Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 13.53

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

13.53.1

वैश्ययोन्यां समुत्पन्नाः शूद्रयोन्यां तथैव च ।
ब्रह्मर्षय इति प्रोक्ताः पुराणि द्विजसत्तमाः ॥ १३.५३.१ ॥

वैश्य योनि में और शूद्र योनि में भी इसी प्रकार उत्पन्न हुए लोग, हे द्विजश्रेष्ठो, पुराणों में ब्रह्मर्षि कहे गए हैं।

13.53.2

कथमेतन्महाराज तत्त्वं शंसितुमर्हसि ।
विरुद्धमिह पश्यामि वियोनौ ब्राह्मणो भवेत् ॥ १३.५३.२ ॥

हे महाराज, यह तत्त्व आप कैसे बताने योग्य हैं? यहाँ मुझे विरोध दिखता है कि अनुचित योनि में उत्पन्न व्यक्ति ब्राह्मण कैसे हो सकता है।

13.53.3

अलं कौतूहलेनात्र निबोध त्वं युधिष्ठिर ।
शुभेतरं शुभं वाऽपि न चिन्तयितुमर्हसि ॥ १३.५३.३ ॥

यहाँ कौतूहल पर्याप्त है, हे युधिष्ठिर, तुम समझो। शुभ या अशुभ, इसका विचार तुम्हें नहीं करना चाहिए।

13.53.4

ईशन्त्यात्मन इत्येते गतिश्चैषां न सञ्जते ।
ब्रह्मभूयांस इत्येव ऋषयः श्रुतिचोदिताः ॥ १३.५३.४ ॥

ये स्वयं पर शासन करते हैं, इनकी गति कहीं नहीं रुकती; ये ब्रह्मभूयिष्ठ हैं, इस प्रकार श्रुति द्वारा प्रेरित ऋषि कहे गए हैं।

13.53.5

निन्द्या न चैते राजेन्द्र प्रमाणं हि प्रमाणिनाम् ।
लोकोऽनुमन्यते चैतान्प्रमाणं ह्यत्र वै तपः ॥ १३.५३.५ ॥

हे राजेन्द्र, ये निन्दनीय नहीं हैं, क्योंकि प्रमाणवानों के लिए प्रमाण ही है। संसार इन्हें मानता है, और यहाँ प्रमाण तो तप ही है।

13.53.6

एवं महात्मभिस्तात तपोज्ञानसमन्वितैः ।
प्रवर्तितानि कार्याणि प्रमाणान्येव सत्तम ॥ १३.५३.६ ॥

इस प्रकार महात्मा लोगों ने, जो तप और ज्ञान से युक्त थे, हे तात, कार्य प्रवर्तित किए, और वे कार्य प्रमाण ही हैं, हे सत्तम।

13.53.7

भार्याश्चतस्रो राजेन्द्र ब्राह्मणस्य स्वधर्मतः ।
ब्राह्मणी क्षत्रिया वैश्या शूद्रा च भरतर्षभ ॥ १३.५३.७ ॥

हे राजेन्द्र, भरतश्रेष्ठ, ब्राह्मण की अपने धर्म के अनुसार चार पत्नियाँ होती हैं — ब्राह्मणी, क्षत्रिया, वैश्या और शूद्रा।

13.53.8

राज्ञां तु क्षत्रिया वैश्या शूद्रा च भरतर्षभ ।
वैश्यस्य वैश्या विहिता शूद्रा च भरतर्षभ ॥ १३.५३.८ ॥

हे भरतश्रेष्ठ, राजाओं के लिए क्षत्रिया, वैश्या और शूद्रा पत्नियाँ विहित हैं; और वैश्य के लिए वैश्या तथा शूद्रा पत्नियाँ विहित हैं।

13.53.9

शूद्रस्यैका स्मृता भार्या प्रतिलोमे तु सङ्करः ।
शूद्रायास्तु नरश्रेष्ठ चत्वारः पतयः स्मृताः ॥ १३.५३.९ ॥

शूद्र की एक ही पत्नी कही गई है; प्रतिलोम विवाह में संकर उत्पन्न होता है। हे नरश्रेष्ठ, शूद्रा के चार पति कहे गए हैं।

13.53.10

वर्णोत्तमायास्तु पतिः सवर्णस्त्वेक एव सः ।
द्वौ क्षत्रियाया विहितौ ब्राह्मणः क्षत्रियस्तथा ॥ १३.५३.१० ॥

उत्तम वर्ण की स्त्री का पति उसी वर्ण का एक ही होता है। क्षत्रिया के दो पति विहित हैं — ब्राह्मण और क्षत्रिय।

13.53.11

वैश्यायास्तु नरश्रेष्ठ विहिताः पतयस्त्रयः ।
सवर्णः क्षत्रियश्चैव ब्राह्मणश्च विशाम्पते ॥ १३.५३.११ ॥

हे नरश्रेष्ठ, वैश्या के तीन पति विहित हैं — सवर्ण, क्षत्रिय और ब्राह्मण। हे विशांपति!

13.53.12

एवंविधिमनुस्मृत्य ततस्ते ऋषिभिः पुरा ।
उत्पादिता महात्मानः पुत्रा ब्रह्मर्षयः पुरा ॥ १३.५३.१२ ॥

ऐसी विधि का स्मरण करके, तब प्राचीन काल में ऋषियों द्वारा महात्मा, ब्रह्मर्षि पुत्र उत्पन्न किए गए थे।

13.53.13

पुराणाभ्यामृषिभ्यां तु मित्रेण वरुणेन च ।
वसिष्ठोऽथ तथाऽगस्त्यो बर्हिषव्यस्तथैव च ॥ १३.५३.१३ ॥

पुरातन ऋषि मित्र और वरुण से वसिष्ठ, फिर अगस्त्य और बर्हिषव्य भी उत्पन्न हुए।

13.53.14

कक्षीवानार्ष्टिषेणश्च पुरुषः कष एव च ।
मामतेयस्य वै पुत्रा गौतमश्चात्मजाः स्मृताः ॥ १३.५३.१४ ॥

कक्षीवान, आर्ष्टिषेण, पुरुष और कष भी मामतेय के पुत्र कहे गए हैं, तथा गौतम के भी पुत्र माने गए हैं।

13.53.15

वत्सप्रियश्च भगवान्स्थूलरश्मिस्तथाक्षणिः ।
गौतमस्यैव तनया ये दास्यां जनिता ह्युत ॥ १३.५३.१५ ॥

वत्सप्रिय, भगवान स्थूलरश्मि और अक्षणि, ये गौतम के ही पुत्र हैं, जो दासी से उत्पन्न हुए।

13.53.16

कपिञ्जलादो ब्रह्मर्षिश्चाण्डाल्यामुदपद्यत ।
वैनतेयस्तथा पक्षी तुर्यायां च वसिष्ठतः ॥ १३.५३.१६ ॥

कपिञ्जलाद ब्रह्मर्षि चाण्डाली से उत्पन्न हुए, और वसिष्ठ से चौथी पत्नी द्वारा वैनतेय नामक पक्षी भी उत्पन्न हुआ।

13.53.17

प्रसादाच्च वसिष्ठस्य शुक्लाभ्युपगमेन च ।
अदृश्यन्त्याः पिता वैश्यो नाम्ना चित्रमुखः पुरा।
ब्राह्मणत्वमनुप्राप्तो ब्रह्मर्षित्वं च कौरव ॥ १३.५३.१७ ॥

वसिष्ठ की कृपा से और शुक्ल-सम्भोग के द्वारा, अदृश्यन्ती के पिता चित्रमुख नामक वैश्य को पूर्वकाल में ब्राह्मणत्व और ब्रह्मर्षि पद प्राप्त हुआ, हे कौरव।

13.53.18

वैश्यश्चित्रमुखः कन्यां वसिष्ठतनयस्य वै ।
शुभां प्रादाद्यतो जातो ब्रह्मर्षिस्तु पराशरः ॥ १३.५३.१८ ॥

वैश्य चित्रमुख ने वसिष्ठ के पुत्र को अपनी शुभ कन्या दी, जिससे ब्रह्मर्षि पराशर उत्पन्न हुए।

13.53.19

तथैव दाशकन्यायां सत्यवत्यां महानृषिः ।
पराशरात्प्रसूतश्च व्यासो योगमयो मुनिः ॥ १३.५३.१९ ॥

इसी प्रकार दाश-कन्या सत्यवती में महान् ऋषि पराशर से योगमय मुनि व्यास उत्पन्न हुए।

13.53.20

विभण्डकस्य मृग्यां च तपोयोगात्मको मुनिः ।
ऋस्यशृङ्गः समुत्पन्नो ब्रह्मचारी महायशाः ॥ १३.५३.२० ॥

विभाण्डक की मृगी से तप और योग-स्वरूप मुनि, ब्रह्मचारी और महायशस्वी ऋष्यशृङ्ग उत्पन्न हुए।

13.53.21

शार्ङ्ग्यां च मन्दपालस्य चत्वारो ब्रह्मवादिनः ।
जाता ब्रह्मर्षयः पुण्या यैः स्तुतो हव्यवाहनः ॥ १३.५३.२१ ॥

मन्दपाल की शार्ङ्गी से चार ब्रह्मवादी, पवित्र ब्रह्मर्षि उत्पन्न हुए, जिनके द्वारा हव्यवाहन अग्नि की स्तुति हुई।

13.53.22

द्रोणश्च स्तम्बमित्रश्च सारिसृक्वश्च बुद्धिमान् ।
जरितारिश्च विख्यातश्चत्वारः सूर्यसन्निभाः ॥ १३.५३.२२ ॥

द्रोण, स्तम्बमित्र, सारिसृक्व और बुद्धिमान जरितारि, ये चार विख्यात सूर्य के समान तेजस्वी थे।

13.53.23

महर्षेः कालवृक्षस्य शकुन्त्यामेव जज्ञिवान् ।
हिरण्यहस्तो भगवान्महर्षिः काञ्चनप्रभः ॥ १३.५३.२३ ॥

महर्षि कालवृक्ष से शकुन्ती में ही भगवान हिरण्यहस्त महर्षि उत्पन्न हुए, जो स्वर्ण-सी आभा वाले थे।

13.53.24

पावकात्तात सम्भूता मनसा च महर्षयः ।
पितामहस्य राजेन्द्र पुरस्त्यपुलहादयः ॥ १३.५३.२४ ॥

हे तात, अग्नि से और ब्रह्मा के मन से पितामह के महर्षि उत्पन्न हुए, जैसे हे राजेन्द्र, पुलस्त्य, पुलह आदि।

13.53.25

सावर्ण्यश्चापि राजर्षिः सवर्णायामजायत ।
मृण्मय्यां भरतश्रेष्ठ आदित्येन विवस्वता ॥ १३.५३.२५ ॥

सावर्ण्य भी राजर्षि थे, जो सवर्णा से उत्पन्न हुए। हे भरतश्रेष्ठ, मिट्टी की (प्रतिमा) में आदित्य विवस्वान् से (उनका जन्म हुआ)।

13.53.26

शाण्डिल्यश्चाग्नितो जातः कश्यपस्याग्रजः प्रभुः ।
शरद्वतः शरस्तम्बात्कृपश्व कृपया सह ॥ १३.५३.२६ ॥

शाण्डिल्य अग्नि से उत्पन्न हुए; वे कश्यप के बड़े भाई और प्रभु थे। शरद्वान् से, सरकंडों के झुरमुट से कृप उत्पन्न हुए, और कृपा के साथ (उनका जन्म हुआ)।

13.53.27

पद्माश्च जज्ञे राजेन्द्र सोस्यपस्य महात्मनः ।
रेणुश्च रेणुका चैव राममाता यशस्विनी ॥ १३.५३.२७ ॥

हे राजेन्द्र, पद्माएँ उत्पन्न हुईं; वे उस महात्मा की संतान थीं। और रेणु तथा रेणुका भी—यशस्विनी रेणुका, परशुराम की माता।

13.53.28

समुनायाः समुद्भूतः सोमकेन महात्मना ।
अर्कदन्तो महानृषिः प्रथितः पृथिवीतले ॥ १३.५३.२८ ॥

समुना से महात्मा सोमक द्वारा (संतान) उत्पन्न हुई। अर्कदन्त, महान् ऋषि, पृथ्वी-तल पर प्रसिद्ध हुए।

13.53.29

अग्नेराहवनीयाच्च द्रुपदस्येन्द्रवर्चसः ।
धृष्टद्युम्नश्च सम्भूतो वेद्यां कृष्णा च भारत ॥ १३.५३.२९ ॥

आहवनीय अग्नि से, इन्द्र के समान तेजस्वी द्रुपद के (यज्ञ से) धृष्टद्युम्न उत्पन्न हुए; और हे भारत, वेदी से कृष्णा (द्रौपदी) उत्पन्न हुईं।

13.53.30

व्याघ्रयोन्यां ततो जाता वसिष्ठस्य महात्मनः ।
एकोनविंशतिः पुत्राः ख्याता व्याघ्रपदादयः ॥ १३.५३.३० ॥

फिर व्याघ्री की योनि से महात्मा वसिष्ठ के उन्नीस पुत्र उत्पन्न हुए, जो व्याघ्रपाद आदि नाम से प्रसिद्ध हैं।

13.53.31

मन्धश्च बादलोमस्च जावालिश्च महानृषिः ।
मन्युश्चैवोपमन्युश्च सेतुकर्णस्तथैव च।
एते चान्ये च विख्याताः पृथिव्यां गोत्रतां गताः ॥ १३.५३.३१ ॥

मन्ध, बादलोम, महर्षि जाबालि, मन्यु और उपमन्यु, तथा सेतुकर्ण भी, और ये तथा अन्य जो पृथ्वी पर विख्यात हुए और गोत्रप्रवर्तक बने।

13.53.32

विश्वकाशस्य राजर्षेरैक्ष्वाकोस्तु महात्मनः ।
बालाश्वो नाम पुत्रोऽभूच्छिखां भित्त्वा विनिस्सृतः ॥ १३.५३.३२ ॥

राजर्षि, इक्ष्वाकुवंशी महात्मा विश्वकाश का पुत्र बालाश्व नामक हुआ, जो शिखा फाड़कर निकला।

13.53.33

मान्धाता चैव राजर्षिर्युवनाश्वेन धीमता ।
स्वयं धृतोऽथ गर्भेण दिव्यास्त्रबलसंयुतः ॥ १३.५३.३३ ॥

राजर्षि मान्धाता भी, बुद्धिमान युवनाश्व द्वारा स्वयं गर्भ में धारण किए गए थे, और वे दिव्य अस्त्रों के बल से युक्त थे।

13.53.34

गौरिकश्चापि राजर्षिश्चक्रवर्ती महायशाः ।
बाहुदायां समुत्पन्नो नद्यां राज्ञा सुबाहुना ॥ १३.५३.३४ ॥

राजर्षि गौरिक भी, जो चक्रवर्ती और महायशस्वी थे, राजा सुबाहु द्वारा नदी बाहुदा में उत्पन्न हुए।

13.53.35

भूमेश्च पुत्रो नरकः संवर्तश्चैव पुष्कलः ।
अद्भिश्चैव महातेजा ऋषिर्गार्ग्योऽभ्यजायत ॥ १३.५३.३५ ॥

भूमि का पुत्र नरक, संवर्त और पुष्कल भी; और जल से महातेजस्वी ऋषि गार्ग्य उत्पन्न हुए।

13.53.36

एते चान्ये च बहवो राजन्या ब्राह्मणास्तथा ।
प्रभावेनाभिसम्भूता महर्षीणां महात्मनाम्।
नासाध्य तपसा तेषां विद्ययाऽऽत्मगुणैः परैः ॥ १३.५३.३६ ॥

ये और अन्य बहुत से क्षत्रिय और ब्राह्मण भी महात्मा महर्षियों के प्रभाव से उत्पन्न हुए; उनके लिए तप, विद्या और उत्कृष्ट आत्मगुणों से कुछ भी असाध्य नहीं था।

13.53.37

अस्मिन्नर्थे च मनुना नीतः श्लोको नराधिप ।
धर्मं प्रणयता राजंस्तं निबोध युधिष्ठिर ॥ १३.५३.३७ ॥

हे नराधिप युधिष्ठिर! इस विषय में मनु ने एक श्लोक कहा है, जिसने धर्म का प्रचार किया था। हे राजन्, उसे सुनो।

13.53.38

ऋषिणां च नदीनां च साधूनां च महात्मनाम् ।
प्रभवो नाधिगन्तव्यः स्त्रीणां दुश्चरितस्य च ॥ १३.५३.३८ ॥

ऋषियों, नदियों, साधुओं और महात्माओं का उद्भव जानने योग्य नहीं है; स्त्रियों के और दुराचार के उद्भव का भी (नहीं जानना चाहिए)।

13.53.39

तन्नात्र चिन्ता कर्तव्या महर्षीणां समुद्भवे ।
यथा सर्वगतो ह्यग्निस्तथा तेजो महात्मसु ॥ १३.५३.३९ ॥

इसलिए महर्षियों के उद्भव के विषय में चिंता नहीं करनी चाहिए; जैसे अग्नि सर्वव्यापी है, वैसे ही महात्माओं में तेज होता है।