महाभारत · अध्याय 13.63

13.63.1

इदं मे तत्त्वतो राजन्वक्तुमर्हसि भारत ।
अहिंसयित्वाऽपि कथं ब्रह्महत्या विधीयते ॥ १३.६३.१ ॥

हे भरतवंशी राजा, अहिंसा करूनही ब्रह्महत्येचे विधान कसे केले जाते, हे तुम्ही मला तत्त्वतः सांगावे.

व्यासमामन्त्र्य राजेन्द्र पुरा यत्पृष्टवानहम् ।
तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि तदिहैकमनाः शृणु ॥ १३.६३.२ ॥

हे राजेंद्रा, पूर्वी मी व्यासांना विचारलेले जे होते, ते मी तुला सांगतो; येथे एकाग्र मनाने ऐक.

चतुर्थस्त्वं वसिष्ठस्य तत्त्वमाख्याहि मे मुने ।
अहिंसयित्वा केनेह ब्रह्महत्या विधीयते ॥ १३.६३.३ ॥

हे मुनी, तू वसिष्ठांचा चौथा आहेस; येथे अहिंसा करूनही कोणाकडून ब्रह्महत्येचे विधान केले जाते, ते तत्त्व मला सांग.

इति पृष्टो मया राजन्पराशरशरीरजः ।
अब्रवीन्निपुणो धर्मे निःसंशयमनुत्तमम् ॥ १३.६३.४ ॥

हे राजा, मी असे विचारल्यावर पराशरांच्या शरीरातून जन्मलेले, धर्मात निपुण असलेले ते निःसंशय उत्तम उत्तर देते झाले.

ब्राह्मणं स्वयमाहूय भिक्षार्थे कृशवृत्तिनम् ।
ब्रूयान्नास्तीति यः पश्चात्तं विद्याद्ब्रह्मघातिनम् ॥ १३.६३.५ ॥

स्वतः बोलावून भिक्षेसाठी आलेल्या दरिद्री ब्राह्मणाला जो नंतर "नाही" म्हणतो, त्याला ब्रह्मघातकी समजावे.

मध्यस्थस्येह विप्रस्य योऽनूचानस्य भारत ।
वृत्तिं हरति दुर्बुद्धिस्तं विद्याद्ब्रह्मघातिनम् ॥ १३.६३.६ ॥

हे भरतवंशी, येथे जो दुर्बुद्धी मध्यस्थ, वेदज्ञ ब्राह्मणाची उपजीविका हिरावून घेतो, त्याला ब्रह्मघातकी समजावे.

गोकुलस्य तृषार्तस्य जलार्थमभिधावतः ।
उत्पादयति यो विघ्नं तं विद्या ह्मघातिनम् ॥ १३.६३.७ ॥

तहानलेल्या गोकुलाला पाण्यासाठी धावत असताना जो अडथळा निर्माण करतो, त्याला ब्रह्महत्यारा समजावे.

यः प्रवृत्तां श्रुतिं सम्यकू शास्त्र वा मुनिभिः कृतम् ।
दूषयत्यनभिज्ञाय तं विद्याद्ब्रह्मघातिनम् ॥ १३.६३.८ ॥

मुनींनी रचलेल्या परंपरागत श्रुती किंवा शास्त्राला अज्ञानामुळे जो दूषित करतो, त्याला ब्रह्महत्यारा समजावे.

आत्मजां रूपसम्पन्नां महतीं सदृशे वरे ।
न प्रयच्छति यः कन्यां तं विद्याद्ब्रह्मधातिनम् ॥ १३.६३.९ ॥

रूपवान, विवाहयोग्य आपल्या मुलीला जो योग्य वराला देत नाही, त्याला ब्रह्महत्यारा समजावे.

अधर्मनिरतो मूढो मिथ्या यो वै द्विजातिषु ।
दद्यान्मर्मातिगं शोकं तं विद्याद्ब्रह्मघातिनम् ॥ १३.६३.१० ॥

अधर्मात रत असलेला मूढ, जो द्विजांबाबत खोटे वागून मर्मभेदी शोक देतो, त्याला ब्रह्महत्यारा समजावे.

चक्षुषा विप्रहीणस्य पङ्गुलस्य जडस्य वा ।
हरेत यो वै सर्वस्वं तं विद्या घातिनम् ॥ १३.६३.११ ॥

डोळे नसलेल्या, पांगळ्या किंवा असहाय्य व्यक्तीचे सर्वस्व जो हरण करतो, त्याला घातक समजावे.

आश्रमे वा वने वाऽपि ग्रामे वा यदि वा पुरे ।
अग्निं समुत्सृजेन्मोहात्तं विद्याद्ब्रह्मघातिनम् ॥ १३.६३.१२ ॥

आश्रमात, वनात, गावात किंवा नगरात जो मोहामुळे अग्नी विझू देतो, त्याला ब्रह्महत्यारा समजावे.