महाभारत · अध्याय 13.53
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.53.1
वैश्ययोन्यां समुत्पन्नाः शूद्रयोन्यां तथैव च ।
ब्रह्मर्षय इति प्रोक्ताः पुराणि द्विजसत्तमाः ॥ १३.५३.१ ॥
वैश्य योनीत आणि शूद्र योनीतही तसेच जन्मलेले लोक ब्रह्मर्षी असे पुराणांत सांगितले आहे, हे द्विजश्रेष्ठांनो.
13.53.2
कथमेतन्महाराज तत्त्वं शंसितुमर्हसि ।
विरुद्धमिह पश्यामि वियोनौ ब्राह्मणो भवेत् ॥ १३.५३.२ ॥
हे महाराज, हे तत्त्व आपण कसे सांगावे? येथे मला विरोध दिसतो की अयोग्य योनीत जन्मलेला ब्राह्मण कसा असू शकतो.
13.53.3
अलं कौतूहलेनात्र निबोध त्वं युधिष्ठिर ।
शुभेतरं शुभं वाऽपि न चिन्तयितुमर्हसि ॥ १३.५३.३ ॥
येथे कुतूहल पुरे, युधिष्ठिरा, तू समजून घे. शुभ की अशुभ याचा विचार तुला करण्याची गरज नाही.
13.53.4
ईशन्त्यात्मन इत्येते गतिश्चैषां न सञ्जते ।
ब्रह्मभूयांस इत्येव ऋषयः श्रुतिचोदिताः ॥ १३.५३.४ ॥
हे स्वतःवर शासन करणारे आहेत; यांची गती अडत नाही. ब्रह्मभूयिष्ठ म्हणून श्रुतीने सांगितलेले हे ऋषी आहेत.
13.53.5
निन्द्या न चैते राजेन्द्र प्रमाणं हि प्रमाणिनाम् ।
लोकोऽनुमन्यते चैतान्प्रमाणं ह्यत्र वै तपः ॥ १३.५३.५ ॥
हे राजेंद्रा, हे निंद्य नाहीत; प्रमाणवानांसाठी हेच प्रमाण आहेत. जग यांना मानते, आणि येथे प्रमाण तर तपच आहे.
13.53.6
एवं महात्मभिस्तात तपोज्ञानसमन्वितैः ।
प्रवर्तितानि कार्याणि प्रमाणान्येव सत्तम ॥ १३.५३.६ ॥
अशा प्रकारे तप आणि ज्ञानाने युक्त महात्म्यांनी कार्ये प्रवर्तित केली; तीच प्रमाणे आहेत, हे तात, हे सत्तमा.
13.53.7
भार्याश्चतस्रो राजेन्द्र ब्राह्मणस्य स्वधर्मतः ।
ब्राह्मणी क्षत्रिया वैश्या शूद्रा च भरतर्षभ ॥ १३.५३.७ ॥
हे राजेंद्रा, भरतश्रेष्ठा, ब्राह्मणाला स्वधर्मानुसार चार पत्नी असतात — ब्राह्मणी, क्षत्रिया, वैश्या आणि शूद्रा.
13.53.8
राज्ञां तु क्षत्रिया वैश्या शूद्रा च भरतर्षभ ।
वैश्यस्य वैश्या विहिता शूद्रा च भरतर्षभ ॥ १३.५३.८ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, राजांसाठी क्षत्रिया, वैश्या आणि शूद्रा पत्नी विहित आहेत; वैश्यासाठी वैश्या आणि शूद्रा पत्नी विहित आहेत.
13.53.9
शूद्रस्यैका स्मृता भार्या प्रतिलोमे तु सङ्करः ।
शूद्रायास्तु नरश्रेष्ठ चत्वारः पतयः स्मृताः ॥ १३.५३.९ ॥
शूद्राला एकच पत्नी स्मृत आहे; प्रतिलोमात संकर उत्पन्न होतो. हे नरश्रेष्ठा, शूद्रेला चार पती स्मृत आहेत.
13.53.10
वर्णोत्तमायास्तु पतिः सवर्णस्त्वेक एव सः ।
द्वौ क्षत्रियाया विहितौ ब्राह्मणः क्षत्रियस्तथा ॥ १३.५३.१० ॥
उत्तम वर्णाच्या स्त्रीचा पती तोच समान वर्णाचा एकच असतो; क्षत्रियेला दोन पती विहित आहेत — ब्राह्मण आणि क्षत्रिय.
13.53.11
वैश्यायास्तु नरश्रेष्ठ विहिताः पतयस्त्रयः ।
सवर्णः क्षत्रियश्चैव ब्राह्मणश्च विशाम्पते ॥ १३.५३.११ ॥
हे नरश्रेष्ठा, वैश्येला तीन पती विहित आहेत — सवर्ण, क्षत्रिय आणि ब्राह्मण. हे विशांपते!
13.53.12
एवंविधिमनुस्मृत्य ततस्ते ऋषिभिः पुरा ।
उत्पादिता महात्मानः पुत्रा ब्रह्मर्षयः पुरा ॥ १३.५३.१२ ॥
अशा विधीचे स्मरण करून, तेव्हा पूर्वी ऋषींनी महात्मे, ब्रह्मर्षी पुत्र उत्पन्न केले.
13.53.13
पुराणाभ्यामृषिभ्यां तु मित्रेण वरुणेन च ।
वसिष्ठोऽथ तथाऽगस्त्यो बर्हिषव्यस्तथैव च ॥ १३.५३.१३ ॥
प्राचीन ऋषी मित्र आणि वरुण यांच्यापासून वसिष्ठ, अगस्त्य आणि बर्हिषव्य जन्मले.
13.53.14
कक्षीवानार्ष्टिषेणश्च पुरुषः कष एव च ।
मामतेयस्य वै पुत्रा गौतमश्चात्मजाः स्मृताः ॥ १३.५३.१४ ॥
कक्षीवान, आर्ष्टिषेण, पुरुष आणि कष हे मामतेयाचे पुत्र असून गौतमाचेही पुत्र मानले गेले आहेत.
13.53.15
वत्सप्रियश्च भगवान्स्थूलरश्मिस्तथाक्षणिः ।
गौतमस्यैव तनया ये दास्यां जनिता ह्युत ॥ १३.५३.१५ ॥
वत्सप्रिय, भगवान स्थूलरश्मी आणि अक्षणी हे गौतमाचे पुत्र असून दासीपासून जन्मले.
13.53.16
कपिञ्जलादो ब्रह्मर्षिश्चाण्डाल्यामुदपद्यत ।
वैनतेयस्तथा पक्षी तुर्यायां च वसिष्ठतः ॥ १३.५३.१६ ॥
कपिञ्जलाद ब्रह्मर्षी चांडाळ स्त्रीपासून जन्मले; आणि वसिष्ठांपासून चौथ्या पत्नीपासून वैनतेय नावाचा पक्षी जन्मला.
13.53.17
प्रसादाच्च वसिष्ठस्य शुक्लाभ्युपगमेन च ।
अदृश्यन्त्याः पिता वैश्यो नाम्ना चित्रमुखः पुरा।
ब्राह्मणत्वमनुप्राप्तो ब्रह्मर्षित्वं च कौरव ॥ १३.५३.१७ ॥
वसिष्ठांच्या कृपेने आणि शुक्लसंयोगाने, अदृश्यंतीचे पिता चित्रमुख नावाचे वैश्य पूर्वी ब्राह्मणत्व आणि ब्रह्मर्षीपद पावले, हे कौरवा.
13.53.18
वैश्यश्चित्रमुखः कन्यां वसिष्ठतनयस्य वै ।
शुभां प्रादाद्यतो जातो ब्रह्मर्षिस्तु पराशरः ॥ १३.५३.१८ ॥
वैश्य चित्रमुखांनी वसिष्ठपुत्राला आपली शुभ कन्या दिली; तिच्यापासून ब्रह्मर्षी पराशर जन्मले.
13.53.19
तथैव दाशकन्यायां सत्यवत्यां महानृषिः ।
पराशरात्प्रसूतश्च व्यासो योगमयो मुनिः ॥ १३.५३.१९ ॥
त्याचप्रमाणे दाशकन्या सत्यवतीच्या ठायी महर्षी पराशरापासून योगमय मुनी व्यास जन्मले.
13.53.20
विभण्डकस्य मृग्यां च तपोयोगात्मको मुनिः ।
ऋस्यशृङ्गः समुत्पन्नो ब्रह्मचारी महायशाः ॥ १३.५३.२० ॥
विभाण्डकाच्या हरिणीपासून तप आणि योगस्वरूप, ब्रह्मचारी, महायशस्वी ऋष्यशृंग मुनी जन्मले.
13.53.21
शार्ङ्ग्यां च मन्दपालस्य चत्वारो ब्रह्मवादिनः ।
जाता ब्रह्मर्षयः पुण्या यैः स्तुतो हव्यवाहनः ॥ १३.५३.२१ ॥
मन्दपालाच्या शार्ङ्गीपासून चार ब्रह्मवादी, पवित्र ब्रह्मर्षी जन्मले; त्यांनी हव्यवाहन अग्नीची स्तुती केली.
13.53.22
द्रोणश्च स्तम्बमित्रश्च सारिसृक्वश्च बुद्धिमान् ।
जरितारिश्च विख्यातश्चत्वारः सूर्यसन्निभाः ॥ १३.५३.२२ ॥
द्रोण, स्तम्बमित्र, सारिसृक्व आणि बुद्धिमान जरितारी हे चौघे विख्यात, सूर्यासारखे तेजस्वी होते.
13.53.23
महर्षेः कालवृक्षस्य शकुन्त्यामेव जज्ञिवान् ।
हिरण्यहस्तो भगवान्महर्षिः काञ्चनप्रभः ॥ १३.५३.२३ ॥
महर्षी कालवृक्षापासून शकुन्तीच्या ठायी भगवान हिरण्यहस्त जन्मले; ते सुवर्णप्रभ महर्षी होते.
13.53.24
पावकात्तात सम्भूता मनसा च महर्षयः ।
पितामहस्य राजेन्द्र पुरस्त्यपुलहादयः ॥ १३.५३.२४ ॥
हे तात, अग्नीपासून आणि पितामहाच्या मनापासून महर्षी जन्मले; हे राजेंद्रा, पुलस्त्य, पुलह इत्यादी.
13.53.25
सावर्ण्यश्चापि राजर्षिः सवर्णायामजायत ।
मृण्मय्यां भरतश्रेष्ठ आदित्येन विवस्वता ॥ १३.५३.२५ ॥
सावर्ण्यही राजर्षी होता; तो सवर्णेपासून जन्मला. हे भरतश्रेष्ठा, मातीच्या मूर्तीत आदित्य विवस्वानाकडून (त्याचा जन्म झाला).
13.53.26
शाण्डिल्यश्चाग्नितो जातः कश्यपस्याग्रजः प्रभुः ।
शरद्वतः शरस्तम्बात्कृपश्व कृपया सह ॥ १३.५३.२६ ॥
शाण्डिल्य अग्नीपासून जन्मला; तो कश्यपाचा मोठा भाऊ आणि प्रभू होता. शरद्वानापासून, बोरूच्या झुडपातून कृप जन्मला; कृपीसह (जन्मला).
13.53.27
पद्माश्च जज्ञे राजेन्द्र सोस्यपस्य महात्मनः ।
रेणुश्च रेणुका चैव राममाता यशस्विनी ॥ १३.५३.२७ ॥
हे राजेंद्रा, पद्मा जन्मल्या; त्या त्या महात्म्याचे अपत्य होत्या. रेणू आणि रेणुकाही जन्मल्या — यशस्विनी रेणुका, रामाची माता.
13.53.28
समुनायाः समुद्भूतः सोमकेन महात्मना ।
अर्कदन्तो महानृषिः प्रथितः पृथिवीतले ॥ १३.५३.२८ ॥
समुनेपासून महात्मा सोमकाकडून (अपत्य) जन्मले. अर्कदंत, महर्षी, पृथ्वीतलावर प्रसिद्ध झाले.
13.53.29
अग्नेराहवनीयाच्च द्रुपदस्येन्द्रवर्चसः ।
धृष्टद्युम्नश्च सम्भूतो वेद्यां कृष्णा च भारत ॥ १३.५३.२९ ॥
आहवनीय अग्नीपासून, इंद्रासारख्या तेजस्वी द्रुपदाच्या (यज्ञातून) धृष्टद्युम्न जन्मला; हे भारता, वेदीतून कृष्णा (द्रौपदी) जन्मली.
13.53.30
व्याघ्रयोन्यां ततो जाता वसिष्ठस्य महात्मनः ।
एकोनविंशतिः पुत्राः ख्याता व्याघ्रपदादयः ॥ १३.५३.३० ॥
नंतर व्याघ्रयोनीतून महात्मा वसिष्ठाला एकोणीस पुत्र जन्मले; ते व्याघ्रपाद इत्यादी नावांनी प्रसिद्ध आहेत.
13.53.31
मन्धश्च बादलोमस्च जावालिश्च महानृषिः ।
मन्युश्चैवोपमन्युश्च सेतुकर्णस्तथैव च।
एते चान्ये च विख्याताः पृथिव्यां गोत्रतां गताः ॥ १३.५३.३१ ॥
मंध, बादलोम, महर्षी जाबाली, मन्यु आणि उपमन्यु, तसेच सेतुकर्ण; हे आणि इतर पृथ्वीवर प्रसिद्ध होऊन गोत्रप्रवर्तक झाले.
13.53.32
विश्वकाशस्य राजर्षेरैक्ष्वाकोस्तु महात्मनः ।
बालाश्वो नाम पुत्रोऽभूच्छिखां भित्त्वा विनिस्सृतः ॥ १३.५३.३२ ॥
इक्ष्वाकु वंशातील राजर्षी महात्मा विश्वकाशाला बालाश्व नावाचा पुत्र झाला; तो शिखा फोडून बाहेर पडला.
13.53.33
मान्धाता चैव राजर्षिर्युवनाश्वेन धीमता ।
स्वयं धृतोऽथ गर्भेण दिव्यास्त्रबलसंयुतः ॥ १३.५३.३३ ॥
राजर्षी मांधाता याला बुद्धिमान युवनाश्वाने स्वतः गर्भात धारण केले; तो दिव्य अस्त्रांच्या बलाने युक्त होता.
13.53.34
गौरिकश्चापि राजर्षिश्चक्रवर्ती महायशाः ।
बाहुदायां समुत्पन्नो नद्यां राज्ञा सुबाहुना ॥ १३.५३.३४ ॥
चक्रवर्ती व महायशस्वी राजर्षी गौरिकही — राजा सुबाहूमुळे बाहुदा नदीत जन्माला आला.
13.53.35
भूमेश्च पुत्रो नरकः संवर्तश्चैव पुष्कलः ।
अद्भिश्चैव महातेजा ऋषिर्गार्ग्योऽभ्यजायत ॥ १३.५३.३५ ॥
भूमीचा पुत्र नरक, संवर्त आणि पुष्कल; आणि पाण्यापासून महातेजस्वी ऋषी गार्ग्य जन्माला आला.
13.53.36
एते चान्ये च बहवो राजन्या ब्राह्मणास्तथा ।
प्रभावेनाभिसम्भूता महर्षीणां महात्मनाम्।
नासाध्य तपसा तेषां विद्ययाऽऽत्मगुणैः परैः ॥ १३.५३.३६ ॥
हे आणि इतर अनेक क्षत्रिय व ब्राह्मण महात्मा महर्षींच्या प्रभावामुळे जन्माला आले; त्यांच्यासाठी तप, विद्या आणि उत्तम आत्मगुणांनी काहीच अशक्य नव्हते.
13.53.37
अस्मिन्नर्थे च मनुना नीतः श्लोको नराधिप ।
धर्मं प्रणयता राजंस्तं निबोध युधिष्ठिर ॥ १३.५३.३७ ॥
हे नराधिपा युधिष्ठिरा! या विषयात मनूने एक श्लोक सांगितला आहे, जो धर्माचा प्रणेता होता. हे राजा, ते जाणून घे.
13.53.38
ऋषिणां च नदीनां च साधूनां च महात्मनाम् ।
प्रभवो नाधिगन्तव्यः स्त्रीणां दुश्चरितस्य च ॥ १३.५३.३८ ॥
ऋषी, नद्या, साधू आणि महात्मे यांचा उगम जाणता येत नाही; स्त्रिया आणि दुराचाराचा उगमही जाणू नये.
13.53.39
तन्नात्र चिन्ता कर्तव्या महर्षीणां समुद्भवे ।
यथा सर्वगतो ह्यग्निस्तथा तेजो महात्मसु ॥ १३.५३.३९ ॥
म्हणून महर्षींच्या उत्पत्तीबद्दल चिंता करू नये; जसा अग्नी सर्वव्यापी आहे, तसे महात्म्यांमध्ये तेज असते.