; संत तुलाच सत्य म्हणतात.

13.45.396

त्वं वै ब्रह्मा च रुद्रश्च वरुणोऽग्निर्मनुर्भवः ।
धाता त्वष्टा विधाता च त्वं प्रभुः सर्वतोमुखः ॥ १३.४५.३९६ ॥

तूच ब्रह्मा, रुद्र, वरुण, अग्नी, मनू आणि भव आहेस. धाता, त्वष्टा आणि विधाता हेही तूच; तू सर्वतोमुख प्रभू आहेस.

13.45.397

त्वत्तो जातानि भूतानि स्थावराणि चराणि च ।
त्वया सृष्टमिदं कृत्स्नं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ १३.४५.३९७ ॥

तुझ्यापासून स्थावर आणि चर सर्व प्राणी जन्मले. चराचरासह हे संपूर्ण त्रैलोक्य तूच निर्माण केलेस.

13.45.398

यानीन्द्रियाणीह मनश्च कृत्स्नं ।
ये वायवः सप्ति तथैव चाग्नयः।
ये देवसंस्थास्तव देवताश्च ।
तस्मात्परं त्वामृषयो वदन्ति ॥ १३.४५.३९८ ॥

येथील इंद्रिये आणि सर्व मन, सात वायू आणि अग्नी, देवस्थाने आणि तुझे देव — म्हणून ऋषी तुला परम म्हणतात.

13.45.399

वेदाश्च यज्ञाः सोमश्च दक्षिणा पावको हविः ।
यज्ञोपगं च यत्किंचिद्भगवांस्तदसंशयम् ॥ १३.४५.३९९ ॥

वेद आणि यज्ञ, सोम आणि दक्षिणा, अग्नी आणि हविष्य, यज्ञाशी संबंधित जे काही — हे भगवान, ते निःसंशय तूच आहेस.

13.45.400

इष्टं दत्तमधीतं व्रतानि नियमाश्च ये ।
ह्रीः कीर्तिः श्रीर्द्युतिस्तुष्टिः सिद्धिश्चैव तदर्पणी ॥ १३.४५.४०० ॥

यज्ञ, दान, अध्ययन, व्रते आणि नियम, तसेच ह्री, कीर्ती, श्री, द्युती, तुष्टी, सिद्धी — हे सर्व त्यालाच अर्पण केले जाते.

13.45.401

कामः क्रोधो भयं लोभो मदः स्तम्भोथ मत्सरः ।
आधयो व्याधयश्चैव भगवंस्तनवस्तव ॥ १३.४५.४०१ ॥

काम, क्रोध, भय, लोभ, मद, स्तंभ आणि मत्सर, तसेच मानसिक पीडा आणि शारीरिक व्याधी — हे भगवान, हीसुद्धा तुझीच रूपे आहेत.

13.45.402

कृतिर्विकारः प्रणयः प्रधानं बीजमव्ययम् ।
मनसः परमा योनिः प्रभावश्चापि शाश्वतः ॥ १३.४५.४०२ ॥

कृती, विकार, प्रणय, प्रधान, अव्यय बीज, मनाची परम योनी आणि शाश्वत प्रभावही तूच आहेस.

13.45.403

अव्यक्तः पावनोऽचिन्त्यः सहस्रांशुर्हिरण्मयः ।
आदिर्गणानां सर्वेषां भवान्वैजीविताश्रयः ॥ १३.४५.४०३ ॥

तू अव्यक्त, पावन, अचिंत्य, सहस्रांशू, हिरण्मय आहेस; सर्व गणांचा आदी आणि जीवनाचा आश्रय तूच आहेस.

13.45.404

महानात्मा मतिर्ब्रह्मा विश्वः शंभुः स्वयंभुवः ।
बुद्धिः प्रज्ञोपलब्धिश्चसंवित्ख्यातिर्धृतिः स्मृतिः ॥ १३.४५.४०४ ॥

महान आत्मा, मती, ब्रह्मा, विश्व, शंभू, स्वयंभू, बुद्धी, प्रज्ञा, उपलब्धी, संवित्, ख्याती, धृती आणि स्मृती — हे सर्व तूच आहेस.

13.45.405

पर्यायवाचकैः शब्दैर्महानात्मा विभाव्यते ।
त्वां बुद्ध्वा ब्राह्मणो वेदात्प्रमोहं विनियच्छति ॥ १३.४५.४०५ ॥

पर्यायवाची शब्दांनी महान आत्मा वर्णिला जातो; तुला जाणून ब्राह्मण वेदांद्वारे मोह आवरतो.

13.45.406

हृदयं सर्वभूतानां क्षेत्रज्ञस्त्वमृषिस्तुतः ॥ १३.४५.४०६ ॥

तू सर्व भूतांचे हृदय आहेस; क्षेत्रज्ञ आहेस; ऋषींनी स्तुती केलेला आहेस.

13.45.407

सर्वतः पाणिपादस्त्वं सर्वतोक्षिशिरोमुखः ।
सर्वतः श्रुतिमाँल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठसि ॥ १३.४५.४०७ ॥

तू सर्वत्र हात-पायांचा आहेस, सर्वत्र डोळे, डोके व मुख असलेला आहेस; सर्वत्र श्रवण असलेला आहेस; जगात सर्वांना व्यापून उभा आहेस.

13.45.408

फलं त्वमसि दिग्मांशोर्निमेषादिषु कर्मसु ।
त्वं वै प्रबार्चिः पुरुषः सर्वस्य हृदि संश्रितः।
अणिमा महिमा प्राप्तिरीशानो ज्योतिरव्ययः ॥ १३.४५.४०८ ॥

तू दिग्मांशूचे (सूर्याचे) फल आहेस; निमेषादी कर्मांत असणारा. तूच प्रबार्चि आहेस, सर्वांच्या हृदयात आश्रित असलेला पुरुष. अणिमा, महिमा, प्राप्ती, ईशान आणि अव्यय ज्योती तूच आहेस.

13.45.409

त्वयि बुद्धिर्मतिर्लोकाः प्रपन्नाः संश्रिताश्च ये ।
ध्यानिनो नित्ययोगाश्च सत्यसत्वा जितेन्द्रियाः ॥ १३.४५.४०९ ॥

तुझ्यात बुद्धी आणि मती आहेत; तुला शरण जाऊन आश्रित झालेले लोकही आहेत. ध्यानी, नित्ययोगी, सत्यस्वभावी आणि जितेंद्रिय (हे सर्व तुझ्यावर आश्रित आहेत).

13.45.410

यस्त्वां ध्रुवं वेदयते गुहाशयं ।
प्रभुं पुराणं पुरुषं विश्वरूपम्।
हिरण्मयं बुद्धिमतां परां गतिं ।
स बुद्धिमान्बुद्धिमतीत्य तिष्ठति ॥ १३.४५.४१० ॥

जो तुला निश्चितपणे गुहेत वास करणारा, प्रभू, पुराण पुरुष, विश्वरूप, सुवर्णमय, बुद्धिमानांची परम गती म्हणून जाणतो, तो बुद्धिमान होय; तो बुद्धिमानांनाही ओलांडून उभा राहतो.

13.45.411

विदित्वा सप्त सूक्ष्माणि षडङ्गं त्वां च मूर्तितः ।
प्रधानविधियोगस्थस्त्वामेव विशते बुधः ॥ १३.४५.४११ ॥

सात सूक्ष्म तत्त्वे, सहा अंगे आणि तुला मूर्त रूपात जाणून, प्रधान विधियोगात स्थित बुद्धिमान तुझ्यातच प्रवेश करतो.

13.45.412

एवमुक्ते मया पार्थ भवे चार्तिविनाशने ।
चराचरं जगत्सर्गं सिंहनादं तदाऽकरोत् ॥ १३.४५.४१२ ॥

हे पार्था, मी असे बोलल्यावर, भवात आणि दुःखनाशात, तेव्हा त्याने चराचर जगताची निर्मिती केली आणि सिंहनाद केला.

13.45.413

तं विप्रसङ्घाश्च सुरासुराश्च ।
नागाः पिशाचाः पितरो वयांसि।
रक्षोगणा भूतगणाश्च सर्वे ।
महर्षयश्चैव तदा प्रणेमुः ॥ १३.४५.४१३ ॥

तेव्हा ब्राह्मणसमूह, सुर आणि असुर, नाग, पिशाच, पितर, पक्षी, राक्षसगण, भूतगण, सर्वजण आणि महर्षीही त्यांना नमस्कार करू लागले.

13.45.414

मम मूर्ध्नि च दिव्यानां कुसुमानां सुगन्धिनाम् ।
राशयो निपतन्ति स्म वायुश्च सुसुखो ववौ ॥ १३.४५.४१४ ॥

माझ्या मस्तकावर दिव्य, सुगंधी फुलांचे ढीग पडू लागले आणि अत्यंत सुखद वारा वाहू लागला.

13.45.415

निरीक्ष्य भगवान्देवीं ह्युमां मां च जगद्धितः ।
शतक्रतुं चाभिवीक्ष्य स्वयं मामाह शङ्करः ॥ १३.४५.४१५ ॥

जगाचे हित करणारे भगवान शंकर देवी उमेकडे पाहून, माझ्याकडे आणि शतक्रतूकडे पाहून स्वतः मला म्हणाले.

13.45.416

विद्मः कृष्ण परां भक्तिमस्मासु तव शत्रुहन् ।
क्रियतामात्मनः श्रेयः प्रीतिर्हित्वयि मे परा ॥ १३.४५.४१६ ॥

हे कृष्णा, आमच्याबद्दल तुझी परम भक्ती आम्ही जाणतो. हे शत्रुहंता, तुझ्या कल्याणासाठी जे हवे ते कर; तुझ्यावर माझी परम प्रीती आहे.

13.45.417

वृणीष्वाष्टौ वरान्कृष्ण दाताऽस्मि तव सत्तम ।
ब्रूहि यादवशार्दूल यानिच्छसि सुदुर्लभान् ॥ १३.४५.४१७ ॥

हे कृष्णा, आठ वर माग; हे सत्तमा, मी तुला वर देणारा आहे. हे यादवश्रेष्ठा, तुला हवे असलेले अति दुर्लभ वर सांग.