महाभारत · अध्याय 13.49
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.49.1
महायोगी तु तं प्राह कृष्णद्वैपायनो मुनिः ।
पठस्व पुत्र भद्रं ते प्रीयतां ते महेश्वरः ॥ १३.४९.१ ॥
महायोगी कृष्णद्वैपायन मुनी त्याला म्हणाले: पुत्रा, तुझे कल्याण होवो, पठण कर; महेश्वर तुझ्यावर प्रसन्न होवो.
13.49.2
पुरा पुत्र मया मेरौ तप्यता परमं तपः ।
पुत्रहेतोर्महाराज स्तव एषोऽनुकीर्तितः ॥ १३.४९.२ ॥
पुत्रा, पूर्वी मी मेरू पर्वतावर परम तप करीत असताना, महाराजा, पुत्रप्राप्तीसाठी हे स्तोत्र म्हटले होते.
13.49.3
लब्धवानीप्सितं काममहं वै पाण्डुनन्दन ।
तथा त्वमपि शर्वाद्धि सर्वान्कामानवाप्स्यसि ॥ १३.४९.३ ॥
पांडुनंदना, मी ती इच्छित कामना प्राप्त केली; त्याचप्रमाणे तूही शर्वाकडून सर्व कामना प्राप्त करशील.
13.49.4
कपिलश्च ततः प्राह साङ्ख्यर्षिर्देवसम्मतः ।
मया जन्मान्यनेकानि भक्त्या चाराधितो भवः।
प्रीतश्च भगवाञ्ज्ञानं ददौ मम भवान्तकम् ॥ १३.४९.४ ॥
नंतर देवांना मान्य असलेले सांख्य ऋषी कपिल म्हणाले: मी अनेक जन्मांत भक्तीने भवाची आराधना केली; प्रसन्न होऊन भगवंतांनी मला भवाचा अंत करणारे ज्ञान दिले.
13.49.5
चारुशीर्षस्ततः प्राह शक्रस्य दयितः सखा ।
आलम्बायन इत्येवं विश्रुतः करुणात्मकः ॥ १३.४९.५ ॥
नंतर शक्राचा (इंद्राचा) प्रिय मित्र चारुशीर्ष म्हणाला; आलंबायन म्हणून प्रसिद्ध, करुणामय स्वभावाचा तो.
13.49.6
मया गोकर्णमासाद्य तपस्तप्त्वा शतं समाः ।
अयोनिजानां दान्तानां धर्मज्ञानां सुवर्चसाम् ॥ १३.४९.६ ॥
मी गोकर्णाला पोहोचून शंभर वर्षे तप केले; अयोनिज, संयमी, धर्मज्ञ आणि तेजस्वी (महात्म्यांसह).
13.49.7
अजराणामदुःखानां शतवर्षसहस्रिणाम् ।
लब्धं पुत्र शतं शर्वात्पुरा पाण्डुनृपात्मज ॥ १३.४९.७ ॥
वार्धक्य व दुःख नसलेल्या, शतसहस्र वर्षे जगणाऱ्यांना, हे पाण्डुराजपुत्रा, पूर्वी शर्वाकडून (शिवाकडून) शंभर पुत्र प्राप्त झाले होते.
13.49.8
वाल्मीकिश्चाह भगवान्युधिष्ठिरमिदं वचः ।
विवादे साग्निमुनिभिर्ब्रह्मघ्नो वै भवानिति ॥ १३.४९.८ ॥
भगवान वाल्मीकी युधिष्ठिराला हे शब्द म्हणाले — अग्नी आणि मुनींसोबतच्या वादात, तू ब्रह्महत्यारा आहेस असे.
13.49.9
उक्तः क्षणेन चाविष्टस्तेनाधर्मेण भारत ।
सोऽहमीशानमनघममोघं शरणं गतः ॥ १३.४९.९ ॥
हे भरतवंशा, क्षणार्धात असे म्हटले गेले आणि त्या अधर्माने ग्रासला जाऊन, मी निष्पाप, अमोघ ईशानाला शरण गेलो.
13.49.10
मुक्तश्चास्मि ततः पापैस्ततो दुःखविनाशनः ।
आह मां त्रिपुरघ्नो वै यशस्तेऽग्र्यं भविष्यति ॥ १३.४९.१० ॥
मी पापांतून मुक्त झालो; नंतर दुःखनाशक, त्रिपुरांचा संहार करणारा मला म्हणाला — तुझे यश सर्वश्रेष्ठ होईल.
13.49.11
जामदग्न्यश्च कौन्तेयमिदं धर्मभृतांवरः ।
ऋषिमध्ये स्थितः प्राह ज्वलन्निव दिवाकरः ॥ १३.४९.११ ॥
धर्म धारण करणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ जामदग्न्य (परशुराम) ऋषींच्या मध्ये उभे राहून, सूर्यासारखे तेजस्वी होऊन कुंतीपुत्राला हे म्हणाले.
13.49.12
पितृविप्रवधेनाहमार्तो वै पाण्डवाग्रज ।
शुचिर्भूत्वा महादेवं गतोस्मि शरणं नृप ॥ १३.४९.१२ ॥
पिता व ब्राह्मण यांच्या वधामुळे मी खरोखरच पीडित होतो, हे पाण्डवाग्रजा; हे राजा, शुद्ध होऊन मी महादेवाला शरण गेलो.
13.49.13
नामभिश्चास्तुवं देवं ततस्तुष्टोऽभवद्भवः ।
परशुं च ततो देवो दिव्यान्यस्त्राणि चैव मे ॥ १३.४९.१३ ॥
मी नामांनी त्या देवाची स्तुती केली; तेव्हा भव संतुष्ट झाले. मग त्या देवाने मला एक परशू आणि दिव्य अस्त्रेही दिली.
13.49.14
पापं च ते न भविता अजेयश्च भविष्यसि ।
न ते प्रभविता मृत्युरजरश्च भविष्यसि ॥ १३.४९.१४ ॥
तुला पाप लागणार नाही; तू अजेय होशील. मृत्यू तुझ्यावर सत्ता चालवू शकणार नाही; तू जराहीन होशील.
13.49.15
आह मां भगवानेवं शिखण्डी शिवविग्रहः ।
तदवाप्तं च मे सर्वं प्रसादात्तस्य धीमतः ॥ १३.४९.१५ ॥
शिवरूप असलेले भगवान शिखंडी मला असे म्हणाले. त्या बुद्धिमान देवाच्या प्रसादाने मला ते सर्व प्राप्त झाले.
13.49.16
विश्वामित्रस्तदोवाच क्षत्रियोऽहं तदाऽभवम् ।
ब्राह्मणोऽहं भवानीति मया चाराधितो भवः।
तत्प्रसादान्मया प्राप्तं ब्राह्मण्यं दुर्लभं महत् ॥ १३.४९.१६ ॥
विश्वामित्र तेव्हा म्हणाला: 'तेव्हा मी क्षत्रिय होतो. ब्राह्मण होण्याच्या इच्छेने मी भवाची आराधना केली; त्याच्या प्रसादाने मला दुर्लभ आणि महान ब्राह्मण्य प्राप्त झाले.'
13.49.17
असितो देवलश्चैव प्राह पाण्डुसुतं नृपम् ॥ १३.४९.१७ ॥
असित आणि देवल यांनीही पांडुपुत्र राजाला सांगितले.
13.49.18
शापाच्छक्रस्य कौन्तेय विभो धर्मोऽनशत्तदा ।
तन्मे धर्मं यशश्चाग्र्यमायुश्चैवाददत्प्रभुः ॥ १३.४९.१८ ॥
हे कौंतेया, हे विभो, इंद्राच्या शापामुळे तेव्हा धर्म नष्ट झाला. त्या प्रभूने मला धर्म, यश आणि श्रेष्ठ आयुष्य दिले.
13.49.19
ऋषिर्गृत्समदो नाम शक्रस्य दयितः सखा ।
प्राहाजमीढं भगवान्बृहस्पतिसमद्युतिः ॥ १३.४९.१९ ॥
इंद्राचा प्रिय मित्र गृत्समद नावाचा ऋषी अजमीढाला म्हणाला; तो बृहस्पतीसारखा तेजस्वी होता.
13.49.20
वरिष्ठो नाम भगवांश्चाक्षुषस्य मनोः सुतः ।
शतक्रतोरचिन्त्यस्य सत्रे वर्षसहस्रिके ॥ १३.४९.२० ॥
चाक्षुष मनूचा पुत्र भगवान वरिष्ठ, अचिंत्य शतक्रतूच्या सहस्र वर्षांच्या सत्रात होते.
13.49.21
वर्तमानेऽब्रवीद्वाक्यं साम्नि ह्युच्चारिते मया ।
रथन्तरे द्विजश्रेष्ठ न सम्यगिति वर्तते ॥ १३.४९.२१ ॥
यज्ञ चालू असताना मी साम उच्चारले तेव्हा तो म्हणाला — “हे द्विजश्रेष्ठा, रथंतरात हे नीट होत नाही.”
13.49.22
समीक्षस्व पुनर्बुद्ध्या पापं त्यक्त्वा द्विजोत्तम ।
अयज्ञवाहिनं पापमकार्षीस्त्वं सुदुर्मते ॥ १३.४९.२२ ॥
हे द्विजोत्तमा, पाप सोडून पुन्हा बुद्धीने विचार कर. हे दुर्मती, यज्ञापासून दूर नेणारे पाप तू केलेस.
13.49.23
एवमुक्त्वा महाक्रोधः प्राह शम्भुं पुनर्वचः ।
प्रज्ञया रहितो दुःखी नित्यभीतो वनेचरः ॥ १३.४९.२३ ॥
असे बोलून, महाक्रोधाने तो शंभूला पुन्हा हे शब्द म्हणाला — प्रज्ञाहीन, दुःखी, सदा भयभीत, वनात फिरणारा.
13.49.24
दशवर्षसहस्राणि दशाष्टौ च शतानि च ।
नष्टपानीयपवने मृगैरन्यैश्च वर्जिते ॥ १३.४९.२४ ॥
दहा हजार वर्षे आणि अठराशे वर्षे — पाण्याविना, वाऱ्याने भरलेल्या, हरिणांनी व इतरांनी टाळलेल्या ठिकाणी.
13.49.25
अयज्ञीयद्रुमे देशे रुरुसिंहनिषेविते ।
भविता त्वं मृगः क्रूरो महादुःखसमन्वितः ॥ १३.४९.२५ ॥
यज्ञवृक्षांविरहित, रुरु हरिण आणि सिंहांनी वसलेल्या त्या देशात तू महादुःखाने युक्त असा क्रूर मृग होशील.
13.49.26
तस्य वाक्यस्य निधने पार्थ जातो ह्यहं मृगः ।
ततो मां शरणं प्राप्तं प्राह योगी महेश्वरः ॥ १३.४९.२६ ॥
त्या वचनाच्या अंती, हे पार्था, मी मृगरूपाने जन्मलो. तेव्हा शरण आलेल्या मला योगी महेश्वर म्हणाले.
13.49.27
अजरश्चामरश्चैव भविता दुखवर्जितः ।
साम्यं ममास्तु ते सौख्यं युवयोर्वर्धतां क्रतुः ॥ १३.४९.२७ ॥
तू जरारहित, अमर आणि दुःखरहित होशील. माझ्याशी तुझी समता असो; तुम्हा दोघांचे सुख आणि यज्ञ वाढो.
13.49.28
अनुग्रहानेवमेष करोति भगवान्विभुः ।
अयं धाता विधाता च सुखदुःखे च सर्वदा ॥ १३.४९.२८ ॥
अशा प्रकारे हा भगवान विभू अनुग्रह करतो. हाच धाता आणि विधाता आहे, आणि सदैव सुख-दुःखही तोच देतो.
13.49.29
अचिन्त्य एष भगवान्कर्मणा मनसा गिरा ।
न मे तात युधिश्रेष्ठ विद्यया पण्डितः समः ॥ १३.४९.२९ ॥
हा भगवान कर्माने, मनाने आणि वाणीने अचिंत्य आहे. हे वत्सा, हे युधिष्ठिरा श्रेष्ठा, विद्येतही मी त्याच्याबरोबरीचा पंडित नाही.
13.49.30
वासुदेवस्तदोवाच पुनर्मतिमतांवरः ।
सुवर्णाक्षो महादेवस्तपसा तोषितो मया ॥ १३.४९.३० ॥
तेव्हा बुद्धिमंतांमध्ये श्रेष्ठ वासुदेव पुन्हा म्हणाले: सुवर्णनेत्र महादेव माझ्या तपाने संतुष्ट झाले.
13.49.31
ततोऽथ भगवानाह प्रीतो मा वै युधिष्ठिर ।
अर्थात्प्रियतरः कृष्ण मत्प्रसादाद्भविष्यसि ॥ १३.४९.३१ ॥
तेव्हा भगवान प्रसन्न होऊन म्हणाले: हे युधिष्ठिरा, हे कृष्ण, माझ्या प्रसादाने तू धनापेक्षाही प्रिय होशील.
13.49.32
अपराजितश्च युद्धेषु तेजश्चैवानलोपमम् ।
एवं सहस्रशश्चान्यान्महादेवो वरं ददौ ॥ १३.४९.३२ ॥
युद्धांत अपराजितता आणि अग्नीसारखे तेज, याचप्रमाणे महादेवांनी हजारो इतर वरदानेही दिली.
13.49.33
मणिमन्थेऽथ शैले वै पुरा सम्पूजितो मया ।
वर्षायुतासहस्राणां सहस्रं शतमेव च ॥ १३.४९.३३ ॥
पूर्वी मणिमंथ पर्वतावर मी त्यांची पूजा केली होती; अनेक हजार वर्षे, हजार आणि शंभर.
13.49.34
ततो मां भगवान्प्रीत इदं वचनमब्रवीत् ।
वरं वृणीष्व भद्रं ते यस्ते मनसि वर्तते ॥ १३.४९.३४ ॥
तेव्हा भगवान प्रसन्न होऊन मला म्हणाले: तुझे कल्याण असो; तुझ्या मनात जो वर असेल तो माग.
13.49.35
ततः प्रणम्य शिरसा इदं वचनमब्रवम् ।
यदि प्रीतो महादेवो भक्त्या परमया प्रभुः ॥ १३.४९.३५ ॥
तेव्हा मस्तक नमवून मी हे वचन म्हणालो: हे महादेवा, हे प्रभो, माझ्या परम भक्तीने आपण प्रसन्न असाल तर,
13.49.36
नित्यकालं तवेशान भक्तिर्भवतु मे स्थिरा ।
एवमस्त्विति भगवांस्तत्रोक्त्वान्तरधीयत ॥ १३.४९.३६ ॥
हे ईशाना, आपल्यावरील माझी भक्ती सदैव स्थिर राहो. "तसेच होवो" असे म्हणून भगवान तेथेच अंतर्धान पावले.
13.49.37
ममाष्टगुणमैश्वर्यं दत्तं भगवता पुरा ।
यत्नेनान्येन बलिना वाराणस्यां युधिष्ठिर ॥ १३.४९.३७ ॥
हे युधिष्ठिरा, पूर्वी वाराणसीत भगवानांनी मला अष्टगुणी ऐश्वर्य दिले; दुसऱ्या एका बलवानाने प्रयत्नाने ते मिळवले.
13.49.38
चतुःषष्ट्यङ्गमददत्कलाज्ञानं ममाद्भुतम् ।
सरस्वत्यास्तटे तुष्टो मनोयज्ञेन पाण्डव ॥ १३.४९.३८ ॥
हे पाण्डवा, सरस्वतीच्या तीरी मनोयज्ञाने संतुष्ट होऊन त्याने मला चौसष्ट अंगांचे अद्भुत कलाज्ञान दिले.
13.49.39
तुल्यं मम सहस्रं तु सुतानां ब्रह्मवादिनाम् ।
आयुश्चैव सपुत्रस्य संवत्सरशतायुतम् ॥ १३.४९.३९ ॥
माझ्यासारखे ब्रह्मवादी हजार पुत्र होतील; पुत्रांसह माझे आयुष्य दहा हजार शंभर वर्षांचे होईल.
13.49.40
प्रसाद्येह पुरा शर्वं मनसाऽचिन्तयं नृप ।
महातपा महातेजा महायोगी महायशाः ॥ १३.४९.४० ॥
हे नृपा, पूर्वी येथे शर्वाला (शिवाला) प्रसन्न करून मी मनात विचार केला — महातपस्वी, महातेजस्वी, महायोगी, महायशस्वी.
13.49.41
वेदव्यासः श्रियावासो ब्राह्मणः करुणान्वितः ।
अप्यसावीप्सितः पुत्रो मम स्याद्वै महेश्वरात् ॥ १३.४९.४१ ॥
वेदव्यास — श्रीचे आश्रयस्थान, ब्राह्मण, करुणामय — महेश्वराकडून माझा इच्छित पुत्र होईल का?
13.49.42
इति मत्वा हृदि मतं प्राह मां सुरसत्तमः ।
मयि सम्भावना यास्याः फलात्कृष्णो भविष्यति ॥ १३.४९.४२ ॥
असा मनात विचार करून, माझा हेतू जाणून सुरश्रेष्ठ मला म्हणाले — माझ्याविषयीच्या अपेक्षेच्या फलाने कृष्ण होईल.
13.49.43
सावर्णस्य मनोः सर्गे सप्तर्षिश्च भविष्यति ।
वेदानां च स वै वक्ता कुरुवंशकरस्तथा ॥ १३.४९.४३ ॥
सावर्ण मनूच्या सर्गात ते सप्तर्षींपैकी एक होतील. तेच वेदांचे वक्ते आणि कुरुवंशाचे कर्ते असतील.
13.49.44
इतिहासस्य कर्ता च पुत्रस्ते जगतो हितः ।
भविष्यति महेन्द्रस्य दयितः स महामुनिः ॥ १३.४९.४४ ॥
ते इतिहासाचे रचयिता होतील. तुझा पुत्र होऊन जगाचे हित करतील. ते महामुनी महेंद्राचे प्रिय होतील.
13.49.45
अजरश्चामरश्चैव पराशर सुतस्तव ।
एवमुक्त्वा स भगवांस्तत्रैवान्तरधीयत।
युधिष्ठिर महायोगी वीर्यवानक्षयोऽव्ययः ॥ १३.४९.४५ ॥
पराशरा, तुझा पुत्र अजर आणि अमर होईल. असे बोलून ते भगवान तेथेच अंतर्धान पावले. युधिष्ठिरा, तो महायोगी पराक्रमी, अक्षय आणि अव्यय असेल.
13.49.46
अचोरश्चोरशङ्कायां शूले भिन्नो ह्यहं तदा ॥ १३.४९.४६ ॥
मी चोर नसूनही चोराच्या संशयावरून तेव्हा मला शुळावर चढवले गेले.
13.49.47
तत्रस्थेन स्तुतो देवः प्राह मां वै नरेश्वर ।
मोक्षं प्राप्स्यसि शूलाच्च जीविष्यसि समार्बुदम् ॥ १३.४९.४७ ॥
तेथेच राहून मी स्तुती केल्यावर देव मला म्हणाले, "हे नरेश्वरा, तुला शुळापासून मोक्ष मिळेल आणि तू अर्बुद वर्षे जगशील."
13.49.48
रुजा शूलकृता चैव न ते विप्र भविष्यति ।
आधिभिर्व्याधिभिश्चैव वर्जितस्त्वं भविष्यति ॥ १३.४९.४८ ॥
हे विप्रा, शुळामुळे झालेली वेदना तुला होणार नाही. मानसिक आणि शारीरिक व्याधींपासून तू मुक्त राहशील.
13.49.49
पादाच्चतुर्थात्सम्भूत आत्मा यस्मान्मुने तव ।
त्वं भविष्यस्यनुपमो जन्म वै सफलं कुरु ॥ १३.४९.४९ ॥
हे मुने, तुझा आत्मा चौथ्या पादातून उत्पन्न झाला आहे, म्हणून तू अनुपम होशील; तुझा जन्म सफल कर.
13.49.50
तीर्थाभिषेकं सकलं त्वमविघ्नेन चाप्स्यसि ।
स्वर्गं चैवाक्षयं विप्र विदधामि तवोर्जितम् ॥ १३.४९.५० ॥
तुला सर्व तीर्थांमध्ये विघ्नाशिवाय स्नान मिळेल; हे विप्रा, मी तुला अक्षय आणि महान स्वर्ग देतो.
13.49.51
एवमुक्त्वा तु भगवान्वरेण्यो वृषवाहनः ।
महेश्वरो महाराजः कृत्तिवासा महाद्युतिः।
सगणो दैवतश्रेष्ठस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ १३.४९.५१ ॥
असे बोलून वृषवाहन, देवांमध्ये श्रेष्ठ, महेश्वर, महाराज, कृत्तिवास, महातेजस्वी भगवान आपल्या गणांसह तेथेच अंतर्धान पावले.
13.49.52
विश्वामित्राभ्यनुज्ञातो ह्यहं पितरमागतः ।
अब्रवीन्मां ततो माता दुःखिता रुदती भृशम् ॥ १३.४९.५२ ॥
विश्वामित्रांच्या अनुमतीने मी वडिलांकडे आलो; तेव्हा दुःखी झालेली आई खूप रडत मला म्हणाली.
13.49.53
कौशिकेनाभ्यनुज्ञातं पुत्रं देवविभूषितम् ।
न तात तरुणं दान्तं पिता त्वां पश्यतेऽनघ ॥ १३.४९.५३ ॥
हे पुत्रा, कौशिकाच्या अनुमतीने, देवांसारखा अलंकृत झालेल्या पुत्रा; पित्याने तुला पाहिले नाही — हे निर्दोषा, तू तरुण आणि संयमी आहेस.
13.49.54
श्रुत्वा जनन्या वचनं निराशो गुरुदर्शने ।
नियतात्मा महादेवमपश्यं सोऽब्रवीच्च माम् ॥ १३.४९.५४ ॥
मातेचे शब्द ऐकून, गुरुदर्शनाविषयी निराश होऊन, संयमी मनाने मी महादेवाला पाहिले; ते मला म्हणाले.
13.49.55
पिता माता च ते त्वं च पुत्र मृत्युविवर्जिताः ।
भविष्यथ विश क्षिप्रं द्रष्टासि पितरं क्षये ॥ १३.४९.५५ ॥
पिता, माता आणि तू, हे पुत्रा, मृत्यूपासून मुक्त राहाल. लवकर प्रवेश कर, त्या निवासस्थानात तू तुझ्या पित्याला पाहशील.
13.49.56
अनुज्ञातो भगवता गृहं गत्वा युधिष्ठिर ।
अपश्यं पितरं तात इष्टिं कृत्वा विनिःसृतम्।
उपस्पृश्य गृहीत्वेध्मं कुशांश्च शरणाकुरून् ॥ १३.४९.५६ ॥
भगवंतांची अनुज्ञा घेऊन मी घरी गेलो, युधिष्ठिरा. हे तात, यज्ञ पूर्ण करून बाहेर येणाऱ्या माझ्या पित्याला मी पाहिले; आचमन करून, समिधा, कुश आणि शरणासाठी आकुर गवत घेऊन.
13.49.57
तान्विसृज्य च मां प्राह पिता सास्राविलेक्षणः ।
प्रणमन्तं परिष्वज्य मूर्ध्न्युपाघ्राय पाण्डव ॥ १३.४९.५७ ॥
ते ठेवून, अश्रूंनी धूसर डोळ्यांनी माझे पिता मला म्हणाले — नमस्कार करणाऱ्या मला आलिंगन देऊन, मस्तक हुंगून, हे पांडवा.
13.49.58
दिष्ट्या दृष्टोसि मे पुत्र कृतविद्य इहागत ॥ १३.४९.५८ ॥
सुदैवाने तुला पाहिले, पुत्रा — विद्या पूर्ण करून येथे आला आहेस.
13.49.59
एतान्यत्यद्भुतान्येव कर्माण्यथ महात्मनः ।
प्रोक्तानि मुनिभिः श्रुत्वा विस्मयामास पाण्डवः ॥ १३.४९.५९ ॥
महात्म्याची ही अत्यंत अद्भुत कर्मे मुनींनी सांगितली; ऐकून पांडव विस्मित झाला.
13.49.60
ततः कृष्णोऽब्रवीद्वाक्यं पुनर्मतिमतांवरः ।
युधिष्ठिरं धर्मनिधिं पुरुहूतमिवेश्वरः ॥ १३.४९.६० ॥
तेव्हा बुद्धिमंतांमध्ये श्रेष्ठ कृष्ण पुन्हा धर्मनिधी युधिष्ठिराला म्हणाला, जसे ईश्वर इंद्राला म्हणतो.
13.49.61
उपमन्युर्मयि प्राह तपन्निव दिवाकरः ।
अशुभैः पापकर्माणो ये नराः कलुषीकृताः ॥ १३.४९.६१ ॥
सूर्यासारखा तेजस्वी उपमन्यू मला म्हणाला: जे मनुष्य अशुभ आणि पापकर्मांनी कलुषित झाले आहेत—
13.49.62
ईशानं न प्रपद्यन्ते तमोराजसवृत्तयः। ॥ १३.४९.६२ ॥
तमस आणि रजस गुणांनी भरलेल्या स्वभावाचे लोक ईशानाला शरण जात नाहीत.
13.49.63
ईश्वरं सम्प्रपद्यन्ते द्विजा भावितभावनाः ॥ १३.४९.६३ ॥
ज्यांची भावना शुद्ध झाली आहे, असे द्विज ईश्वराला पूर्णपणे शरण जातात.
13.49.64
सर्वथा वर्तमानोपि यो भक्तः परमेश्वरे ।
सदृशोऽरण्यवासीनां मुनीनां भावितात्मनाम् ॥ १३.४९.६४ ॥
सर्व प्रकारे जीवन जगत असतानाही जो परमेश्वराचा भक्त आहे, तो अरण्यवासी शुद्धात्मा मुनींच्या बरोबरीचा आहे.
13.49.65
ब्रह्मत्वं केशवत्वं वा शक्रत्वं वा सुरैः सह ।
त्रैलोक्यस्याधिपत्यं वा तुष्टो रुद्रः प्रयच्छति ॥ १३.४९.६५ ॥
ब्रह्मत्व, केशवत्व, किंवा देवांसह इंद्रत्व, किंवा त्रैलोक्याचे आधिपत्य—संतुष्ट रुद्र हे देतो.
13.49.66
मनसाऽपि शिवं तात ये प्रपद्यन्ति मानवाः ।
विधूय सर्वपापानि देवैः सह वसन्ति ते ॥ १३.४९.६६ ॥
हे वत्सा, जे मानव मनानेही शिवाला शरण जातात, ते सर्व पापे झटकून देवांसह वास करतात.
13.49.67
भित्त्वाभित्त्वा च कूलानि हुत्वा सर्वमिदं जगत् ।
जयेद्देवं विरूपाक्षं न स पापेन लिप्यते ॥ १३.४९.६७ ॥
तीरांना वारंवार फोडून आणि हे सर्व जग आहुती म्हणून अर्पण करून जो विरूपाक्ष देवाला जिंकतो, तो पापाने लिप्त होत नाही.
13.49.68
सर्वलक्षणहीनोपि युक्तो वा सर्वपातकैः ।
सर्वं तुदति तत्पापं भावयञ्शिवमात्मना ॥ १३.४९.६८ ॥
सर्व शुभ लक्षणांनी रहित असला किंवा सर्व महापातकांनी युक्त असला, तरी आत्म्याने शिवाचे ध्यान करणारा ते सर्व पाप नष्ट करतो.
13.49.69
कीटपक्षिपतङ्गानां तिरश्चामपि केशव ।
महादेवप्रपन्नानां न भयं विद्यते क्वचित् ॥ १३.४९.६९ ॥
हे केशवा, कीटक, पक्षी, पतंग आणि अगदी पशूंनाही, जे महादेवाला शरण गेले आहेत त्यांना कुठेही भय नसते.
13.49.70
एवमेव महादेवं भक्ता ये मानवा भुवि ।
न ते संसारवशगा इति मे निश्चिता मतिः।
ततः कृष्णोऽब्रवीद्वाक्यं धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् ॥ १३.४९.७० ॥
याचप्रमाणे पृथ्वीवरील जे मानव महादेवाचे भक्त आहेत, ते संसाराच्या अधीन राहत नाहीत, असे माझे निश्चित मत आहे. तेव्हा कृष्णाने धर्मपुत्र युधिष्ठिराला हे वचन सांगितले.
13.49.71
आदित्यचन्द्रावनिलानलौ च ।
द्यौर्भूमिरापो वसवोऽथ विश्वे।
धाताऽर्यमा शुक्रबृहस्पती च ।
वेदा यज्ञा दक्षिणा वेदवाहाः। ॥ १३.४९.७१ ॥
सूर्य आणि चंद्र, वायू आणि अग्नी, आकाश, पृथ्वी आणि जल, वसू आणि विश्वेदेव, धाता आणि अर्यमा, शुक्र आणि बृहस्पती, वेद, यज्ञ, दक्षिणा आणि वेदवाहक.
13.49.72
सोमो यष्टा यच्च हव्यं हविश्च ।
रक्षा दीक्षा संयमा ये च केचित् ॥ १३.४९.७२ ॥
सोम, यष्टा, हव्य आणि हवी, रक्षा, दीक्षा, संयम आणि जे काही इतर आहेत ते.
13.49.73
स्वाहा वौषट् ब्राह्मणाः सौरभेयी ।
धर्मं चाग्र्यं कालचक्रं बलं च।
यशो दमो बुद्धिमतां स्थितिश्च ।
शुभाशुभं ये मुनयश्च सप्त ॥ १३.४९.७३ ॥
स्वाहा, वौषट्, ब्राह्मण, सौरभेयी (कामधेनू), श्रेष्ठ धर्म, कालचक्र, बल आणि यश; बुद्धिमानांचा दम व स्थिती; शुभाशुभ, आणि जे सात मुनी.
13.49.74
अग्र्या बुद्धिर्मनसा दर्शने च ।
स्पर्शश्चाग्र्यः कर्मणां या च सिद्धिः।
गणा देवानामूष्मपाः सोमपाश्च ।
लेखाः सुयामास्तुषिता ब्रह्मकायाः ॥ १३.४९.७४ ॥
मनाने व दर्शनात श्रेष्ठ बुद्धी; श्रेष्ठ स्पर्श आणि कर्मांची जी सिद्धी; देवगण—ऊष्मप व सोमप; लेख, सुयाम, तुषित, ब्रह्मकाय.
13.49.75
आभासुरा गन्धपा धूमपाश्च ।
वाचा विरुद्धाश्च मनोविरुद्धाः।
शुद्धाश्च निर्माणरताश्च देवाः ।
स्पर्शाशना दर्शपा आज्यपाश्च ॥ १३.४९.७५ ॥
आभासुर, गंधप, धूमप; वाणीने विरुद्ध आणि मनाने विरुद्ध; शुद्ध आणि निर्माणात रत असलेले देव; स्पर्शाशन, दर्शप व आज्यप.
13.49.76
चिन्त्यद्योता ये च देवेषु मुख्या ।
ये चाप्यन्ते देवताश्चाजमीढ।
सुपर्णगन्धर्वपिशाचदानवा ।
यक्षास्तथा चारणपन्नगाश्च ॥ १३.४९.७६ ॥
ज्यांचे तेज चिंतनीय आहे, जे देवांमध्ये मुख्य आहेत, आणि शेवटी ज्यांना देवता म्हटले जाते—हे अजमीढा! सुपर्ण, गंधर्व, पिशाच आणि दानव; यक्ष, चारण व पन्नग.
13.49.77
स्थूलं सूक्ष्मं मृदु चाप्यसूक्ष्मं ।
दुःखं सुखं दुःखमनन्तरं च।
साङ्ख्यं योगं तत्पराणां परं च ।
शर्वाञ्जातं विद्धि य ॥ १३.४९.७७ ॥
स्थूल, सूक्ष्म, मृदू आणि असूक्ष्मही; दुःख, सुख आणि नंतर दुःख; सांख्य व योग, आणि त्यांत निष्ठ असणाऱ्यांचे परम; जे जे उत्पन्न झाले ते सर्व जाण.
13.49.78
तत्सम्भूता भूतकृतो वरेण्या ।
सर्वे देवा भुवनस्यास्य गोपाः।
आविश्येमां धरणीं येऽभ्यरक्षन् ।
पुरातनीं तस्य देवस्य सृष्टिम् ॥ १३.४९.७८ ॥
त्यांच्यापासून जन्मलेले, प्राण्यांचे निर्माते, श्रेष्ठ असे सर्व देव या जगाचे रक्षक आहेत; या पृथ्वीत प्रवेश करून त्या देवाच्या प्राचीन सृष्टीचे त्यांनी रक्षण केले.
13.49.79
विचिन्वन्तस्तपसा तत्स्थवीयः ।
किञ्चित्तत्त्वं प्राणहेतोर्नतोस्मि।
ददातु वेदः स वरानिहेष्टा-
नभिष्टुतोः नः प्रभुरव्ययः सदा ॥ १३.४९.७९ ॥
तपाने शोध घेणाऱ्यांना, त्याच्यातच अत्यंत दृढपणे स्थित असलेल्याला, प्राणासाठी काही तत्त्वाला मी नमस्कार करतो. तो अव्यय प्रभू वेद आणि येथे इच्छित वर सदैव देवो, आम्हा स्तुती करणाऱ्यांना.
13.49.80
इमं स्तवं सन्नियतेन्द्रियश्च ।
भूत्वा शुचिर्यः पुरुषः पठेत।
अभग्नयोगो नियतो मासमेकं ।
सम्प्राप्नुयादश्वमेधे फलं यत् ॥ १३.४९.८० ॥
जो पुरुष इंद्रिये चांगली संयमित ठेवून, पवित्र होऊन, अखंड योगात नियमित राहून या स्तवाचे एक महिना पठण करतो, तो अश्वमेध यज्ञाचे फळ प्राप्त करेल.
13.49.81
वेदान्कृत्स्नान्ब्राह्मणः प्राप्नुयात्तु ।
जयेन्नृपः पार्थ महीं च कृत्स्नाम्।
वैश्यो लाभं प्राप्नुयान्नैपुणं च ।
शूद्रो गतिं प्रेत्य तथा सुखं च ॥ १३.४९.८१ ॥
ब्राह्मणाला संपूर्ण वेद प्राप्त होवोत; हे पार्था, राजाने संपूर्ण पृथ्वी जिंकावी. वैश्याला लाभ आणि कौशल्य प्राप्त होवो; शूद्राला मृत्यूनंतर गती आणि सुख प्राप्त होवो.
13.49.82
स्तवराजमिमं कृत्वा रुद्राय दधिरे मनः ।
सर्वदोषापहं पुण्यं पवित्रं च यशस्विनः ॥ १३.४९.८२ ॥
हा स्तवराज रचून त्यांनी रुद्रावर मन स्थिर केले; हे सर्व दोष दूर करणारे, पुण्यदायक आणि पवित्र आहे, यशस्वी लोकांसाठी.
13.49.83
यावन्त्यस्य शरीरेषु रोमकूपाणि भारतः ।
तावन्त्यब्दसहस्राणि स्वर्गे वसति मानवः ॥ १३.४९.८३ ॥
हे भारता, त्याच्या शरीरातील जितकी रोमकूपे आहेत, तितकी हजारो वर्षे मानव स्वर्गात वास करतो.