महाभारत · अध्याय 13.67
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.67.1
पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद ।
त्वत्तोऽहं श्रोतुमिच्छामि धर्मं भरतसत्तम ॥ १३.६७.१ ॥
हे पितामह, हे महाप्राज्ञ, सर्वशास्त्रविशारद! हे भरतश्रेष्ठा, मी आपल्याकडून धर्म ऐकू इच्छितो.
13.67.2
शरणागतं ये रक्षन्ति भूतग्रामं चतुर्विधम् ।
किं तस्य भरतश्रेष्ठ फलं भवति तत्त्वतः ॥ १३.६७.२ ॥
जे शरणागत आणि चतुर्विध भूतसमूहाचे रक्षण करतात, हे भरतश्रेष्ठा, त्यांना तत्त्वतः कोणते फल मिळते?
13.67.3
इदं शृणु महाप्राज्ञ धर्मपुत्र महायशः ।
इतिहासं पुरावृत्तं शरणार्थं महाफलम् ॥ १३.६७.३ ॥
हे महाप्राज्ञ, धर्मपुत्रा, महायशस्वी! हे ऐक, शरणागतीसंबंधीचा महाफलदायी प्राचीन इतिहास.
13.67.4
प्रपात्यमानः श्येनेन कपोतः प्रियदर्शनः ।
वृषदर्भं महाभागं नरेन्द्रं शरणं गतः ॥ १३.६७.४ ॥
ससाण्याने पाठलाग केलेला, दिसायला सुंदर असा एक कबुतर महाभाग्यवान राजा वृषदर्भाला शरण गेला.
13.67.5
स तं दृष्ट्वा विशुद्धात्मा त्रासादङ्कमुपागतम् ।
आश्वास्याश्वसिहीत्याह न तेऽस्ति भयमण्डज ॥ १३.६७.५ ॥
त्या शुद्ध मनाच्या राजाने भीतीमुळे मांडीवर आलेल्या त्या पक्ष्याला पाहिले आणि आश्वस्त करत म्हटले, "धीर धर, हे अण्डजा! तुला कसलीही भीती नाही."
13.67.6
भयं ते सुमहत्कस्मात्कुत्र किं वा कृतं त्वया ।
येन त्वमिह सम्प्राप्तो विसंज्ञो भ्रान्तचेतनः ॥ १३.६७.६ ॥
तुला इतकी मोठी भीती का वाटते? कोणापासून, कुठे, किंवा तू काय केलेस, ज्यामुळे तू विव्हळ आणि भ्रमित मनाने येथे आलास?
13.67.7
नवनीलोत्पलापीड चारुवर्ण सुदर्शन ।
दाडिमाशोकपुष्पाक्ष मा त्रसस्वाभयं तव ॥ १३.६७.७ ॥
ताज्या निळ्या कमळांची माळ धारण करणाऱ्या, सुंदर वर्णाच्या व सुदर्शन, डाळिंब व अशोक फुलांसारख्या नेत्रांच्या, भिऊ नकोस; तुला अभय आहे.
13.67.8
मत्सकाशमनुप्राप्तं न त्वां कश्चित्समुत्सहेत् ।
मनसा ग्रहणं कर्तुं रक्षाध्यक्षपुरस्कृतम् ॥ १३.६७.८ ॥
माझ्याजवळ आलेल्या तुला, रक्षकाधिपतीच्या संरक्षणात ठेवलेल्या तुला, कोणीही मनानेही पकडण्याचे धाडस करणार नाही.
13.67.9
काशिराज्यं तदद्यैव त्वदर्तं जीवितं तथा ।
त्यजेयं भव विस्रब्धः कपोत भयं तव ॥ १३.६७.९ ॥
काशीचे राज्य आणि माझे जीवितही आजच तुझ्यासाठी मी त्यागीन. कबुतरा, निश्चिंत राहा; तुझे भय दूर होवो.
13.67.10
ममैतद्विहितं भक्ष्यं न राजंस्त्रातुमर्हसि ।
अतिक्रान्तं च प्राप्तं च प्रयत्नाच्चोपपादितम् ॥ १३.६७.१० ॥
हे माझ्यासाठी नेमलेले भक्ष्य आहे; राजा, याचे रक्षण करणे तुला योग्य नाही. जे निसटले होते आणि जे मिळाले, ते प्रयत्नानेच मिळवलेले आहे.
13.67.11
मांसं च रुधइरं चास्य मज्जा मेदश्च मे हितम् ।
परितोषकरो ह्येष मम माऽस्याग्रतो भव ॥ १३.६७.११ ॥
याचे मांस, रक्त, मज्जा आणि मेद हे माझ्यासाठी हितकारक आहेत; हेच मला समाधान देणारे आहे. याच्यासमोर उभा राहू नकोस.
13.67.12
तृष्णा मे बाधतेऽत्युग्रा क्षुधा निर्दहतीव माम् ।
मुञ्चैनं नहि शक्ष्यामि राजन्मन्दयितुं क्षुधाम् ॥ १३.६७.१२ ॥
माझी तहान अत्यंत उग्र होऊन मला त्रास देत आहे; भूक जणू मला जाळत आहे. याला सोड, राजा; मला भूक शमवता येणार नाही.
13.67.13
मया ह्यनुसृतो ह्येष मत्पक्षनखविक्षतः ।
किञ्चिदुच्छ्वासनिःश्वासं न राजन्गोप्तुमर्हसि ॥ १३.६७.१३ ॥
माझ्याकडून पाठलाग केलेला, माझ्या पंखांच्या नखांनी जखमी झालेला हा पक्षी; हे राजा, त्याच्या श्वासाचाही थोडासा भाग तू राखण्यास योग्य नाहीस.
13.67.14
यदि स्वविषये राजन्प्रभुस्त्वं रक्षणे नृणाम् ।
खेचरस्य तृषार्तस्य न त्वं प्रभुरथोत्तम ॥ १३.६७.१४ ॥
हे राजा, आपल्या राज्यात मनुष्यांच्या रक्षणाचा तू स्वामी असलास, तरी हे उत्तमा, भूक-तहानेने पीडित या आकाशचर प्राण्याचा तू स्वामी नाहीस.
13.67.15
यदि वैरिषु भृत्येषु स्वजनव्यवहारयोः ।
विषयेष्विन्द्रियाणां च आकाशे मा पराक्रम ॥ १३.६७.१५ ॥
शत्रू, सेवक, स्वजनांच्या व्यवहारात आणि इंद्रियविषयांवर तुझा अधिकार असेल, तर आकाशात आपला पराक्रम दाखवू नकोस.
13.67.16
प्रभुत्वं हि पराक्रम्य सम्यक् पक्षहरेषु ते ।
यदि त्वमिह धर्मार्थी मामपि द्रष्टुमर्हसि ॥ १३.६७.१६ ॥
पराक्रमाने पंख तोडणाऱ्यांवर तुझे प्रभुत्व योग्य आहे. येथे तू धर्म व अर्थाची इच्छा करणारा असलास, तर मलाही पाहणे तुझे कर्तव्य आहे.
13.67.17
श्रुत्वा श्येनस्य तद्वाक्यं राजर्षिर्विस्मयं गतः ।
सम्भाव्य चैनं तद्वाक्यं तदर्थी प्रत्यभाषत ॥ १३.६७.१७ ॥
त्या श्येनाचे ते बोल ऐकून तो राजर्षी आश्चर्यचकित झाला. त्याच्या बोलण्याचा विचार करून, त्याचा हेतू जाणण्याच्या इच्छेने त्याने उत्तर दिले.
13.67.18
गोवृषो वा वराहो वा मृगो वा महिषोपि वा ।
त्वदथर्मद्य क्रियतां क्षुधाप्रशमनाय ते ॥ १३.६७.१८ ॥
गोवळ बैल, डुक्कर, हरीण किंवा म्हैसही — आज तुझी भूक शमविण्यासाठी तुझ्यासाठी तयार करावे.
13.67.19
शरणागतं न त्यजेयमिति मे व्रतमाहितम् ।
न मुञ्चति ममाङ्गानि द्विजोऽयं पश्य वै द्विज ॥ १३.६७.१९ ॥
शरणागताचा मी त्याग करणार नाही, हेच माझे दृढ व्रत आहे. हा द्विज माझे अवयव सोडत नाही, हे द्विजा, पाहा.
13.67.20
न वराहं न चोक्षाणं न चान्यान्विविधान्द्विजान् ।
भक्षयामि महाराज किमन्नाद्येन तेन मे ॥ १३.६७.२० ॥
डुक्कर, बैल किंवा इतर विविध द्विजांना मी खात नाही; हे महाराजा, त्या अन्नाने मला काय उपयोग?
13.67.21
यस्तु मे विहितो भक्ष्यः स्वयं देवैः सनातनः ।
श्येनाः कपोतान्खादन्ति स्तितिरेषा सनातनी ॥ १३.६७.२१ ॥
माझ्यासाठी देवांनीच विहित केलेले सनातन भक्ष्य म्हणजे—ससाणे कबूतरे खातात; हाच सनातन नियम आहे.
13.67.22
उशीनर कपोते तु यदि स्नेहस्तवानघ ।
ततस्त्वं मे प्रयच्छाद्य स्वमांसं तुलया धृतम् ॥ १३.६७.२२ ॥
हे उशीनरा, कबुतरावर जर तुझे प्रेम असेल, हे निष्पापा, तर आता तुझे स्वतःचे मांस तराजूत तोलून मला दे.
13.67.23
महाननुग्रहो मेऽद्य यस्त्वमेवमिहात्थ माम् ।
बाढमेव करिष्यामीत्युक्त्वाऽसौ राजसत्तमः ॥ १३.६७.२३ ॥
आज तू माझ्याशी असे बोलतोस हा माझ्यावर मोठा अनुग्रह आहे. 'ठीक आहे, तसेच करीन'—असे म्हणून तो श्रेष्ठ राजा—
13.67.24
उत्कृत्योत्कृत्य मांसानि तुलया समतोलयत् ।
अन्तःपुरे ततस्तस्य स्त्रियो रत्नविभूषिताः ॥ १३.६७.२४ ॥
त्याने वारंवार मांस कापून तराजूत तोलले. तेव्हा त्याच्या अंतःपुरातील रत्नांनी सजलेल्या स्त्रिया—
13.67.25
हाहाभूता विनिष्क्रान्ताः श्रुत्वा परमदुःखिताः ।
तासां रुदितशब्देन मन्त्रिभृत्यजनस्य च ॥ १३.६७.२५ ॥
त्याच्या राण्या हाहाकार करीत अत्यंत दुःखी होऊन बाहेर आल्या; त्यांच्या रडण्याच्या आवाजाने आणि मंत्री व सेवकांच्या (रडण्याच्या आवाजाने).
13.67.26
बभूव सुमहान्नादो मेघगम्भीरनिःस्वनः ।
निरुद्धं गगनं सर्वं व्यभ्रं मेघैः समन्ततः ॥ १३.६७.२६ ॥
मेघगर्जनेसारखा गंभीर असा अत्यंत मोठा नाद उठला; मेघरहित असलेले सर्व आकाश चहूबाजूंनी मेघांनी व्यापले.
13.67.27
मही प्रचलिता चासीत्तस्य सत्येन कर्मणा ॥ १३.६७.२७ ॥
त्याच्या सत्यकर्मामुळे पृथ्वी हादरली.
13.67.28
स राजा पार्श्वतश्चैव बाहुभ्यामूरुतश्च यत् ।
तानि मांसानि सञ्छिद्य तुलां पूरयतेऽशनैः।
तथापि न समस्तेन कपोतेन बभूव ह ॥ १३.६७.२८ ॥
त्या राजाने बाजूंमधून, खांद्यांमधून आणि मांड्यांमधून असलेले मांस कापून तुकड्यांनी तराजू भरला; तरीही ते कबुतराच्या बरोबरीचे झाले नाही.
13.67.29
अस्थिभूतो यदा राजा निर्मांसो रुधिरस्रवः ।
तुलां ततः समारूढः स्वं मांसक्षयमुत्सृजन् ॥ १३.६७.२९ ॥
राजा जेव्हा हाडांचा सांगाडा उरला, मांसरहित आणि रक्त वाहणारा झाला, तेव्हा आपल्या मांसक्षयाचे अर्पण करीत तो तराजूवर चढला.
13.67.30
ततः सेन्द्रास्त्रयो लोकास्तं नरेन्द्रमुपस्थिताः ।
र्भर्यश्चाकाशगैस्तत्र वादिता देवदुन्दुभिः ॥ १३.६७.३० ॥
तेव्हा इंद्रासह तिन्ही लोक त्या नरेंद्राजवळ आले; ऋभू आणि आकाशचारी देवांनी तेथे देवदुंदुभी वाजवल्या.
13.67.31
अमृतेनावसिक्तश्च वृषदर्भो नरेश्वरः ।
दिव्यैश्च सुसुखैर्माल्यैरभिवृष्टः पुनःपुनः ॥ १३.६७.३१ ॥
अमृताने अभिषिक्त झालेला वृषदर्भ नरेश्वर दिव्य, अत्यंत सुखद माळांनी पुनःपुन्हा वर्षविला गेला.
13.67.32
देवगन्धर्वसन्घातैरप्सरोभिश्च सर्वतः ।
नृत्तश्चैवोपगीतश्च पितामह इव प्रभुः ॥ १३.६७.३२ ॥
देव-गंधर्वांचे समूह आणि अप्सरा सर्वत्र नृत्य व गायन करीत असता प्रभू पितामहासारखा शोभला.
13.67.33
हेमप्रासादसम्बाधं मणिकाञ्चनतोरणम् ।
सवैडूर्यमणिस्तम्भं विमानं समधिष्ठितः ॥ १३.६७.३३ ॥
सोन्याच्या प्रासादांनी भरलेल्या, मणी-सोन्याच्या तोरणांच्या आणि वैडूर्य-मण्यांच्या खांबांच्या विमानावर तो आरूढ झाला.
13.67.34
स राजर्षिर्गतः स्वर्गं कर्मणा तेन शाश्वतम् ।
शरणागतेषु चैवं त्वं कुरु सर्वं युधिष्ठिर ॥ १३.६७.३४ ॥
तो राजर्षी त्या कर्माने शाश्वत स्वर्गाला गेला; हे युधिष्ठिरा, शरणागतांबाबत तूही असेच सर्व काही कर.
13.67.35
भक्तानामनुरक्तानामाश्रितानां च रक्षिता ।
दयावान्सर्वभूतेषु परत्र सुखमेधते ॥ १३.६७.३५ ॥
भक्त, अनुरक्त आणि आश्रितांचे रक्षण करणारा, सर्व भूतांवर दयाळू राजा परलोकी सुख अनुभवतो.
13.67.36
साधुवृत्तो हि यो राजा सद्वृत्तमनुतिष्ठति ।
किं न प्राप्तं भवेत्तेनि स्वव्याजेनेह कर्मणा ॥ १३.६७.३६ ॥
जो सदाचारी राजा सद्वर्तन पाळतो, त्याला या लोकी आपल्या कर्माने काय मिळणार नाही?
13.67.37
स राजर्षिर्विशुद्धात्मा धीरः सत्यपराक्रमः ।
काशीनामीश्वरः ख्यातस्त्रिषु लोकेषु कर्मणा ॥ १३.६७.३७ ॥
तो राजर्षी, विशुद्ध अंतःकरणाचा, धीर, सत्यपराक्रमी; आपल्या कर्माने त्रिलोकात काशीचा अधिपती म्हणून प्रसिद्ध झाला.
13.67.38
योऽप्यन्यः कारेयदेवं शरणागतरक्षणम् ।
सोपि गच्छेत तामेव गतिं भरतसत्तम ॥ १३.६७.३८ ॥
कारेयासारखा दुसराही जो शरणागतांचे रक्षण करील, तोही त्याच गतीस जाईल, हे भरतश्रेष्ठा.
13.67.39
इदं वृत्तं हि राजर्षे वृषदर्भस्य कीर्तयन् ।
पूतात्मा वै भवेल्लोके शृणुयाद्यश्च नित्यशः ॥ १३.६७.३९ ॥
हे राजर्षी, वृषदर्भाचे हे चरित्र जो कीर्तन करतो आणि जो नित्य ऐकतो, तो जगात पवित्र आत्मा होतो.